Кіріспе

XIX ғасырдағы испан саясаткері Эмилио Кастелар и Риполл (7 қыркүйек 1832 – 25 мамыр 1899) – испандық республикалық саясаткер және Бірінші испан Республикасының президенті. Кастелар Кадис қаласында дүниеге келген. Ол көрнекті шешен және жазушы еді. 1873 жылы Үшінші Карл соғысы кезінде мемлекет басшысы болып тағайындалып, Парламенттен толық өкілеттік алғаннан кейін жарлықтармен басқарды. Келесі жылы генерал Павия бастаған төңкеріс салдарынан қызметтен алынды. Ол Еуропадағы республикалық қозғалыстың тарихын және басқа да саяси маңызы бар еңбектер жазды.

Ерте өмір

Жеті жасында ол Фердинанд VII билік құрған кездегі прогрессивті қозғалыстарға белсенді қатысқан және бірнеше жыл Англияда жер аударылған әкесінен айырылды. Ол Сакстағы гимназияда оқыды. 1848 жылы Мадридте құқық білімін бастады, бірақ көп ұзамай Философия және әдебиет мектебіне түсу үшін емтихан берді, онда 1853 жылы докторлық диссертациясын қорғады. 1854 жылғы испан революциялық қозғалысы кезінде ол белгілі емес республикалық студент болды, ал сол дәуірдегі жас либералдар мен демократтар астананың ең ірі театрында жиын өткізуге келісті. Сол кезде Кастелар өзінің тұңғыш сөзін сөйледі, ол оны бірден королева Изабелла II билігіндегі саяси көшбасшылардың қатарына қойды.

Саяси өмірінің басталуы

Сол кезден бастап ол саясатқа белсенді қатысып, радикалдық журналистикамен, әдебиет және тарих саласындағы зерттеулермен айналысты. Кастелар 1866 жылғы маусым айындағы бірінші көтеріліске қатысты, оны маршал Прим ұйымдастырды, ал маршалдар О’Доннелл мен Серрано көп қан төгілгеннен кейін көшеде оны басып тастады. Әскери сот оны қасырған күйде өлім жазасына кесті, сондықтан Францияға қашып келгенге дейін ол дос үйінде жасырынуға мәжбүр болды. Ол онда екі жыл өмір сүрді, бірақ 1868 жылғы сәтті революция оған оралуға және Сарагосадан сайланған депутат ретінде Кортеске алғаш рет қатысуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ол Мадрид Комплутенс университетінде тарих профессоры қызметін қайта бастады. Кастелар 1869 жылғы Конституциялық Кортесте жасаған сөздерімен тез арада танымал болды, онда ол республикалық азшылықты федеративтік республиканы соңғы революцияның логикалық нәтижесі ретінде қолдауға жетекшілік етті. Осылайша ол Серрано, Топете және Прим сияқты адамдарға қиындық туғызды, олар ешқашан дамыған демократия құруды қалаған жоқ және әрқайсысының конституциялық шектеулермен монархияны қайта орнатудың өз жоспары болды. Сондықтан Кастелар Гогенцоллерн, португалдық, Монпенсье герцогы, Эспартеро және, ақырында, Савойялық Амадейді таққа отырту туралы ұсынылған жоспарларды үнемі және қатаң сынады. Ол Амадейдің аз ғана өмір сүрген монархиясына аяусыз күшпен шабуыл жасап, оның құлауына септігін тигізді.

Федеративтік республика

Амадейдің тақтан бас тартуы Федеративтік Республиканың жариялануына соқтырды. Сенат пен Конгресс, көбінесе монархистерден құралған, Сальмерон, Фигерас, Франсеск Пи и Маргалл және Кастелар бастаған республикашыл азшылықтың демократияға тартылуына келісім берді. 1873 жылдың 11 ақпанынан 1874 жылдың 3 қаңтарына дейінгі қысқа ғұмырлы федеративтік республика Кастелардың мансабының шыңы болды, және оның сол он бір айдағы әрекеттері оның елдің білімді бөлігімен жоғары бағаланды, бірақ бұл оны бұрынғы республикалық достарының көпшілігінің қолдауын жоғалтты. 1868 жылғы революциядан бұрын Кастелар прогрессивті республикашылдардың ұстанымдарынан, әсіресе олардың жетістіктеріне жету үшін қолданылатын тәсілдерден наразылық білдіре бастады. Ол қан төгуді жек көретін, халықтың тәртіпсіздігін ұнатпайтын және әскери бүліктерді қолдамады. Оның ойынша, парламенттік республика американдық үлгіде болуы керек еді, сонымен қатар Швейцария конституциясының кейбір ерекшеліктері түбектің көптеген аймақтарының және провинцияларының ұмтылыстарын ескеретіндей болуы керек еді. Ол мемлекетінің басына халықтың еркін сайлаған президенті мен Кортесін қойып, елді либералдық рухта, консервативті принциптерге, діни дәстүрлерге және ұлттық бірлікке құрметпен басқаруды жоспарлаған.

Бірінші Федеративтік Республиканың Үкіметі

Алғашында Кастелар федеративтік республиканың бірінші үкіметінің басқа республикалық мүшелерімен жұмыс істеуге барынша тырысты. Ол сыртқы істер министрі лауазымын қабылдады. Кастелар тіпті жаңа үкімет пен Кортес президенті сеньор Мартос арасындағы күрделі қиындықтар туғанда әріптестерімен бірге болды. Мартосты Савойя корольінің соңғы парламентінің ең ықпалды консервативті мүшелерінен құралған өте беделді комиссия қолдады, ол федеративтік республика жарияланғаннан кейін көп ұзамай отырыстарын тоқтатты. Апталар бойы атқарушы билік пен бұл комиссия арасында қатаң күрес жүрді, бастапқыда Мартос төрағалық етті, ал ол отставкаға кеткеннен кейін Салмерон төрағалық етті. Серрано және көптеген саясаткерлер мен әскерилер республикашылардың жеңісін болдырмау үшін төңкеріс жасауды үздіксіз жақтады. Атқарушы биліктің қарсыластарын Мадридтің генерал-капитаны Павия бастады, ол астана гарнизонының ынтымақтастығына уәде берді. Президент Сальмерон және маршал Серрано соңғы сәтте шешім қабылдауға кемеңгерлік танытпады, республикалық министрлерге пайда келтіретін уақыт пен көптеген мүмкіндіктерді жоғалтты. 1873 жылдың сәуір айының соңғы екі аптасында федеративтік республикашылар жағдайды өз қолына алды және бейбіт, қан төгілмейтін pronunciamiento жасап, қарсыластарын жеңді. Маршал Серраноның үйінің жанындағы бұқа сауынында антидемократиялық қозғалысқа көмек көрсету үшін жиналған батальондар мен ополченниктер қарусыздандырылды, ал олардың басшылары, саясаткерлер мен генералдар Францияға немесе Португалияға қашуға рұқсат алды. Кортес таратылды, республиканың федеративтік және конституциялық Кортесі шақырылды, бірақ ол 1873 жылдың жазында ғана отырды, оның абсолютті қабілетсіздігін көрсетуге және атқарушы билікті бірнеше айға сессияны тоқтатудың ең қауіпсіз саясаты екеніне көндіруге жеткілікті болды. Бұл 1873–1874 жылдардағы испан революциясының жылнамасындағы ең қараңғы кезең болды. Испан қоғамының барлық деңгейлерінде тәртіпсіздік, алабұрлылық және шатасу осы деңгейге жетті, сондықтан атқарушы биліктің президенті Фигерас лауазымын тастап, елден қашып кетті. Пи-и-Маргалл мен Сальмерон, үкімет құруға жасаған бірнеше әрекеттерінде испан қоғамының шынайы маңызды және ықпалды топтарынан қолдау таппады. Сальмерон Испанияның оңтүстігіндегі және солтүстігіндегі армияларға қолбасшылық ету үшін Павия, Санчес, Брегна және Морионес сияқты белгілі реакциялық генералдарға жүгінуге мәжбүр болды. Әйгілі болғандай, бұл офицерлер атқарушы биліктің шақыруына жауап берді. Бес аптадан кем уақыт ішінде бірнеше мың адамды дұрыс басқару Кордоба, Севилья, Кадис және Малагадағы кантондық көтерілістерді басуға жеткілікті болды, егер федеративтік республикалық министрлер тағы да Кортестің көпшілігінің қысымына бойын бермегенде, бүкіл оңтүстік аймақ тез арада тынышталған болар еді. Президент Сальмерон көп шешімсіздік танытқаннан кейін отставкаға кетті, бірақ ол Андлусиядағы бас қолбасшы Павияны шақырып алғаннан кейін ғана. Бұл отставка ел үшін өкінішті оқиға болған жоқ, себебі федеративтік Кортес Кастеларды атқарушы биліктің басшысы етіп қана қоймай, оның жақтастары парламентте азшылықта болса да, оған іс-қимыл жасауға кең мүмкіндік берді, себебі палатаның отырыстарын 1874 жылдың 2 қаңтарына дейін тоқтатуға шешім қабылдады. Бұл испан революциясының шешімді сәті болды, өйткені сол күнден бастап Бурбондардың қайта орнатуына әкелген дамуларға бағытталған өзгерістер басталды.

Испанияның билеушісі, 1873 жыл

1873 жылдың қыркүйек айының басында Испанияның билеушісі болған Кастелар бірден армияны қайта ұйымдастыруға назар аударды, оның қатары шамамен 70 000 адамға дейін кеміп кеткен еді. Бұл күш, солтүстік және батыс провинциялардағы жергілікті жасақтар мен еріктілердің көмегімен толықтырылса да, қарулы 60 000 карлистке және Алкой мен Картахена маңындағы кантонисттердің әлі де күшті орталығына қарсы тұруға жеткіліксіз болды. Жағдайды түзету үшін Кастелар 100 000-нан астам сарбаз шақырды, олар алты аптадан кем уақыт ішінде қатарға қосылды. Ол саяси көзқарасты ескермей, генералдарын таңдады: Морионесті 20 000 адаммен Баск провинцияларына және Наварраға, Мартинес Кампосты бірнеше мың адаммен Каталонияға, ал маршал Серраноның туысы Лопес Домингесті Испанияның жалғыз флот экипажы көтеріліске қосылған Картахена кантонының соңғы бекінісін қоршау үшін жіберді.

Кастелер мен шіркеу

Кейін Кастелар назарын шіркеуге бұрды. Ватиканмен тікелей қарым-қатынасты жаңартты және, ақырында, Папа Пий IX-ты екі лауазымды тұлғаны бос қалған діни орындарға тағайындауға, сондай-ақ Валенсия архиепископтығына өзі ұсынған кандидатураны мақұлдауға көндірді. Бұл прелат кейіннен Толедо архиепископы болды және Кастелардың өмірінің соңына дейін жақын досы болып қалды. Ол шіркеу мен діни ордендерге жасалған қудалауларды тоқтатты және шіркеу мүліктеріне құрметпен қарауды қамтамасыз етті. Үш азаматтық соғыстың – карлисттік, кантондық және кубалық – шығындарын жабуға қажетті қаражат табу мақсатында қазынашылық пен қаржы басқаруда тәртіп орнатуға тырысты. Кубалық көтерілісшілер оған көптеген қиындықтар мен алаңдаушылықтар туғызды, ал әйгілі Виргиний оқиғасы Испания мен АҚШ арасындағы қарым-қатынастың уысуына жақын болды. Кастелар Кубаға барлық мүмкіндігінше күш жіберді, сондай-ақ Кубаның бүлікші рухын басып тастау және Испанияны АҚШ-пен қақтығысқа тартуға жол бермеуді міндеттеген Жовелярды жаңа генерал-губернатор етіп тағайындады. Кастелардың нұсқауымен Жовеляр филибүстерлік кемелерді және генерал Бурриелдің атыс жасамаған экипаж мүшелері мен жолаушыларын қайтарды. Кастелар осы оқиғаның Испанияның беделіне көп нұқсан келтірмей аяқталғанымен әрдайым мақтанатын. 1873 жылдың соңында Кастелар өз күш-жігерінің нәтижесіне, жартыаралдағы әскери операцияларға, орта таптан және тіпті испан революциясының республикалық емес саяси элементтерінен алатын қолдауға қанағаттанды. Бірақ федералды Кортес отырысына дейін, ол республикашылдардың көпшілігінен не күтуге болатыны туралы ешқандай іллюзияға бой алдырмады, олар оның консервативті және келісімді саясатына ашық қарсы шығып, Кортес отырысының күні оны кері қайтаратынын жариялады. Ескертулер көп болды, тіпті Мадридтің генерал-капитаны генерал Павия да, егер Кастелар мен Кортес көпшілігі арасында қақтығыс туындаса, Мадрид гарнизоны мен оның басшысы ғана емес, сонымен қатар майдандағы барлық әскерлер мен олардың генералдары президенттің жағында тұруға дайын екенін айтты. Кастелар мұндай ұсыныстардың классикалық pronunciamientos жерінде нені білдіретінін жақсы білді және Павия кеңесін қайталамағанша, қатты бас тартты. Кортес 1874 жылдың 2 қаңтарында жиналды. Көпшілік Кастелардың соңғы патриотизм мен салауаттылыққа шақырған тілегін тыңдамай, сенімсіздік дауысын қабылдады. Кастелар отставкаға кетті. Кортес бір күн-түн бойы дауласып, 1874 жылдың 3 қаңтарында таңертең генерал Павия депутаттарды күшпен шығарып тастады, Кортесті жабылып, таратып, уақытша үкімет құру үшін маршал Серраноны шақырды. Кастелар Серрано республика президенті болған он екі ай ішінде белсенді саясаттан шетте тұрды. 1874 жылдың желтоқсан айының соңғы аптасында тағы бір pronunciamiento оған нүке айтты, сол кезде Сагунтодағы генерал Кампос, Валенсиядағы Жовеляр, Мадридтегі Примо де Ривера және Логронодағы Лазерна Альфонсо XII-ні Испанияның патшасы деп жариялады. Кейін Кастелар он бес айға ерікті түрде елден кетіп, одан кейін Барселонадан депутат болып сайланды. Ол барлық келесі парламенттерде отырды және өлімінен бір ай бұрын Мурсиядан өкіл болып сайланды. Осы кезеңде ол республикашылдардың көпшілігінен одан да алыстады. Ащы тәжірибе оған олардың федеративтік доктриналары мен революциялық әдістері испандықтардың көпшілігінің тілегіне сай ештеңеге әкелмейтінін көрсетті. Ол өзінің сөздерімен, "1868 жылғы испан революциясы бағдарламасының мәнін эволюция және заңды, бейбіт жолдармен қорғау және іске асыру үшін" сайланды. Сондықтан Альфонсо билігі кезінде, 1876 жылдан 1886 жылға дейін, оның ұстанымы, ол реформаларды сеньор Кановасқа қарсы қорғау үшін оппозицияның алдыңғы қатарында тұрды, және 1886 жылдан 1891 жылға дейін оның ұстанымы арасындағы айырмашылық. Соңғы кезеңде Кастелар Сагаста мен Либералдық партияның тәуелсіз көмекшісі ретінде әрекет етті. Кастелар жалпы сайлау құқығы қайта орнатылғаннан кейін Кортесте өзінің міндеті орындалғанын, саяси миссиясы аяқталғанын және өмірінің қалған бөлігін өзінің саяси мансабының ең қарқынды күндері де ешқашан елемеген әдеби, тарихи, философиялық және экономикалық зерттеулерге арнауды салтанатты түрде жариялады. Шындығында, оның ерекше белсенділігі мен осындай бағыттардағы сіңіру қабілеті оған өз отандастарын сыртқы әлемде болып жатқан оқиғалардан жақсы хабардар етуге мүмкіндік берді.

Жұмыс

Оның әдеби және журналистік еңбектері көп уақытын алып, негізгі күнкөріс көзі болды. 1875 жылы Мадридте "Эль Глобо" атты күнделікті газетті құрды. Ол 19 ғасырдағы Еуропа тарихын аяқтай алмады. Оның ерте туындыларының ең танымалдары: Христиан дінінің алғашқы бес ғасырындағы өркениет тарихы, Италия естеліктері, Лорд Байронның өмірі, Еуропадағы республикалық қозғалыстың тарихы, Құлдардың босатылуы, Діни революция, Орта ғасырлар бойынша тарихи очерктер, Шығыс мәселесі, Фра Филиппо Липпи, Американың ашылу тарихы және бірнеше тарихи романдар. Кастелар 1899 жылдың 25 мамырында Мурсия маңында, алпыс алты жасында дүние салды. Мадридте өткен оның қоштасу рәсімі – барлық топтар мен партиялардың оған деген ықыласы мен құрметінің айқын көрінісі болды.