Кіріспе

Британдық тарихшы Джордж Руде (8 ақпан 1910 – 8 қаңтар 1993) – британдық марксистік тарихшы, француз революциясы және «төменнен тарих» саласында маманданған, әсіресе тарихта халықтың роліне ерекше мән берген.

Ерте өмір

Ослода туған, норвегиялық инженер Йенс Эссендроп Руде мен Германияда білім алған ағылшын әйел Эми Джеральдин Эллиоттың ұлы Руде балалық шағын Норвегияда өткізді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның отбасы Англияға көшіп, ол Шрусбери мектебінде және Кембридждегі Тринити колледжінде білім алды. Заманауи тілдер саласындағы маман Руде Стоу және Сент-Полс мектептерінде сабақ берді. Университетті бітірген соң, ол достарымен бірге Кеңес Одағына саяхат жасады. Отанға оралғаннан кейін, отбасының саяси көзқарастары консервативті болғанына қарамастан, ол "ойға берілген коммунист және фашизмге қарсы күрескер" болды.

Мансап

1935 жылы Руде Британ коммунистік партиясына қосылды. Коммунизм Рудеде 1930-1940 жылдары тарихқа деген қызығушылықты оятты, ол осы жылдары Лондон университетінде жартылай оқыды. Осы кезеңде ол Стоу және Сент-Полс дайындық мектептерінде сабақ берді. Соғыс басталғанда ол Лондон өрт сөндіру қызметіне қабылданып, неміс бомбаларынан туған өрттерді сөндірді. 1950 жылы ол Лондон университетінде француз төңкерісі кезіндегі халық әрекеттері тақырыбындағы диссертациясын қорғап, доктор ғылымын алды. Ол баспагерлікпен айналысып жүргенде ағылшын орта мектептерінде заманауи тілдерді оқытты. Оның "Француз төңкерісіндегі халық" атты тұңғыш кітабы тез арада классикаға айналды. Руде коммунистік партиямен тығыз байланыста болды, бұл оның өмірінде көптеген қиындықтарға себеп болды. 1949 жылы коммунистік көзқарастары үшін ол Сент-Полс мектебіндегі қызметінен шеттетілді. Ол Сер Уолтер Сент-Джонс ұлдар гимназиясында, кейін Холлоуэй жалпы білім беретін мектебінде оқытушылық қызмет атқарды. Руде жаңа ғылыми бағытын тарихқа бұрып, революциялық Францияны зерттеу үшін Париждегі жұмысына қолдау көрсету мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, француз төңкерісінің жетекші британдық тарихшысына айналды. Руде "төменнен тарих" көзқарасын қалыптастыруға үлкен үлес қосты, яғни тарихты қанаушылардың емес, қарапайым халықтың көзқарасынан қарастыру. Ол әсіресе бүліктер мен көтерілістерге қатысқандарға ерекше назар аударды. Эрик Хобсбаум оны ағылшын коммунистік партиясының тарихшылар тобында 18 ғасыр тарихын зерттеген жалғыз мүше деп санайды, ол топтың ең өркендеген екі бөлімінің арасындағы "ешкімге тиесілі емес" хронологиялық кеңістікті зерттеді. Француз төңкерісі кезіндегі тәртіпсіздіктер туралы мақала жазғаннан кейін, 1956 жылы Рудеге Роял тарихи қоғамы Александр сыйлығын табыс етті. Руде көптеген журналдарда жарияланды және өзінің ұстазы Жорж Лефеврдің қамқорлығымен танымал ғалым атын қалыптастырды. Хобсбаум Рудедің диссертациялық жетекшісі (саяси консерватор Альфред Коббан) оның университетте жұмысқа орналасу мүмкіндігін тоқтатып қойғанын айтты, бірақ Фригульетти мұндай дәлелдің жоқ екенін мәлімдеді. Британияда мойынбұруға тап болған Руде шетелде мүмкіндік іздеді. 1959 жылы ол әйелі Дориннің туған қаласы Аделаида университетінде аға оқытушы болып тағайындалды. Австралиядағы уақытын пайдаланып, ол Австралияға сотталған ретінде тасымалданған 19 ғасырғы британдық және ирландтық саяси тұтқындарды зерттеді. Бұл зерттеулер "Наразылық және жаза: Австралияға тасымалданған әлеуметтік және саяси наразылық білдірушілердің тарихы" (1788-1868) атты кітабына әкелді. 1969 жылы ол Австралия гуманитарлық академиясының негізін қалаушысы болды. Австралиядағы көптеген көрнекті коммунистер сияқты Руде де үкіметтің ішкі қауіпсіздік агенттігі ASIO-ның бақылауында болды. 1970-жылдардың басынан бастап Руде денсаулығының нашарлағанын сезді және 1983 жылы ми ісігін алып тастады. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол Англияға оралып, 1993 жылдың 8 қаңтарында Батл ауруханасында қайтыс болды. Оның жесірі Дорин оның күлін Райд қаласындағы үйінің бағында жерледі. Ол бойы ұзын, келбетті және спорттық денелі адам болды, сонымен қатар ағылшын джентльменінің әдептілігі мен солшыл көзқарастарын сақтап қалды.

Ықпал

Джордж Руденің ықпалы – «төменнен тарихты» басымдықпен дамытуында болды. Жаңа «Аннал» мектебінің ізбасарлығымен, Руде тарихтың тек ұлттық мемлекеттер мен оларды билеген адамдар туралы ғана емес, басқа да нәрселер туралы екенін көрсетуге тырысты. Осы өзгерісте Рудеге «жаңа солшылдар» қосылып, Марк Гилдерхустың сөзімен айтқанда, либералды тарихшылар «ақ нәсілді ерлер элитасымен байланысты емес көзқарастар мен ұстанымдарды қолдана отырып, тарих жазу мүмкіндігін көрсетті». Руде бұл қозғалысқа тікелей қатыспаса да, олардың идеяларына берік сеніп, оларды насихаттауға көмектесті. Ол «жаңа солшылдар» сияқты, тарихты қайта жазу үшін назарсызда қалған адамдарды пайдалануға болатынына сенді. Тарихшы Джеймс Фригульетти Руденің еңбектерінде «жұмысшылар немесе сотталған қылмыскерлер сияқты төменгі топтарға деген соқпақтығы байқалғанын» айтады. Руде төменгі топтарға назар аудару арқылы тарихтың маңызды оқиғаларын жаңаша түсінуді мақсат етті. Руденің коммунистік байланыстары тарихты қабылдау жолын қалыптастырды және оған наразылық білдірушілер тарихын зерттеуге мүмкіндік берді. Революциялар – өзгерткіш оқиғалар еді, және Руде адамдардың мұндай әрекетке неліктен қатысатынын түсінуге ұмтылды. Марксистік теорияда әркімнің әрекет ету себептері оның материалдық қажеттіліктерімен байланысты деп есептеледі. Осы көзқарасқа сүйене отырып, Руде оны Франция революциясының халықтарына қатысты қолданды және толқында нақты бейнелер жасады. Ол революциядағы толқынды тәртіпті бұзуға ниеттенген зұлымдық пен жамандық күші ретінде бейнелеу туралы мифті жоюға тырысты. Руде оны былай сипаттайды: «Көшелерге шыққандар – қарапайым, салауатты азаматтар еді, олар ақылдан безген жануарлар немесе қылмыскерлер емес». Руденің кейбір еңбектері КСРО құлағаннан кейін құнсызданып қалды, бірақ жалпы алғанда, оның әлеуметтік тарихқа қосқан үлесі және наразылықты түсіну тарихшылардың өткенге және оның қатысушыларына қарайтын көзқарасын зор өзгертті.