Кіріспе

Химиялық қосылыс, дәмді күшейткіш

Мононатрий глютаматы (МНГ), сондай-ақ натрий глютаматы деп те аталады, глютамин қышқылының натрий тұзы болып табылады. Глютамин қышқылы кейбір тағамдарда, оның ішінде помидор мен ірімшіктерде табиғи түрде кездеседі. МНГ тамақ дайындауда дәмді күшейткіш ретінде қолданылады, ол тағамның ет тәрізді, дәмді дәмін жақсартады, себебі табиғи түрде кездесетін глутамат қайнатылған тағамдар мен ет сорпалары сияқты тағамдарда да осы рөл атқарады. МНГ-ны алғаш рет 1908 жылы жапон биохимигі Кикунае Икеда дайындады, ол жапон тағамдарында сорпа (даши) ретінде қолданылатын комбу теңіз шөбінің дәмді дәмін бөліп алып, қайта жасауға тырысты. МНГ басқа дәмдерді теңестіріп, үйлестіріп, толықтырады. МНГ, динатрий рибонуклеотидтерімен бірге, кеңінен қолданылады және бульон (буйлон) кубиктерінде, сорпаларда, раменде, соустарда, қайнатылмаларда, дәмдеуіштерде, дәмді сылтауларда және т.б. кездеседі. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы МНГ-ға жалпыға бірдей қауіпсіз (GRAS) деген статусын берді. Еуропалық Одақ оны белгілі бір тағамдарға рұқсат етілген және мөлшерлік шектеулерге бағынған тағамдық қоспа ретінде жіктейді. МНГ-ның HS коды 29224220 және E нөмірі E621 болып табылады.

Қолдану

Таза МГТ-ның (мононатрий глутаматы) дәмді хош иісімен біріктірілмегенше, өте жағымды дәмі болмайды делінеді. МГТ-ның негізгі сенсорлық функциясы, дұрыс концентрацияда қосылған кезде, дәмді тағамдық белсенді заттарды күшейту қабілетімен байланысты. МГТ-ның натрий құрамы (массалық пайызбен) 12,28%, бұл глютаматтың қарсы ионының массасы үлкен болғандықтан, натрий хлоридіндегідей (39,34%) үштен біріне жуық. Глютаматтың басқа тұздары аз тұзды сорпаларда қолданылғанмен, олар МГТ-ға қарағанда азырақ дәмді. Тағам ғылымының маманы Стив Уизерли 2017 жылы МГТ-ның тұзды азыту арқылы, қара капуста сияқты тағамдардың дәмін жақсартып, дені сау тамақтануға көмектесетінін айтты. Рибонуклеотидтік тағамдық қоспалар – динатрий инозинат (E631) және динатрий гуанилат (E627) – мононатрий глутаматы бар ингредиенттермен бірге қолданылады, себебі олардың синергиялық әсері бар сияқты. "Супер тұз" – 9 бөлік тұз, 1 бөлік МГТ және 0,1 бөлік динатрий рибонуклеотидтерінен (динатрий инозинат пен динатрий гуанилат қоспасы) тұратын қоспа.

Қауіпсіздік

Жалпы алғанда, MSG тамақтануға қауіпсіз деп саналады. Көптеген адамдар MSG бас ауруы және басқа да жағымсыз сезімдерге себеп болатынына сенеді, бірақ мақсатты түрде жүргізілген сынақтар мұны нақты дәлелдемеді. Қалыпты жағдайда адамдар ағзада протеин гидролизі кезінде табиғи түрде түзілетін глутаматтың салыстырмалы түрде көп мөлшерін метаболизмдей алады. Егеуқыр дозасы (LD50) егеуқырлар мен тышқандарда дене салмағының 15-18 г/кг құрайды, бұл натрий хлоридінің егеуқыр дозасынан (егеуқырлар үшін 3 г/кг) бес есе жоғары. MSG-ді тамаққа қосымша ретінде қолдану және тағамдағы глутамин қышқылының табиғи деңгейі адамдар үшін қауіпті емес. 1995 жылғы Америкалық эксперименталды биология қоғамының (FASEB) АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) үшін дайындаған есебінде MSG "қалыпты мөлшерде қолданғанда" қауіпсіз екендігі және басқа жағдайда сау адамдардың кіші тобы тамақсыз 3 г MSG қабылдағанда MSG симптомдық кешенін дамытса да, симптомдар туралы хабарламалар жеке тәжірибелерге негіделгендіктен, MSG себеп екені анықталмады деп қорытынды жасалды. Есепке сәйкес, глутаматтың созылмалы аурулардағы рөлін растайтын деректер жоқ. Жоғары сапалы дәлелдер MSG симптомдық кешені мен MSG тұтыну арасындағы байланысты көрсетпеді. Байланыс анықталған жоқ, ал кейбір жауаптар үйлесімсіз болды. Тағамға MSG қосылған кезде ешқандай симптомдар байқалған жоқ. Эксперименттік қателіктерді тиімді бақылау үшін глютаматтардың ерекше дәмін ескере отырып, мақсатты түрде жүргізілген, плацебомен бақыланатын сынақтар және капсулалар арқылы беру қажет. MSG-нің семіздікке әсерін зерттеген зерттеулер әртүрлі нәтижелер берді. MSG мен астма арасындағы жеке тәжірибелерге негіделген байланысты зерттеген бірнеше зерттеулер қазіргі уақытта себепті байланысты қолдамайды. Food Standards Australia New Zealand (FSANZ) MSG техникалық есебінде: "MSG ауыр сырқаттар мен өлімге әкелетін жүйелік реакцияларды тудыратын маңызды фактор екеніне сенімді дәлелдер жоқ. Қытайлық мейрамхана синдромы (CRS) бойынша осы уақытқа дейін жүргізілген зерттеулер көбінесе MSG-мен себепті байланысты көрсетпеді. CRS-қа ұқсас симптомдар аз мөлшерде адамдарда емханалық жағдайда тамақсыз үлкен дозада MSG қабылдағанда туындауы мүмкін. Алайда, мұндай әсерлер тұрақты да, ауыр да емес және тамақпен бірге қабылданғанда әлсіреуі мүмкін. Астмамен ауыратын адамдардағы бронхоспазмды тудыру сияқты ауыр жағымсыз әсерлерге қатысты, дәлелдер MSG-нің маңызды себепші фактор екенін көрсетпейді". Бірақ FSANZ MSG есебінде Австралия мен Жаңа Зеландиядағы орташа MSG тұтыну туралы деректер болмаса да, "Ұлыбританиядан алынған деректер күніне 590 мг орташа тұтынуды көрсетеді, ал көп тұтынушылар (97,5 пайыздық көрсеткіште) күніне 2330 мг тұтынуды көрсетеді" (Rhodes et al. 1991) деп көрсетілген. Дәмді мейрамханалық тағамда 5000 мг немесе одан да көп мөлшерде қабылдау мүмкін (Yang et al. 1997). Өте үлкен дозада (бір реттік дозада 5 г) MSG қабылдағанда, плазмадағы глутамат концентрациясы айтарлықтай артады. Алайда, концентрация әдетте екі сағат ішінде қалыпқа келеді. Жалпы алғанда, метаболизмге ұшырайтын көмірсуларды қамтамасыз ететін тағамдар 150 мг/кг дене салмағына дейінгі дозаларда плазмадағы глутамат деңгейінің ең жоғары деңгейін едәуір төмендетеді. 1987 жылғы ФАО/ДДСҰ-ның Азық-түлік қоспалары жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті (JECFA) және 1995 жылғы Америкалық эксперименталды биология қоғамының (FASEB) екі зерттеуі "тамақсыз 1,5-2,5 г MSG дозасына жауап беретін тұрақсыз астмамен ауыратын аз адамдар болуы мүмкін" деген қорытындыға келді. FASEB бағалауы "көптеген адамдарда тамақсыз ≥3 г MSG бір реттік дозасына ұшыраған кезде CRS көріністері байқалуы мүмкін екенін көрсетуге жеткілікті дәлелдер бар" деген қорытындыға келді. 2016 жылға дейін әлемдегі көптеген MSG бактериялық ашыту арқылы өндіріледі, бұл процеске уксус немесе йогурт жасау ұқсас. Сода кейіннен бейтараптандыру үшін қосылады. Ашыту кезінде қант қызылшасынан, қант қамысынан, тапиокадан немесе мелассадан алынған аммиак пен көмірсулармен өсірілген Corynebacterium түрлері L-глутамат бөлінетін өсіру ортасына амин қышқылдарын бөліп шығарады. Kyowa Hakko Kogyo (қазіргі Kyowa Kirin) L-глутаматты өндіру үшін өнеркәсіптік ашытуды әзірледі. MSG-нің өнеркәсіптік өндірісінде сұранысты қанағаттандыру үшін конверсиялық өнімділік пен өндіріс жылдамдығы (қанттан глутаматқа) жақсаруын жалғастыруда. Ерітіндіде ол глутамат және натрий иондарына ыдырайды. MSG суда ерігіш, бірақ гигроскопиялық емес және жалпы органикалық еріткіштерде (эфир сияқты) ерімейді. Ол тамақ өңдеу жағдайларында тұрақты. MSG пісіру кезінде ыдырамайды және басқа амин қышқылдары сияқты, өте жоғары температурада қанттың қатысуымен Майяр реакциясын (қоңырлау) көрсетеді. Токио императорлық университетінен Кикунае Икеда 1908 жылы Laminaria japonica (комбу) теңіз балдырынан глутамин қышқылын дәмді зат ретінде бөліп алып, оның дәмін умами ("тамаша дәм") деп атады. Икеда кацуобуси мен комбудан жасалған жапондық сорпа дасидің ерекше дәмі ғылыми тұрғыдан сипатталмаған (тәтті, тұзды, қышқыл немесе ащы емес) екенін байқады. Икеда өнімді "мононатрий глутаматы" деп атады және MSG өндіруге патент тапсырды; Сузуки ағалары 1909 жылы "дәмнің мәні" деген мағына беретін Ajinomoto терминін қолданып, MSG-нің коммерциялық өндірісін бастады.

Америка Құрама Штаттары

Глютамин қышқылының бірнеше түрінің бірі болып табылады, себебі глютамин қышқылы (аминоқышқыл) табиғатта кең таралған. Глютамин қышқылы мен оның тұздары басқа да қоспаларда болуы мүмкін, соның ішінде гидролизделген өсімдік ақуыздарында, автолизделген ашытқыда, гидролизделген ашытқыда, ашытқы экстрактысында, соя экстрактында және ақуыз оқшаулағында, олар міндетті түрде арнайы белгіленуі керек. 1998 жылдан бері MSG "дәмдеуіштер және хош иістендіргіштер" терминіне енгізілмейді. Дегенмен, тамақ өнеркәсібі глютамин қышқылын (химиялық тұрғыдан MSG-ге ұқсас, тек натрий ионының болмауымен ерекшеленеді) үшін "табиғи дәм" терминін қолданады. Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) "табиғи дәм" құрамындағы компоненттер мен олардың мөлшерін ашуды талап етпейді.

Австралия мен Жаңа Зеландия

Австралия мен Жаңа Зеландия азық-түлік стандарттары кодексінің 1.2.4 стандартына сәйкес, MSG қамтылған таңдалған тағамдарда оны көрсету міндетті. Этикеткада тамақ қоспасының класы (мысалы, "дәмізді күшейткіш") көрсетілуі керек, одан кейін қоспаның атауы ("MSG") немесе оның Халықаралық нөмірлеу жүйесі (INS) нөмірі – 621 жазылуы тиіс.

Пәкістан

Пәнжаб азық-түлік басқармасы 2018 жылдың қаңтар айында Пәкістанның Пәнжаб провинциясында азық-түлік өнімдерінде Ажиномотоны, көбінесе «қытай тұзы» деп танылатын, құрамында МСГ бар затты пайдалануға тыйым салды.

Шығу тегі

1968 жылы 4 сәуірде Роберт Хо Ман Квок «Жаңа Англия медицина журналына» хат жазып, «қытайлық мейрамхана синдромы» терминін қолданғанда МДГ қауіпсіздігіне қатысты дау басталды. Хатта Квок өзінің белгілеріне МДГ-ні атағанға дейін бірнеше мүмкін себептерді келтірді. Бұл хатқа бастапқыда медициналық қауымдастықта ішкі сатирикалық жауаптар болды, ал кейбіреулері нәсілді әзіл үшін пайдаланды. «Қытайлық мейрамхана синдромы» туралы айтылғандар гипернатриемия симптомдарымен бірдей, сондықтан бұл тұздың зияны болуы мүмкін.

Реакциялар

Зерттеушілер, дәрігерлер және белсенділер MSG-ға қатысты дауды қытай мәдениетіне қарсы ксенофобия мен расизммен байланыстырып, шығыс азиялық асханаға басымдық беріліп отыр, ал басқа да көп өңделген тағамдарда MSG-нің кеңінен қолданылуы stigmatization-ға ұшырамағанын айтады. Бұл белсенділер қытайлық мейрамхана синдромы арқылы MSG-нің жағымсыз бейнесінің "ксенофобиялық" немесе "расистік" көзқарастардың нәтижесінде тарағанын мәлімдеді. Тамақ тарихшысы Иан Мосби қытай тағамындағы MSG-ге деген қорқыныш АҚШ-тың Азияның "экзотикалық" асханасын қауіпті және лас деп қарастыру тарихының бір бөлігі екенін жазды. 2016 жылы Энтони Бурден "Parts Unknown" бағдарламасында: "Менің ойымша, MSG жақсы нәрсе. Қытайлық мейрамхана синдромының себебі неде екенін білесіз бе? Расизм" деді. 2020 жылы Ajinomoto, тұтынушылар үшін MSG-ні жаппай өндірген және бүгінгі таңда оның жетекші өндірушісі, MSG-нің адам денсаулығына зиянды деген мифпен күресу үшін "CRS-ді қайта анықтау" атты науқанды бастады. Олардың мақсаты – шығыс азиялық асханаға қатысты ксенофобиялық көзқарастарды және ғылыми дәлелдерді көрсету болды.