Кіріспе
Көшеде жеуге немесе ішуге дайын тағам. Көше тағамы – көшеде немесе басқа қоғамдық орында, мысалы, базарда, жәрмеңкеде немесе саябақта саудагер немесе сатушы сататын тағам. Ол көбінесе жылжымалы тағам дүкенінен, тағам арбасынан немесе тағам машинасынан сатылады және дереу тұтынуға арналған. Көшедегі кейбір тағамдар аймақтық ерекшелікке ие, бірақ көптегені бастапқы аймақтарынан тысқары тараған. Көше тағамдарының көпшілігі саусақпен жеуге ыңғайлы және жылдам дайындалатын тағам ретінде жіктеледі, әдетте мейрамханадағы тағамдарға қарағанда арзан. Көше тағамының түрлері әртүрлі елдердегі әртүрлі аймақтар мен мәдениеттерге байланысты өзгереді. 2007 жылғы Тамақ және ауыл шаруашылығы ұйымының зерттеуіне сәйкес, 2,5 миллиард адам күн сайын көше тағамын жейді. Кейбір мәдениеттерде тамақ ішінде көшеде жүруді әдепсіздік деп есептейді, бірақ көптеген адамдар күнделікті тамақтану және жұмыс мүмкіндіктері үшін көше тағамының жылдам қолжетімділігі мен төмен бағасына сенеді, әсіресе дамып келе жатқан елдерде. Бүгінгі таңда үкіметтер мен басқа да ұйымдар көше тағамының әлеуметтік-экономикалық маңыздылығымен және оған байланысты тәуекелдермен күшейтілген қызығушылық танытады. Бұл тәуекелдерге азық-түлік қауіпсіздігі, санитария, қоғамдық немесе жеке орындарды заңсыз пайдалану, әлеуметтік мәселелер және жол ағлағы жатады. Алайда, грек философы Теофраст көше тағамын төмен бағалаған. Помпей қаласындағы қазба жұмыстары кезінде көптеген көше тағам сатушылардың іздері табылды. Көше тағамын ежелгі Римнің кедей қала тұрғындары жиі жеген, олардың үйлерінде пештер мен ошақтар болмаған. Бұршақ сорпасы, нан және дәнді ұннан жасалған тағамдар көп кездесетін. 14 ғасырдың соңында Флоренциядан келген саяхатшы Каирде адамдар тоқтың кебабы, күріш және қуырылған тағамдарды көше сатушыларынан сатып алып, шикі теріден жасалған төсеніштерге отырып жегенін айтты. Осман империясының қайта өркендеу кезеңінде көптеген жол тоғысында "иісті, ыстық ет" сатылды, оның ішінде тоқты мен тауықтың отта пісірілген еті болды. 19 ғасырда Трансильванияда көшеде тағам сатушылар былтырдан жасалған печеньелер, жүгерімен араластырылған қаймақ, бекон және ыстық көмірмен пісірілген басқа да еттерді сатты. Картофель фри, яғни қуырылған картофель тілімдері, шамамен 1840 жылдары Парижде көше тағамы ретінде пайда болды. Викториялық Лондонның көше тағамдарына трип, бұршақ сорпасы, майлы бұршақ қабықтары, шұбар, креветкалар және желелі балық кірді.
Street food is food sold by a hawker or vendor on a street or at another public place, such as a market, fair, or park. It is often sold from a portable food booth, food cart, or food truck and is meant for immediate consumption. Some street foods are regional, but many have spread beyond their regions of origin. Most street foods are classified as both finger food and fast food and are typically cheaper than restaurant meals. The types of street food vary between regions and cultures in different countries around the world. According to a 2007 study from the Food and Agriculture Organization, 2.5 billion people eat street food every day. While some cultures consider it to be rude to walk on the street while eating, rely on the quick access and cheap service of street food for daily nutrition and job opportunities, especially in developing countries. Today's governments and other organizations are increasingly concerned with both the socioeconomic importance of street food and its associated risks. These risks include food safety, sanitation, illegal use of public or private areas, social problems, and traffic congestion. however, the Greek philosopher Theophrastus held the custom of street food in low regard. Evidence of a large number of street food vendors was discovered during the excavation of Pompeii. Street food was widely consumed by poor urban residents of ancient Rome whose tenement houses did not have ovens or hearths. Chickpea soup with bread and grain paste were common meals. A travelling Florentine reported in the late 14th century noted that in Cairo, people brought picnic cloths made of rawhide to spread on the streets and sit on while they ate their meals of lamb kebabs, rice, and fritters they purchased from street vendors. In Renaissance Turkey, many crossroads had vendors selling "fragrant bites of hot meat," including chicken and lamb that had been spit roasted. In the 19th century, street food vendors in Transylvania sold gingerbread nuts, cream mixed with corn, and bacon and other meat fried on top of ceramic vessels with hot coals inside. French fries, consisting of fried strips of potato, probably originated as a street food in Paris in the 1840s. Street foods in Victorian London included tripe, pea soup, pea pods in butter, whelk, prawns and jellied eels.
Америка
Ацтектердің базарларында атолли ("жүгері қамырынан жасалған қою тағам") сияқты сусындар, 50-ге жуық тамале түрі (ішінде түрік, қоян, суыр, бақа, балық, жеміс-жидек, жұмыртқа, жүгері гүлдері сияқты түрлі ингредиенттер болған), сондай-ақ жәндіктер мен қайнатылған тағамдар сататын сатушылар болған. Испан отарлауы Перуға бидай, қант қамысы және мал сияқты еуропалық азық-түліктерді әкелді, бірақ көптеген қарапайым халық негізінен дәстүрлі тағамдарын жеуді жалғастырды. Импортталған тағамдар олардың диетасында маргиналды түрде ғана қабылданды, мысалы, көше сатушыларының грильденген сиыр еті. Лиманың 19 ғасырындағы кейбір көше сатушылары, мысалы "Эрасмо, "негро" Санго сатушысы" және На Агардайт әлі күнге дейін есте сақталады. Америка отарлық кезеңінде "көше сатушылары барлық топтарға арзан бағамен устрица, пісірілген жүгері, жеміс-жидек және тәттілер сатқан". Әсіресе, устрица 1910 жылға дейін арзан және танымал көше тағамы болды, бірақ балық аулаудың шектен шығуы мен ластану бағаның өсуіне себеп болды. Нью-Йорктегі көше сатушылар күшті қарсылыққа тап болды. Бұрынғы шектеулер олардың жұмыс уақытын қысқартқаннан кейін, 1707 жылы Нью-Йоркте көшеде тағам сату толығымен тыйым салынды. 18 және 19 ғасырларда Америкада көптеген афроамерикалық әйелдер көшеде тағам сату арқылы күнкөріс жасады, Саваннада жемістер, торттар және жаңғақтардан бастап, Нью-Орлеанда кофе, печенье, пралине және басқа тәттілерге дейін түрлі тауарлар сатты. Cracker Jack Колумбиялық көрменің көптеген көше тағамдарының бірі ретінде пайда болды.
Азия
Қытайда көше тағамдарын сату мыңжылдықтарға созылады және Таң дәуірінде қытай тағам мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. Ежелгі Қытайда көше тағамы көбінесе кедейлерге арналса, байлар қызметшілерін көшеден тағам сатып алуға жіберіп, үйлеріне әкеліп беретін. Қытай диаспорасының арқасында қытай көше тағамдары Азияның басқа да асханаларына зор әсер етті және тіпті басқа елдерде көше тағам мәдениетінің пайда болуына себепкер болды. Оңтүстік-Шығыс Азияның көше тағам мәдениеті 19-шы ғасырдың соңында Қытайдан әкелінген жұмысшылармен қалыптасты. Рамен, оның алғашқы нұсқасы 100 жыл бұрын қытай иммигранттарымен Жапонияға әкелінген, бастапқыда жұмысшылар мен студенттерге арналған көше тағамы ретінде пайда болды. Бірақ ол тез арада "ұлттық тағамға" айналып, тіпті аймақтық вариацияларға ие болды. Тайландтағы этникалық қытай халқы көше тағамдарын сатумен айналысса, 1960 жылдардың басына дейін тай халқы арасында кең таралмады. Осы кезде қала халқының қарқынды өсуі көше тағам мәдениетін дамытып, 1970 жылдары "үй тағамын ығыстырды". Соның салдарынан, көптеген тай көше тағамдары қытай тағамынан туындаған немесе оның күшті ықпалында болған. Тайландтың қала тұрғындарының шамамен 76%-ы көшедегі тағам сатушыларға тұрақты түрде барады. Елдің туризм индустриясының өркендеуі тай көше тағамдарының танымалдығын арттырды. 2017 жылы Тайландтың 103 000 көше тағам сатушысы 270 миллиард бат табыс тапты. Жоғары білім, ғылым, зерттеу және инновация министрі Сувит Маэсинсе 2020 жылдан бастап тай көше тағам сегментінің жылдық өсімі 6-7% құрайды деп күтеді. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, көшедегі тағам сатушылар сататын тағамның ластану деңгейі мейрамханалардағыдан кем емес. Бангкоктың 8 миллион халқына шамамен 2% немесе 160 000 сатушы көше тағамдарымен қамтамасыз етеді. Делиде (Үндістан) әлі де жұмыс істеп тұрған кебаб сатушыларға бұрын патшалар келіп тұратындығы айтылады. Колониялық кезеңде британдық тұтынушыларды ескере отырып, fusion street food жасалды. Индонезияда, әсіресе Явада, көшпенді тағам және сусын сатушылардың тарихы тереңде жатыр, олар 9-шы ғасырға дейін сақталған храмдардағы бейнелерде сипатталған, сондай-ақ 14-шы ғасырға жататын жазбаларда кәсіп ретінде аталады. Индонезияда көше тағамдары арбалар мен велосипедтерде сатылады. Голланд Ост-Индиясының отарлық кезеңінде (шамамен 19-шы ғасыр), сатай және давет (сендол) сияқты бірнеше көше тағамдары дамытылып, құжатталды. Индонезияның қазіргі кездегі белсенді көше тағам мәдениетінің өркендеуіне соңғы онжылдықтардағы қарқынды урбанизацияның арқасында тамақ қызметтері саласында мүмкіндіктер ашылды. Бұл елдің жылдам өсіп келе жатқан агломерацияларында, әсіресе Үлкен Джакарта, Бандунг және Сурабаяда орын алды. Сингапурда дәстүрлі көше тағам саудасынан пайда болған көптеген сауда орталықтары бар, және 2020 жылдың 16 желтоқсанында ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізілді.
Әлем бойынша
Көшедегі тамақ сату бүкіл әлемде кездеседі және әр аймақ пен мәдениетке байланысты әртүрлі болады. Таиландтағы көше тағамдары әртүрлі тағамдар, жемістер мен сусындарды ұсынады. Таиландтың астанасы Бангкок көшедегі тамақтарды жеуге арналған ең жақсы жерлердің бірі болып саналады. Бангкоктағы көшеде желетін танымал тағамдар арасында Пад Тай (қуырылған күріш макароны), жасыл папайя салаты, қышқыл том ям сорпасы, тайлық карри және манго жабысқақ күріш бар. Индонезиялық көше тағамдары жергілікті индонезиялық, қытайлық және голландтық ықпалдардың әртүрлі қоспасы болып табылады. Индонезиялық көше тағамдары көбінесе қатты дәмді және дәмді. Индонезиядағы көше тағамдарының көпшілігі қуырылған, мысалы, фриттер, наси горинг және айам горинг. Баксо (етті шар сорпасы), сатай (шашқа отырғызылған тауық) және гадо-гадо (жаңғақ соусында берілетін көкөніс салаты) да танымал. Үндістанның көше тағамдары да үндістандық тағамдар сияқты әр түрлі. Көшедегі ең танымал тағамдар: вада пав, мисал пав, чоле батуре, парата, бхель пури, сев пури, гол гаппа (Карнатакада және Махараштрада пани пури, ал Батыс Бенгалияда пучка деп те аталады), алу тики, кебаб, тандури тауығы, самса, качори, идли, похе, жұмыртқа бууржи, пав бхаджи, пулау, пакора, ласси, кульфи және фалуда. Үндістанның хинди тілінде сөйлейтін аймақтарында көше тағамдары нуккадвала тағамдары ("бұрыш" тағамдары) ретінде танымал. Оңтүстік Үндістанда мирчи баджжи, пунугулу және моккаджонна (көмірде қуырылған жүгері) сияқты тағамдар, сондай-ақ таңғы астықтар идли, доса және бонда сияқты жалпы көше тағамдары болып табылады. Азиядағы басқа да танымал көше тағамдары - гоби манчжурия, момос және омлет. Кейбір сатушылар көшеде сату үшін танымал тағамдардың рецептерін жеңілдетіп отырса, бірнеше мейрамханалар Үндістанның көше тағамдарынан өздерінің шабытын алды. Фалафель Таяу Шығыста кең таралған тағам. Израиль, Мысыр және Сирияда оны көше бұрыштарында сатушылар сатады. Мысырдағы көшеде жиі сатылатын тағы бір тағам - фул, баяу пісірілген фава бұршағы. Данияда шұжық арбалары арқылы өтіп бара жатқандарға шұжық пен хот-дог сатып алуға мүмкіндік беріледі. Ямайканың дәстүрлі тағамдары - ямайкалық тауық. Бастапқы маринадта шотландтық капотта, ащы дәнді жидектер және кейде лавр ағаштарынан алынған ағаш сияқты ингредиенттер қолданылады. Мексикалық көше тағамдары антохитос ("кішкентай құмарлықтар" деп аударылады) деп аталады және такос аль пастор, сондай-ақ хуарачес және жүгеріден жасалған басқа да тағамдар сияқты бірнеше тако түрлері бар. Нью-Йорк қаласының көше тағамдарының бірі хот-дог, бірақ Нью-Йорк көше тағамдарына Таяу Шығыстағы фалафельден бастап Ямайканың ескі тауығына дейін бельгиялық вафлиге дейін бар. Көбінесе әйелдердің көшедегі азық-түлік нарығындағы табысы гендерлік теңдікке байланысты. Бұл Бангладеште дәлелденген, онда көше сатушы әйелдер аз. Алайда Нигерия мен Таиландта көшедегі тамақ саудасында әйелдер басым. Дорин Фернандес филиппиндіктердің тамаққа деген мәдени көзқарасы Филиппиндегі көше тамақтану құбылысына әсер ететінін айтады, өйткені көше тамағын сыртта жеу үйде тамақтануға қайшы келмейді, өйткені әдетте арнайы тамақтану бөлмелері жоқ, мысалы, жапон немесе суахили мәдениеттерінде. Бұл ересектерге рұқсат етілмегенімен, балалардың жасауы мәдени тұрғыдан қолайлы. Үндістанда Хенрике Доннер "сыртта, әсіресе әйелдер жей алатын тағамдар мен үйде дайындалған тағамдар арасында айқын айырмашылық" туралы жазды. Кейбір үнді емес тағамдар тым "жат" немесе үйде дайындалатын вегетариандық емес дайындау әдістерімен тым тығыз байланысты. Танзанияның Дар-эс-Салам аймағында көше тамағын сатушылар өз отбасыларына ғана емес, басқа да адамдарға да пайда әкеледі. Көшедегі тамақ сатушылар жергілікті тағамдарды сатып алатындықтан, қаладағы бақтар мен шағын фермалар кеңейді. Құрама Штаттарда көшеде тамақ сататын дүкендер Нью-Йорк қаласының саудагерлері мен жұмысшыларына тамақ беріп, оның тез өсіп-өнуіне ықпал еткен. АҚШ-тағы көшедегі тамақ дүкендерінің иелері жоғары сатылымға көшуді мақсат етіп, көшедегі сатудан өз дүкендеріне көшуде. Алайда Мексикада көше сатушылардың көбеюі экономикалық жағдайдың нашарлауының белгісі ретінде қарастырылып отыр, онда тамақ сату ауылдық аймақтардан қалалық аймақтарға көшіп келген білікті емес жұмыс күші үшін жалғыз жұмыс мүмкіндігі болып табылады. 1984 жылдан бастап Сан-Францискодағы Фолсом көшесіндегі жәрмеңкеде ең көп түрлі көшелік азық-түлік жәрмеңкелері бар. Көптеген былғарыдан жасалған киімдер мен әртүрлі киім киген адамдардан басқа, іс-шарада әртүрлі көше тағамдары ұсынылады. 10 доллар немесе одан көп сомадағы қайырымдалықтар үшін келушілер жәрмеңкедегі әр сусынға 2 доллар жеңілдік алады. 2018 жылы көше фотографы Майкл Рабаби оны өз кітабында, "Фолсом көше тағамдарында" көрсетті. Netflix телесериалы "Көше тағамдары" арқылы әлемнің көше тағамдарын да көрсетті, ал бірінші том Азияға, екіншісі Латын Америкасына арналған.
Денсаулық және қауіпсіздік
ХІV ғасырдың басында-ақ үкімет қызметкерлері көшедегі тамақ сатушылардың қызметін қадағалап отырды. Дегенмен, көшедегі тамақ сатушылардағы ластану қаупіне қарамастан, мұндай жағдайлардың саны аз, ал зерттеулер көрсеткендей, көрсеткіштері мейрамханалармен салыстырылады. Сингапурда "хокерлер" деп аталатын көшедегі тамақ сатушылардың жартысынан астамы лицензиясыз болды және олар "көшеден кетірілуі тиіс мазасыздық тудырушылар" деп есептелді. 1971-1986 жылдар аралығында хокерлерді көшеден алып шығу үшін, бірақ тағам мәдениетін сақтап қалу мақсатында 113 хокер орталығы салынды. Ал Калькуттадағы 15 түрлі көше тағамын талдау көрсеткендей, олар "құрамдық жағынан толыққанды" болып, әр рупияға шамамен 200 ккал (калория) энергия береді. Ұлыбританияда 2000 жылдан бері Азық-түлік стандарттары агенттігі көшедегі тамақ өнімдерін сатушылар мен саудагерлерге азық-түлік қауіпсіздігі бойынша жан-жақты нұсқаулар ұсынып келеді. Көшедегі тамақтың қауіпсіздігін арттырудың басқа да тиімді жолдары: құпия сатып алу бағдарламалары, оқыту, сатушыларды ынталандыру бағдарламалары, реттеушілік басқару және мүшелік басқару бағдарламалары, сондай-ақ техникалық сынақтардан өту. Үндістанда үкімет көшедегі тамақ сатушылардың негізгі құқықтарын мойындап, оларға орынды шектеулер қойды. 2006 жылы Үндістан заң шығарушы органы азық-түлік қауіпсіздігі және стандарттары туралы заңды қабылдады, ол тағам сапасын бақылауға бағытталған. Қауіп факторлары белгілі болғанымен, тұтынушылар денсаулығына зиян келтіргенінің нақты дәлелдері әлі де толыққанды зерттелмеген. Жағдайларды қадағалаудағы қиындықтар мен ауруды тіркеу жүйесінің болмауы салдарынан көшедегі тамақ тұтыну мен тамақ арқылы жұғатын аурулар арасындағы байланысты нақтылайтын зерттеулердің саны өте аз. Тұтынушылардың тамақтану әдеттеріне, мінез-құлқына және хабардарлығына жеткілікті көңіл бөлінбеген. Әлеуметтік және географиялық жағдайлар тұтынушылардың физиологиялық бейімделуін және тағамға, ластанған болса да, реакциясын анықтайтыны әдебиетте ескерілмейді. 1990 жылдардың соңында Біріккен Ұлттар Ұйымы және басқа ұйымдар көше сатушыларының халыққа толыққанды тағамдарды жеткізудің тиімсіз пайдаланылған әдісі екенін мойындады. 2007 жылы БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы белгілі бір мәдениетте жиі тұтынылатын көше тағамдарына қоректік заттар мен қоспаларды қосу мүмкіндіктерін қарастыруды ұсынды.