Кіріспе
Беларусьтегі лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендер (ЛГБТ) адамдары ЛГБТ-ге жатпайтын тұрғындарда кездеспейтін маңызды қиындықтарға тап болады. Бір жынысты жыныстық қатынас Беларусьте заңды болғанымен, елдегі гейлер мен лесбиянкалардың құқықтары өте шектеулі және гомосексуализм белорус қоғамында күшті айыпталады. Бір жынысты жұптар басқаратын отбасылар қарама-қарсы жынысты жұптарға қол жетімді бірдей заңдық қорғауға ие емес. Беларусь ЛГБТ адамдарын дискриминациядан қорғамайды, сондай-ақ жыныстық бағдар мен гендерлік идентитіге негізделген жеккөрушілік қылмыстарға тыйым салмайды. Көптеген белорустар гомосексуализмді психикалық ауру деп есептейді, ал көптеген ЛГБТ адамдары өздерінің жыныстық бағдарын жұрттан жасыруға бейім. Өздерін ашық көрсеткендер қудалауға, зорлық-зомбылыққа және физикалық тұрақсыздыққа ұшырайды.
Lesbian, gay, bisexual, and transgender (LGBT) people in Belarus face significant challenges not experienced by non LGBT residents. Although same sex sexual activity is legal in Belarus, gay and lesbian rights in the country are otherwise severely limited and homosexuality remains highly stigmatized in Belarusian society. Households headed by same sex couples are not eligible for the same legal protections available to opposite sex couples. Belarus provides no anti discrimination protections for LGBT people, nor does it prohibit hate crimes based on sexual orientation and gender identity. Many Belarusian people believe that homosexuality is a psychiatric illness, and many LGBT persons in Belarus tend to hide their sexual orientation in public. Those who are "out" face harassment, violence and physical abuse.
Беларусьтегі ЛГБТ тарихы
Беларусь Кеңес Одағының құрамында болған кезде барлық совет республикалары үшін ортақ заңдар қолданылды. Осылайша, гомосексуализм заңсыз деп есептелді. Әйелдер арасындағы сексуалдық қатынастар Беларусьте ешқашан заңсыз болған емес (бірақ лесбиянкалар табылған жағдайда психиатриялық ауруханаға жіберуі мүмкін еді), ал ерлер арасындағы қатынастар жиі қудаланды. «Гомосексуализм» немесе «гей» сияқты сөздер ескі совет кодексінде кездеспеді, ал совет құқықтық жүйесі «содомия» терминін қолданды. Беларусьтің бұрынғы Қылмыстық кодексінің 119-бабы 1-тармағында ерікті сексуалдық қатынасқа түскен гомосексуалдардың бес жылға дейін бас бостандығынан айырылатыны көрсетілген. 1989 жылы шамамен 50 беларусь азаматы сексуалдық бағдарына байланысты жұмыстан босатылды. Гомосексуализмге қарсы күресу үшін КГБ-де арнайы бөлім құрылды. Құпия қызметтер гей қауымдастығынан агенттерді тарту үшін шантаж жасады. Бұл кез келген гей-ұйымның немесе сексуалдық азшылықтарға арналған баспа өнімдерінің пайда болуына кедері келтірді. Дегенмен, гомосексуалдар көшелерде, әбдөрханаларда, вокзалдарда кездесіп, жеке пәтерлерде немесе үйлерде жиналатын. 1992 жылы «Stop AIDS Belarus» (SAB) атты коммерциялық емес ұйымның көмегімен «Sex AntiAIDS Plus» газеті құрылды. Газеттің екінші нөмірі прокуратура қызметкерлерімен тоқтатылып, газетке қатысты қылмыстық іс қозғалды. Газетте гейлер мен лесбиянкаларға арналған жеке хабарламалар жарияланған. Прокуратура бұл жарнамаларды игілікке шақыру деп қарады. 1994 жылы газетке қатысты қылмыстық іс тоқтатылды. Алайда, газеттің негізін қалаушы және бас редакторы Руслан Гениуш қудалаудан қорқып, басылымды тоқтатты. 1992 жылы «Randez vous» журналы тіркеліп, жарияланымға түсті. Журнал негізінен жеке хабарламаларға бағытталған, сондай-ақ психологтар мен сексологтардың мақалаларын және ЛГБТ оқырмандарының «Көк зал» деп аталатын арнайы рубрикадағы хаттары мен хабарламаларын қамтыды. 1994 жылы журнал жабылды. 1994 жылдың 1 наурызында Беларусь Парламенті Беларусь Қылмыстық кодексінің 119-бабы 1-тармағын өзгертіп, гомосексуализмді заңды етті. 2024 жылдың сәуір айында Беларусь Мәдениет министрлігі «дәстүрлі емес сексуалдық қатынастарды» қамтитын порнографияның анықтамасын кеңейтті, жаңа анықтамаға сәйкес гомосексуализм, бисексуализм және транссексуализм кіреді. Беларусьте порнографиялық материалдарды өндіру, тарату немесе тарату мақсатымен иелену қылмыстық жазамен қудаланады.
Бір жынысты жыныстық қатынастың заңдылығы
Гомосексуализм 1994 жылы қылмыстан босатылды. Жыныстық қатынасқа келісу жасы гомосексуалдар мен гетеросексуалдар үшін бірдей және 16 жасқа белгіленген.
Бір жынысты ерлер мен әйелдердің арасындағы некелерді тану
Беларусь бір жынысты некелерді де, бір жынысты серіктестікті де мойындамайды. Конституцияның 32-бабы және Неке және отбасы кодексінің (1- және 12-баптары) некені ер адам мен әйел арасындағы одақ ретінде нақты анықтайды.
Гей-арманның даулары
Халықаралық қоғамдастық Беларусьте сөз бостандығы мен жиналыс бостандығына қатысты құқықтарды бұзуды бірнеше рет айыптады. Бұрынғы сәтсіз әрекеттерден кейін 1999 жылы «Ламбда» БЛЛ Беларусьтік жыныстық теңдік лигасы және «Forum Lambda» – Беларусь гейлері мен лесбиянкаларына арналған журнал гей-фестиваль ұйымдастырды. Фестиваль бағдарламасына «БАҚ-та лесбиянкалар мен гейлер» тақырыбында журналистерге арналған семинар, Беларусь және әлемдегі гейлер мен лесбиянкалардың құқықтары жөніндегі конференция, гомосексуалдар түсірген фотосуреттер мен фильмдер көрмесі, «Мистер Гей Беларусь» және «Трансмиссия» байқаулары кірді. Фестивальге БҰҰ Даму бағдарламасы, Татьяна студиясы, Біріккен жол Беларусь, IREX, Titanic Club және Украинадан келген қонақтар қолдау көрсетті. Бір кештің барысында клубқа тәртіпсіздікке қарсы полиция шабуыл жасап, қатысушыларды тексерді. 2000 жылы фестиваль ұйымдастырушылары іс-шараға дайындық кезінде үлкен қиындықтарға тап болды. Ұйымдастыру комитетінің басшысы Эдвард Тарлецкийдің айтуынша, іс-шараны жариялауға және кешкі іс-шаралар үшін би залын беруге тиіс Radio BA радиостанциясы президенттік әкімшіліктен тиым алды. Басқа радиостанциялар да осындай себептермен қолдау көрсетуден бас тартты, ал басқа орындардағы іс-шаралар да тоқтатылды. 9 қыркүйекте, фестиваль жоспарланған күнді алдында, православие шіркеуіне байланысты топтар Минскіде гей-фестиваліне қарсы демонстрация өткізді. Қалалық билік шеруге 24 сағат қалғанда тыйым салды, ал билік тойды тоқтату үшін сол күні шаралар қолданды. Газеттер осы күннің нәтижесі туралы хабарлады. 2001 жылы Беларусь үкіметі Беларусь Гей-фестивалін өткізуге тыйым салды. 2001 жылдың 3 тамызында белгісіз вандалдар Ламбда Беларусь жетекшісі Андрей Бабкиннің пәтеріне кіріп, 2001 жылғы гей-прайдтың жарнама парақшаларын, плакаттарын және буклеттерін қиратты. 2002 жылы, 2002 жылғы гей-парадқа бірнеше күн қалғанда, Ламбда Беларусь жетекшісі Эдвард Тарлецкийді Минск полициясына шақырды, онда гей-парад өткізілсе, «полиция ықтимал тәртіпсіздікке жауапкершілік тартпайды» деді. 2004 жылы халықаралық гей- және лесбиянкалар фестивалі күшпен тоқтатылды. 2004 жылдың тамызында өткен 4-ші Халықаралық Moonbow Адам құқықтары және гомо-мәдени фестивалінің соңғы (Беларусь) кезеңі мен ILGCN (Халықаралық лесбияндық және гей мәдени желісі) Дүниежүзілік лесбияндық және гей конференциясының бірінші кезеңін Минскіде өткізуге рұқсат берілмеді. Бұл оқиға биліктің клуб иесін қорқытып, оның іс-шараны өткізуге берген уәдесінен бас тартуына әкеп соқты. Сонымен қатар, билік өкілдері семинарлар мен талқылауларға қатысуға тырысқан шетелдіктерге қауіп телефон соққан, оларды «Беларусь Республикасының ішкі істеріне араласу туралы бапқа сәйкес дереу елден шығарып жіберуге» дайын екендерін мәлімдеді. 2008 жылдың 27 қазанында сол топ Ресей елшілігінің жанында гей құқықтарын қолдау үшін митинг өткізуге рұқсат сұрады. Екі шараға да рұқсат берілмеді. Ел қазіргі уақытта Еуропа Кеңесінің мүшесі болмағандықтан, беларусьтік белсенділер Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа шағымдана алмайды. Осы топ Ресейдің ЛГБТ белсенділерімен бірлесіп, Мәскеу мен Минскіде жыл сайын кезекпен өткізілетін Славян намысын ұйымдастыруды шешті. 2009 жылдың қаңтар айында «Сүйіспеншілікке құқық» атты іс-шара Беларусьтегі гомофобия және ЛГБТ-ға қарсы дискриминация туралы халықты хабардар ету мақсатымен жоспарланды. Рұқсат берілмеді. ЛГБТ белсендісі Роман Мандрик Гомель қалалық әкімшілігінің осы шешіміне қарсы Гомель қаласының орталық ауданының сотына шағым берді. Шағымда Мандрик мырза Гомель қалалық әкімшілігінің шешімі Беларусь Конституциясының 35-бабында кепілдік берілген жиналыс бостандығына құқығын бұзғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ 299-тармақтың өзі конституцияға қайшы екенін, өйткені ол қоғамдық жиынды ұйымдастыруға тырысатын адамдарға артық жүктеме салады деп қосты. Ұйымдастырушылар бұл мәселені шешілгенге дейін жалғастыруға ниетті және 2010 жылы жиналыс өткізуге үміттенеді.
Гомофобияға қарсы ай
"Гомофобияға қарсы ай" - 2009 жылдың 17 сәуірінен 17 мамырына дейін Минск, Гродно және Лунинец қалаларында беларус ЛГБТ белсенділері жүргізген науқан. Ол ақпараттық науқандар мен іс-шаралардан құралды. Науқанды Gayby.org, Gay.by, "Ламбда" сексуалдық теңдік лигасының мүшелері және Amnesty International (Беларусь) ұйымдастырды. 50-ден астам бұқаралық ақпарат құралы осы айдың іс-шаралары туралы хабарлады. Беларус БАҚ гейлер мен лесбиянкалар туралы сөйлеуге бастады. "Гомофобияға қарсы айдың" басты мақсаты – әртүрлі сексуалдық бағдары мен гендерлік идентитігі бар адамдарға қатысты кез келген физикалық, моральдық және символдық зорлық-зомбылыққа қарсы тұру, өз құқықтары үшін күресе алмайтын әлемдегі ЛГБТ қауымына қолдау көрсету және адам құқықтары үшін кең ауқымды науқан жүргізу болды.
ЛГБТ-ке қарсы зорлық-зомбылық
Беларусьта гомофобияға негізделген қылмыстарды жасағандарға қатысты арнайы заң жоқ. Қылмыстық кодексте гомосексуалистер тек қана қылмыстың "субъектілері" ретінде (яғни, қылмыскерлер ретінде) айқындалады, ал "объектілері" (яғни, қылмыстың құрбандары) ретінде емес. Сот және полиция органдары қылмыс жасағандардың гомофобтық мотивтерін анықтауға құлшынбайды. Соттар мұндай мотивтерді кінәнің ауырлату жағдайлары ретінде қарастыруға немесе гомофобтық мотивтер болған жағдайда қатаң жазалар тағайындауға міндетті емес. ЛГБТ+ адамдары дискриминация мен зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупінде. 2001 жылдың 18 сәуірінде Минскіде гомосексуал ретінде танымал зейнеткер Александр Стефановичтің денесі ол тұрған үйдің ауласынан табылды. Оның денесі пышақтан көп жарақат алған. Сол жылдың 16 мамырында "Ламбда Беларусь" белсендісі Андрей Бабкинді пәтерінің кіреберісінде қатты ұрып-соғып, зорлады. Ол ауыр жарақаттармен ауруханаға жеткізілді. 2 шілдеде Минск полициясы "Ламбда Беларусь" ұйымының негізін қалаушыларының бірі Андрей Шербаковты ұстап алып, қатты ұрып-соқты. Келесі күні гей-клубтың иесі Иван Сучинский өлтірілді. Клуб 2000 жылдың ақпанында билік тарапынан жабылды, ал Иван полиция қызметкерлерінің әрекеттеріне байланысты азаматтық талаптармен шықты. 2001 жылдың 13 қарашасында Молодечнода "Ламбда Беларусь" жетекшісі Эдвард Тарлецкийге шабуыл жасалды, нәтижесінде миы дірілдеді және жеті күн ауруханада жатты. 2002 жылдың 15 ақпанында Жлобин қаласында (Гомель облысы) 34 жастағы бухгалтер Виктор Ковыл ата-анасының пәтерінде өлі табылды. Ол жұмыста да, қоғамда да ашық гей екенін жасырмады. Полиция қызметкерлері Ковылдің серігі Александрға қылмыстың егжей-тегжейін беруден бас тартты, ал полиция қызметкерлерінің бірі оған: "Сендерге лайық, содомдықтар!" - деді. 2002 жылдың 12 сәуірінде "Бабилон" гей-клубының алдында гей-еркектерге шабуыл жасалып, соққыға ұшырады. Куәгерлердің айтуынша, полиция келгенге дейін 10-12 адам үш клиентке шабуыл жасаған. Шабуылға ұшырағандардың арасында "Форум Ламбда" гей журналының бас редакторы және "Ламбда Беларусь" ұйымының жетекшісі Эдвард Тарлецкий де болды. 10 маусымда Коммунар қаласында, Буда Кашалова ауданы, Гомель облысы, үш белгісіз адам 18 жасар Дмитрий Л.-ді ұрып-соғып, зорлады. Жәбірленуші екі апта бойы ауруханада жатты. 2002 жылдың 2 қазанында кешке Эдвард Тарлецкий үйіне қайтып бара жатқанда үйінің алдында шабуылға ұшырады. Төрт белгісіз адам оның есімі Тарлецкий ме деп сұрап, ұрып-соға бастады. Сол түні ол ауруханаға жеткізілді. Оның иығы сынып, үш тісі сынған. 2002 жылы Минск полициясы 50 жастағы Михаил М.-нің өлтірілуіне байланысты қылмыстық іс қозғады. Полицияның мәліметінше, бұл Беларусь астанасында жасалған бесінші осындай қылмыс. Алайда, тергеушілер сериялық кісі өлтіруші болуы мүмкіндігін жоққа шығарды. 2003 жылдың 18 ақпанында Тарлецкийді үйінің жанында белгісіз адамдар тағы да ұрып-соқты. Эдвардтың басына жарақат алған, денесінде көп көкшіл іздер болғандықтан, ауруханаға жеткізілді. Сол жылдың 29 наурызында Минсктегі Budda Bar түнгі клубының күзетшісі Минск Pride еріктісі Юлия Юхновцеді клубтың дәлізінде қызды сүйгендіктен ұрды. Ол ауруханаға жеткізілді, онда бас сүйегі зақымдалғандығы анықталды. 2008 жылдың 28 мамырында Эдвард Тарлецкийге Минскіде тағы да үш жасөспірім шабуыл жасады. Тарлецкий шабуыл туралы полицияға хабарлауды ойламағанын, өйткені олар оқиғаға қатысты ештеңе істемейтінін мәлімдеді. Сондай-ақ, ол бұл бес жыл ішінде өзіне жасалған үшінші шабуыл екенін айтты. 2008 жылдың қыркүйек айының ортасында Минск қаласында екі трансгендер зорланды. Жәбірленушілер полицияға хабарласпаған, өйткені олар өздеріне көмек беріледі деп сенімсіз болған. Түрмелерде және түзету мекемелерінде гомосексуализмге қатысты болжамдар, шантаж және қорқытулар жиі кездеседі. Түрмеде гейлер мен лесбиянкалар қорғанышсыз. Өлім жазасын орындаушылар тұтқындардың жыныстық бейімділіктерін пайдаланып, қажетті мәліметтерді алады, ал кілт бұрушылар тұтқындарды гомосексуалдарды қорлауға итермелейді. Полиция қызметкерлері зорлық-зомбылық құрбаны болған гомосексуалдар туралы жеке сипаттағы ақпаратты іздейді. Бұл ақпараттың қылмыскерлерді қудалау үшін ешқандай қатысы жоқ. Полиция қызметкерлері жеке сипаттағы ақпаратты, сондай-ақ танымал гей-круиздер аймақтарына баратын гомосексуалдардың паспорттық деректерін және фотосуреттерін жинайды. Ұлттық үкіметтік емес ұйым "Встреча" (гей-еркектерге арналған ЖИТС алдын алу тобы) Брест және Гомель қалаларындағы осындай тәжірибелер туралы хабарлады. Полиция қызметкерлері сексуалдық азшылықтарға қарсы жасалған зорлық-зомбылық туралы хабарларды тіркеуден бас тартады және гомофобтық жеккөрушілікке негізделген қылмыстар жасағандарды жауапкершілікке тартуға бағытталған тергеулер жүргізбейді. "Ламбда Беларусь" ұйымы елдің барлық аймақтарында лесбиянкалар мен гейлерге қарсы жасалған зорлық-зомбылықтың көптеген жағдайларын және полицияның бейтараптық танысын хабарлады. Полиция гомосексуалдар жиі баратын барларда негізсіз әрекеттер жасап отырады. AILGBT Беларусь, "Встреча", "Ламбда Беларусь" және "ЯНА" атты лесбиянкалар тобы Гомель және Минск қалаларындағы осындай тәжірибелер туралы хабарлады. Адам құқықтарын қорғаушылар Шұневичтің кемсітушілік сөздеріне байланысты қылмыстық іс қозғауға шақырды, бірақ үкімет оның әрекеттерінде ешқандай бұзушылықты таба алмады.
Қан тапсыру
Гейлер мен бисексуал ерлердің қан беруіне ешқандай ерекше шектеулер жоқ. Барлық процедуралар мен талаптар барлық донорларға ортақ.
Қоғамдық пікір
Гей өмір әлі көбінесе жасырын, ал белорустардың көпшілігі гомосексуализмді ауру деп есептейді. Гомофобиялық көзқарас, күдік және жат көзқарас әлі де өте күшті. 2002 жылдың сәуірінде Беларуссиялық Ламбда лигасының (Ламбда Беларусь) жыныстық теңдік жөніндегі сауалнамасы бойынша, белорустардың 47%-ы гейлерді түрмеге қамау керек деп ойлайды. 2007 жылы «Ақпарат орталығы ТЕМА» және MyGomel.com Гомель облысының жастарының жыныстық азшылықтарға қатысты пікірін білу үшін дауыс беру ұйымдастырды. Сауалнамаға қатысушылардың 47,6%-ы жыныстық және гендерлік азшылықтарға жағымсыз сезімдер білдірді, ал 10%-ы гомосексуалдық қатынастарды қылмыстық деп санайды. 2017 жылдың мамырында жарияланған Pew Research Center зерттеу орталығының соңғы сауалнамасы көрсеткендей, белорустардың 16%-ы бір жынысты некеге қолдау білдірсе, 81%-ы оған қарсы. Бұл көрсеткіш Украинада (12%), Ресейде (5%) және Молдовада (5%) қарағанда едәуір жоғары. Жастар бір жынысты некеге қарсы көзқарас білдірушілерге қарағанда көбірек қолдау көрсетеді (22%-ға қарсы 14%). 2017 жылдың мамырында Pew Research Center Шығыс Еуропа елдерінде жүргізген зерттеуінің нәтижесінде белорустардың 84%-ы гомосексуализмді қоғам қабылдамауы керек деп санайды.
Жиынтық кесте
Бір жынысты жыныстық қатынас заңды (1994 жылдан бері) Келісім жасы тең (16) Тек жұмыспен қамту саласында кемсітуге қарсы заңдар Тауарлар мен қызметтер көрсетуде кемсітуге қарсы заңдар Барлық басқа да салаларда кемсітуге қарсы заңдар (соның ішінде жанама кемсіту, жек көруге шақыратын сөздер) Жыныстық идентификацияға қатысты кемсітуге қарсы заңдар Бір жынысты некелер (1994 жылдан бері конституциялық түрде тыйым салынған) Бір жынысты жұптарды мойындау Бір жынысты жұптардың балаларын асырап алуы Бір жынысты жұптардың бірлесіп бала асырауы Гейлер мен лесбиянкалардың әскери қызметке ашық түрде қабылдануы Заңдық жынысты өзгерту құқығы Рұқсат етілген. (Өте бюрократиялық, ұзақ, екі кезеңді процесс: шешім қабылдайтын орган жылына екі рет ғана жиналады; медициналық немесе хирургиялық араласуларға рұқсат екінші кезеңде ғана беріледі. Паспортты өзгертудегі кемшілік, паспорт нөмірі арнайы органдарға бұрынғы жыныстық белгіні ашып бере алады.) Лесбиянкалар үшін ЭКО-ға қол жеткізу мүмкіндігі Гей ерлер жұптары үшін коммерциялық аналыққа тапсыру MSМ-дерге қан беруге рұқсат етілген.