Кіріспе

Эквадордағы лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендерлік (ЛГБТ) құқықтары соңғы онжылдықтарда айтарлықтай дамыды. Эквадорда бір жынысты жыныстық қатынастың ерлер мен әйелдер арасындағы барлық түрлері заңды, ал бір жынысты жұптар азаматтық одаққа және бір жынысты некеге тұруға құқылы. 1998 жылы Эквадор әлемдегі алғашқы елдердің бірі болып, жыныстық бағдарға негізделген кемсітушілікке конституциялық тыйым салды. 2008 жылдан бері бір жынысты жұптар некеге тұруға барлық құқықтары бар азаматтық одақтарға (бала асырап алудан басқа) ие бола алады. Сонымен қатар, 2016 жылғы Гендерлік идентификация заңына сәйкес трансгендер адамдар операция жасамай-ақ, тек өзіндік шешімі бойынша заңды жынысын өзгерте алады. Эквадор сонымен қатар конверсиялық терапияны тыйым салған әлемдегі аздаған елдердің бірі. 2023 жылы конверсиялық терапияны қолдайтын жүздеген клиникалар әлі де жұмыс істеп тұр. 2013 жылы гей-белсенді Памела Троя елдегі бір жынысты некеге тыйым салу заңын жою үшін сотқа шағым түсірді. Сот процесі негізінен Америкааралық адам құқықтары сотының «Атала Риффо және қыздары Чилиге қарсы» ісі және 2018 жылғы бір жынысты некеге қатысты пікіріне негізделді. «Атала» ісі Мексикада бір жынысты некеге тыйым салуды күштен шығаруға және Чилиде бір жынысты некелерді заңдастыруға уәде беруге әкелді. Бұдан бөлек, 2018 жылдың қаңтар айында Америкааралық адам құқықтары соты бір жынысты некелесуді Адам құқықтары жөніндегі Америкалық конвенциямен қорғалатын адам құқығы деп таныды.

Тарих

XVI ғасырдың ортасынан бастап испандықтардың басып алуы христиандықты, әсіресе римдік католицизмді, сондай-ақ гомосексуализмді "күнәлі" және "адамгершіліксіз" деп айыптаған діни нормаларды қазіргі Эквадор деп аталатын аймаққа әкелді. Осының салдарынан, қоғам гомосексуализмге көбінесе теріс көзқараспен қарады. Дегенмен, бұл, немесе кем дегенде, Шуар сияқты көптеген жергілікті халықтар үшін солай болмады. Еуропалықтар мен Батыс әлемі анальдық қатынасты әйелдік белгісі деп қараса, Шуарлар оны алдаудың белгісі деп санады. "Пассивті" серіктес (химиниамниджикрат) және "активті" серіктес (химиниамниджитаи) әйел ретінде қарастырылмады. Шуар мифінде, түлкі мен яғуар туралы әңгімеде, түлкі яғуарды анальдық қатынасқа салу арқылы алдайды, бірақ яғуар алдауды білгеннен кейін түлкіні қуады және шағады. Инка империясының гомосексуализмге деген көзқарасы әлі де нақты емес және талқылауда. Инкалар туралы қазіргі көптеген мәліметтер испан инквизициясынан алынған. Бұл есептер Инка империясының оңтүстігінде және орталығында еркектер арасындағы гомосексуализмге, мүмкін өлім жазасымен, жаза берілгенін, бірақ солтүстігінде оған төзімділік танылғанын көрсетеді. Кейбір деректерге сәйкес, гомосексуализм және киім алмастыру діни рәсімдер мен ғибадатханаларда кеңінен таралған "құрбандық амалдары" болып саналған. Квариварми – бұл Чуки Хинчай, екі жынысты яғуар құдайының құрметіне рәсімдер атқаратын, киім алмастыратын шамандар. Инкалар әйел сипаттарына ие еркектерді хуалмишку немесе варанчу деп атаған. Инка қоғамында лесбияндық қатынастар жоғары бағаланған сияқты. Лесбиянкалар (хольхошта деп аталған) көптеген жеңілдіктерге ие болды, тіпті жауынгерлік қақтығыстарға қатыса алды және бір-бірімен еркін қарым-қатынас құруға мүмкіндік алды.

Бір жынысты жыныстық қатынасқа қатысты заң

Эквадорда 1997 жылдан бері бір жынысты жыныстық қатынас заңды болып табылады. Конституциялық Трибунал 111 97 ТК нөмірімен қараған мәселеде Қылмыстық кодекстің 516-бабының бірінші тармағын күштен шығарды, ол бір жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынасты қылмыс деп қарастырған болатын. Эквадорда келісім жасы жынысына немесе сексуалдық бағдарына қарамастан 14 жасқа тең.

Бір жынысты адамдардың арасындағы қатынастарды тану

2008 жылы қабылданған Эквадор Конституциясының 67-бабы некені бір ер және бір әйелдің одағымен шектеді. Дегенмен, 68-бапта тұрақты және моногамдық қарым-қатынастағы бір жынысты жұптар бала асыраудан басқа, некедегі жұптармен бірдей құқықтар мен міндеттерге ие болады делінген. Заңмен белгіленген мерзім ішінде және шарттар бойынша, басқа некелік байланысы жоқ екі адамның бірлескен шаңырағында тұруы, формалды некедегі отбасылармен бірдей құқықтар мен міндеттерге ие болады. Эквадорда 68-бапқа сәйкес бір жынысты жұптар үшін азаматтық одақ заңды. 2014 жылдың тамызында президент Рафаэль Корреа бір жынысты жұптарға өз одақтарын тіркеуге рұқсат беретін қаулыға қол қойды. Сондай-ақ, азаматтық одақтарды некелік жағдайы туралы мәліметтерге қосымша ретінде тіркеуге және осы одақтар үшін арнайы тізілім құруға мүмкіндік берді. Бұл бұйрық 15 қыркүйекте күшіне енді. 2015 жылдың сәуірінде Ұлттық Ассамблея Азаматтық кодекске түзету енгізіп, азаматтық одақтарды заңмен бекітті және кем дегенде екі жыл бірге тұрғандығын дәлелдеу талабын жойды.

2018 жылғы Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық соттың шешімі

2018 жылдың қаңтар айында Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық сот (IACHR) Адам құқықтары жөніндегі Америка конвенциясы бір жынысты некелерді тануды міндеттейді және талап етеді деп шешім шығарды. Бұл шешім Коста-Рика үшін толыққанды міндетті болды және Эквадорды қоса алғанда, Латын Америкасы мен Кариб бассейніндегі басқа елдер үшін заңдық прецедент құрды. IACHR бір жынысты некелерді адам құқығы деп танығаннан кейін, екі бір жынысты жұп Куэнкадағы азаматтық тіркеу бөліміне некеге тұруға лицензия алу үшін жүгінді. Екеуі де әртүрлі жынысты жұп емес деп есептелген соң, сотқа шағымданып, некелерін танудан бас тартудың кемсітушілік, конституцияға қайшы және Адам құқықтары жөніндегі Америка конвенциясын бұзу екенін мәлімдеді. 2018 жылдың 29 маусымында екі отбасылық судья IACHR шешіміне сүйене отырып, жұптардың пайдасына шешім шығарды. Соттар азаматтық тіркеу бөліміне бір жынысты некелерді дереу тіркеуді бұйырды. Алайда, азаматтық тіркеу бөлімі Конституциялық сотқа шағым түсірді. 2019 жылдың 12 маусымында сот бір жынысты некелерді қолдады, осылайша оларды ел бойынша заңды етті. Осы ереженің ресми емес ағылшын тіліне аудармасында: "Бала асырауға тек әртүрлі жынысты жұптар ғана қабылданды" делінген. 2018 жылдың мамыр айында Эквадордың Конституциялық соты азаматтық тіркеуге жеті жасар қызды лесбиян жұптың қызы ретінде тіркеуге бұйырды. 2012 жылдың қыркүйегінде қызын екі анасының тегімен тіркеу туралы өтініш берілген. Дауыс беру 5:3 болды, ал бір судья дауыс беруден бас тартты.

Азық-түлік қорғау

1998 жылы Эквадор Америкадағы алғашқы ел (және Оңтүстік Африка мен Фиджиден кейін әлемдегі үшінші ел) болып, жыныстық бағдарына Конституциясында қорғалатын санап енгізді. 2018 жылдың маусым айында Әділет министрлігі ЛГБТ+ адамдарының құқықтарына қатысты жаңа саясатты бекітті. Бұл саясаттың мақсаты – денсаулық сақтау, білім беру, жұмыс, қауіпсіздік, әлеуметтік қорғау және әділет салаларындағы олардың құқықтарын кепілдікке алу және күшейту.

Гендерлік сәйкестік және өзін-өзі көрсету

2016 жылы бекітілген Гендерлік идентиті туралы заң (lang es) эквадорлықтарға туған кезде анықталған жынысының орнына өз гендерлік идентитін көрсетуге мүмкіндік береді. Заң, гендері мен туған атын өзгертуді қалайтындарға жаңа үлгідегі жеке куәлік беруді көздейді.

Конверсиялық терапия

2011 жылдың қараша айында «Fundación Causana» атты Эквадорлық белсенділер тобы Change.org сайтында Эквадордың денсаулық сақтау министріне 200-ден астам «экс-гей» клиникаларын жабу туралы петиция бастады. Топ клиникалардың «гомосексуализмді емдеу» үшін пациенттерді зорлап, азаптайтынын мәлімдеді. Клиникалар негізінен лесбиянкаларға бағытталған және есірткіге тәуелділіктен емдеу орталықтары болып жұмыс істеді. Кем дегенде бір ата-аналар қызы Паола Зириттиге клиникада жасалған зорлық-зомбылықты анықтағаннан кейін оны босатуды өтінді, бірақ олардың өтініші қабылданбады. Зиритти екі жылдық қамаудан кейін босатылды және клиникаларға қарсы алғашқы ресми шағымын жасайтын болды. 2012 жылғы 23 қаңтарда Change.org петициясы 113 761 халықаралық қол қоюмен аяқталып, сәтті деп танылды. Петицияға «Fundación Causana» ұйымынан келесі мәлімдеме қосылды:
«Он жылдық наразылықтан кейін Эквадор мемлекеті – Қоғамдық денсаулық сақтау министрлігі арқылы – азаматтық ұйымдармен және қоғаммен бірлесіп гомосексуализмнің ауру екендігіне сенуді жоюға және осы клиникалардағы азаптауды тоқтатуға міндеттеме берді. Өтінішімізге қол қойған барлық ер және әйел адамдарға алғыс айтамыз. Осы жағдайды өзгертуге бастау үшін осындай қолдаудың маңызы зор болды». Денсаулық сақтау министрі Карина Ванс Мафла Кито маңындағы үш клиникаға тексеру жүргізуге бұйрық берді және ондаған әйелді құтқарып алды. Соның салдарынан, 2014 жылы Қылмыстық кодекстің 151-бабы өзгертіліп, конверсиялық терапияға тыйым салынды, ол азаптаумен теңестірілді. Псевдонауылдық тәжірибелерді жүзеге асыратындар жетіден он жылға дейін бас бостандығынан айырылады.

Тұрғын үй жағдайы

Кито мен Гуаякиль қалаларында белгілі бір дәрежеде гей қауымдастығы қалыптасты. Эквадордағы алғашқы гей-парад 1998 жылы Китода өтті, бұл бір жынысты адамдар арасындағы сексуалдық актілерге тыйым салған заңды жойған Конституциялық сот шешімінен кейін болды. Дегенмен, Эквадор консервативті және еркектер басым мәдениетке ие, сондықтан гомосексуализмге қоғам көбінесе жағымсыз қарайды. Ірі қалаларда ЛГБТ кинофестивальдері де ұйымдастырылды. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2011 жылғы Адам құқықтары жөніндегі есебінде былай делінген: Конституцияда кемсітуге жол бермеу принципі және сексуалдық бағдарды таңдау құқығы бекітілген. Заң сексуалдық бағдарға негізделген кемсітуге тыйым салғанымен, гейлер, лесбиянкалар және трансгендерлер мемлекеттік және жеке секторда кемсітуге ұшырауын жалғастырды. ЛГБТ ұйымдары трансгендерлерге көбірек кемсіту көрсетілетінін, олардың көріну деңгейі жоғары болғандықтан хабарлады. ЛГБТ топтары полиция мен прокурорлар ЛГБТ адамдарының өлімін толыққанды тергемейтінін, тіпті кісі өлтіру сексуалдық бағдар немесе гендерлік идентитіге байланысты деген күдік болған жағдайларда да, мәлімдеді. ЛГБТ ұйымдары мен сенімді БАҚ деректері ЛГБТ адамдарының өз еркіне қарсы жеке емдеу орталықтарында «емдеу» немесе «дегомосексуализациялау» мақсатымен ұсталып қалғанын хабарлады, бірақ мұндай емдеу заңсыз. Осы клиникалар ЛГБТ адамдарының сексуалдық бағдарын өзгерту үшін қатыгездікпен күш қолданып, тіпті зорлау сияқты жағдайларға дейін барғаны хабарланды. Тамыз айында үкімет мұндай 30 орталықты жапқанын мәлімдеді, бірақ ЛГБТ ұйымдары басқа заңсыз клиникалардың әлі де жұмыс істеп жатқанын хабарлады. ЛГБТ қауымдастығының мүшелері ресми білім беруге тең қол жеткізу құқықтарының жиі бұзылатынын айтты. Коммерциялық секс саудасына қатысатын ЛГБТ адамдары зорлық-зомбылыққа, қорқытуға және қауіпсіздік күштері тарапынан жаман қарым-қатынасқа ұшырағанын хабарлады. 2012 жылы президент Рафаэль Корреа лесбиян белсендісі Карина Ванс Мафланы елдің Денсаулық сақтау министрі етіп тағайындады. 2017 жылы Гуаякильдегі гей-парадқа шамамен 20 000 адам қатысты. Гуаякиль муниципалитеті алғаш рет Боливар және Сан-Мартин ескерткіштерін ЛГБТ құқықтарын қолдау мақсатымен аяз түстерімен жарықтандыруға келісті. 2017 жылдың маусым айында Президенттік резиденция да аяз түстерімен жарықтандырылды. 2018 жылы Китодағы "Прайд" шеруіне 18 000-нан астам адам қатысты.

2013 жылғы сайлаудағы гомофобтық пікірлер

2013 жылғы Эквадордағы жалпы сайлаудан кейін, евангелистік уағыздаушы және сегіз үміткердің арасында соңғы орынға ие болған президенттік үміткер Нельсон Завала гомофобтық мәлімдемелері үшін сайлау сотымен 3000 доллардан астам айыппұл төлеуге үкім шығарылды. Сот оған бір жылға кандидат болудан, саяси партияға немесе қозғалысқа қатысудан немесе олармен байланыс орнатудан тыйым салды. Ол науқан барысында геилерді "күнәкарлар" және "адамгершіліксіз" деп атады, сондай-ақ олардың "мінез-құлқында ауыр бұрмалаушылықтар" бар екенін айтты. ЛГБТ белсенділері бұл шешімді "аламан оқиға" деп атады. Завала сот шешіміне шағымданып, бірақ ол 2013 жылдың 19 наурызында соңғы инстанцияда расталды.

ЛГБТИ-кеңесшілердің кандидатурасы

2013 жылғы сайлауда ЛГБТИ белсендісі Диана Мари Родригес Замбрано Silueta X қауымдастығынан (Asociación Silueta X) мемлекеттік лауазымға үміткер болған алғашқы ашық трансгендер кандидат болды. Өзінің үміткерлігін аяқтағаннан кейін Эквадор президенті Рафаэль Корреа Дельгадо Родригезге деген құрметі мен беделін Twitter желісінде білдірді. Бірнеше айдан кейін Родригеске Президенттік гвардияны ауыстыруға шақыру келді. 2013 жылдың желтоқсан айында ол президент Рафаэль Корреамен ЛГБТИ өкілдерінің алғашқы кездесуін өткізді. Кездесу бірнеше келісімге келді. 2017 жылы ол Ұлттық Ассамблеяға сайланып, елдің алғашқы трансгендер заң шығарушысы атанды.

Жиынтық кесте

Бір жынысты жыныстық қатынас заңды (1997 жылдан бастап) Бірдей келісім жасы (14) (1997 жылдан бастап) Тек жұмыспен қамту саласында кемсітуге қарсы заңдар (1998 жылдан бастап) Тауарлар мен қызметтер ұсынуда кемсітуге қарсы заңдар (1998 жылдан бастап) Барлық басқа салалардағы кемсітуге қарсы заңдар (соның ішінде: жанама кемсітушілік, жек көру сөздері) (1998 жылдан бастап) Бір жынысты некелер (2019 жылдан бастап) Бір жынысты жұптарды мойындау (2008 жылдан бастап) Әлдебір жыныстық бағдарына қарамастан, жалғыз адамдардың бала асырауы және бір жынысты жұптардың бала асырауы (2008 жылдан бастап конституциялық тыйым) Бір жынысты жұптардың өгей баласын асырауы Бір жынысты жұптардың бірлесіп бала асырауы (2009 жылдан бастап) ЛГБТ адамдарының әскери қызметте ашық түрде қызмет етуіне рұқсат етілді (2009 жылдан бастап) Заңды жынысты өзгерту құқығы Жеке куәліктерде жыныстық идентификацияны мойындау (2016 жылдан бастап) Баладаны туғаннан кейін екі жұбайдың автоматты түрде ата-ана болуы (2018 жылдан бастап) Лесбиян әйелдер үшін ЭКО-ға қол жеткізу Конверсиялық терапияға тыйым салынды (2014 жылдан бастап) Гей ерлі-зайыпты жұптар үшін коммерциялық аналық (суррогаттық) ГМС-тердің қан беруіне рұқсат етілді.