Кіріспе
Тамаққа қосылатын заттар – тағамға дәмділігін сақтау немесе дәмі, сыртқы түрі немесе басқа да сезімталдық қасиеттерін күшейту үшін қосылатын заттар. Кейбір қоспалар тағамды сақтау мақсатында ғасырлар бойы қолданылып келген, мысалы, сірке су (тұздау), тұз (тұздау), түтін (түтіндету), қант (кристалдану) сияқты. Бұл бекон, тәттілер немесе шарап сияқты ұзақ сақталатын тағамдарға мүмкіндік береді. ХХ ғасырдың екінші жартысында өте өңделген тағамдардың пайда болуымен бірге көптеген табиғи және жасанды қоспалар енгізілді. Тамақ қоспаларына сондай-ақ өндіріс процесінде, қаптама арқылы, сақтау немесе тасымалдау кезінде тамаққа тікелей емес ("тікелей емес қоспалар" деп аталады) жолмен түсетін заттар да жатады.
Food additives are substances added to food to preserve flavor or enhance taste, appearance, or other sensory qualities. Some additives have been used for centuries as part of an effort to preserve food, for example vinegar (pickling), salt (salting), smoke (smoking), sugar (crystallization), etc. This allows for longer lasting foods such as bacon, sweets or wines. With the advent of ultra processed foods in the second half of the twentieth century, many additives have been introduced, of both natural and artificial origin. Food additives also include substances that may be introduced to food indirectly (called "indirect additives") in the manufacturing process, through packaging, or during storage or transport.
Нөмірлеу
Осы қоспаларды реттеу және тұтынушыларды хабардар ету үшін әр қоспаға "E нөмірі" деп аталатын жеке нөмір тағайындалады, ол Еуропада барлық бекітілген қоспалар үшін қолданылады. Codex Alimentarius комиссиясы қазір бұл нөмірлеу жүйесін қабылдап, оны қолданылуына рұқсат берілгеніне қарамастан, барлық қоспаларды халықаралық тұрғыдан анықтау үшін кеңейтті. E нөмірлерінің барлығы "E" әрпімен басталады, бірақ Еуропадан тыс елдер тек нөмірді ғана пайдаланады, қоспа Еуропада мақұлданған немесе мақұлданбаған. Мысалы, сірке қышқылы Еуропада сатылатын өнімдерде E260 деп көрсетілсе, кейбір елдерде ол жай ғана 260 қоспасы ретінде белгілі. 103-алканнин қоспасы Еуропада қолдануға рұқсат етілмегендіктен, E нөмірі жоқ, бірақ Австралия мен Жаңа Зеландияда қолдануға рұқсат етілген. 1987 жылдан бері Австралияда қаптамаланған тағамдардағы қоспаларды таңбалаудың бекітілген жүйесі бар. Әр тағам қоспасы аталуы немесе нөмірленуі керек. Нөмірлер Еуропадағыдай, бірақ "E" префиксіз. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) осы заттарды "жалпы қауіпсіз деп танылған" (GRAS) деп тізімдейді; олар Химиялық анықтамалар қызметінің нөмірі және АҚШ Федералды ережелер кодексіндегі FDA ережесі бойынша тізімделеді. Толық тізімді көру үшін тағам қоспаларының тізіміне жүгініңіз.
Қауіпсіздік және реттеу
19-шы ғасырдан бері өңделген тағамдардың қолданылуы артып, тағамдық қоспалар кеңінен таралды. Көптеген елдер олардың қолданылуын реттейді. Мысалы, бор қышқылы 1870-1920 жылдары тағамды сақтау үшін жиі қолданылған, бірақ жануарлар мен адамдардағы зерттеулерде көрсетілгендей, оның зияндылығына байланысты Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қолдануға тыйым салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде арзан және қолжетімді тағамдық консерванттарға зәрулік туындағандықтан, ол қайта қолданысқа енгізілді, бірақ 1950 жылдары ақыры тоқтатылды. Дегенмен, 1969 жылы АҚШ пен Ұлыбританияда цикламаттарға тыйым салынғаннан кейін, сол кездегі жалғыз заңды жасанды тәттілендіргіш болған сахариннің егеуқырларда қатерлі ісік тудыратыны анықталды. АҚШ-тағы кеңінен тараған халықтың наразылығы, ішінара қантталған сусындардың қаптамасында берілген пошталық карточкалар арқылы Конгреске жеткізілді, нәтижесінде сахарин Делани ережесін бұзғанына қарамастан сақталды. Бірақ 2000 жылы сахариннің егеуқырларда канцерогендік әсері тек олардың ерекше зәр химиясымен байланысты екені анықталды. 2007 жылы Австралия және Жаңа Зеландияның тағам стандарттары тағамдық қоспалар мен олардың таңбалануына қатысты тұтынушыларға арналған ресми нұсқаулық жариялады. ЕО-да жаңа тағамдық қоспаны мақұлдау 10 жыл немесе одан да көп уақытты алуы мүмкін. Бұл бес жылдық қауіпсіздік сынағын, одан кейін Еуропалық тағам қауіпсіздігі агенттігінің (EFSA) екі жылдық бағалауын және қоспаның Еуропалық Одақтың барлық елдерінде қолдануға рұқсат алуға дейін тағы үш жылды қамтиды. Тағам өнімдерін өндіріс процесінің барлық кезеңінде қауіпсіздікті және нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз ету үшін сынау және талдаудан басқа, Сауда стандарттары инспекторлары (Ұлыбританияда) тағам өнімдерін кездейсоқ тексеру арқылы халықты тағамдық қоспалардың заңсыз немесе қауіпті қолданылуынан қорғайды. Тағамдық қоспалардың пайдасы мен зиянына қатысты көптеген пікір қақтығыстары болған. Табиғи қоспалар да зиянды болуы немесе кейбір адамдарда аллергиялық реакция тудыруы мүмкін. Мысалы, сафрол канцерогенді екені дәлелденгенше, тамыр сырасын хош иістендіру үшін қолданылған. Делани ережесіне сәйкес, ол сассафрас және тәтті базиликте табиғи түрде кездеседі дегеніне қарамастан, тағамдарға қосылуына рұқсат етілмейді.
Уыттылық
2012 жылы EFSA тамақ қоспаларының болуы мүмкін уыттылығын бағалау үшін деңгейлік тәсілді ұсынды. Ол төрт өлшемге негізделген: токсикокинетика (сіңу, таралу, метаболизм және шығару); генотоксикалық әсер; субхроникалық (кем дегенде 90 дерек) және созылмалы токсикалық әсер және канцерогендік әсер; репродуктивтік және даму токсикалық әсері. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, карбоксиметилцеллюлоза сияқты кейбір тамақ қоспалары асқазан-ішек жолының микроорганизмдерінің ішек-қарынды қорғайтын шырышты қабатқа енуіне себеп болуы мүмкін. Қосымша зерттеулер эмульгаторлардың ішек микробиомын бұзатынын, қабынуды тудыратынын немесе күшейтетінін, сондай-ақ ішек өткізгіштігін арттыратынын көрсетіп отыр. Өңделген тағамдардағы ксантан камеді сияқты басқа да тамақ қоспалары адам ішегінің микробиома экологиясына әсер ететіні және индустриялық дамыған қоғамдардағы ішек микробиомының индустриялық дамымаған қоғамдармен салыстырғанда өзгеше болуына ықпал етуі мүмкін. Бұл мәселе әлі де даулы болғанымен, кейбір ғалымдар адам ішегінің микробиомындағы осы өзгерістер индустриялық дамыған елдерде созылмалы қабыну ауруларының көбеюіне себеп болатын факторлардың бірі болуы мүмкін деп болжайды.
Микроқоректік заттар
Тамақ қоспаларының бір бөлігі – азық-түліктерді күшейту процесінде қосылатын микроэлементтер, ұн, жарма, маргарин және сүт сияқты әдетте осындай жоғары деңгейде сақталмайтын тағамдарға витаминдер мен минералдар қосып, олардың қоректік құндылығын сақтайды. Сонымен қатар, ауа, бактериялар, саңырауқұлақтар және ашытқы сияқты қосымша ингредиенттер өндіріс пен дәмді жақсартады, сондай-ақ бұзылуды азайтады.
АҚШ-тағы мақұлдау
АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) тамақ қоспасын "көзделген қолданылуы тікелей немесе жанама түрде кез келген тамақтың құрамына енуіне немесе оның қасиеттерін өзгертуіне мүмкіндік беретін кез келген зат" деп анықтайды. АҚШ-та жаңа тамақ қоспасын мақұлдау үшін FDA-ға тамақ қоспасын мақұлдау өтініші (FAP) ұсынылуы тиіс. FAP-та ингредиенттің идентификациясы, тамақ жүйесіндегі жоспарланған қолданылуы, ингредиенттің техникалық әсері, тағамдағы ингредиентті талдау әдісі, өндіріс процесі туралы мәліметтер және толық қауіпсіздік туралы есептер көрсетілуі керек. FDA-ның FAP-ты мақұлдауы үшін, FDA ингредиенттің химиялық құрамын, әдетте тұтынылатын мөлшерін, жедел және созылмалы денсаулыққа тигізетін әсерлерді және басқа да қауіпсіздік факторларын бағалайды.