Кіріспе

Америкалық саясаткер Ноа Ноубл (15 қаңтар 1794 – 8 ақпан 1844) – АҚШ-тың Индиана штатының 1831 жылдан 1837 жылға дейінгі бесінші губернаторы. Оның екі мерзімі ішкі жақсартуларға бағытталды, нәтижесінде сол кезде оның ең үлкен жетістігі деп есептелген «Мамонт ішкі жақсартулар туралы» заң қабылданды. Оның жақсартуларды қаржыландыру үшін салық салу жөніндегі ұсыныстары толыққанды жүзеге аспады, және бұл жоба бірнеше жылдан кейін штаттың ішінара банкротқа ұшырауына себеп болды. Бұл оқиға штаттық виг партиясының құлдырауына әкелді, ол үкіметті қайтадан бақылауға алмады, содан кейін Американдық Азамат соғысының ортасына дейін демократтардың үстемдігі орнады. Губернаторлық қызметтен кейін ол Ішкі жақсартулар жөніндегі кеңеске мүше болып тағайындалды, онда жобаларды қайта ұйымдастыруға тырысып, олардан пайда табуға ұмтылды, бірақ бұл әрекеттері сәтті болмады.

Отбасы және шыққан тегі

Ноа Ноубл 1794 жылғы 15 қаңтарда Вирджиния штатының Берривилл қаласында, доктор Томас Ноубл мен Элизабет Клэр Седжвик Ноублдің он төрт баласының бірі ретінде дүниеге келді. 1800 жыл шамасында оның отбасы шекараға көшіп, әкесі Кентукки штатының Кэмпбелл округінде медициналық практика ашты. 1807 жылы отбасы тағы да Бун округіне көшіп, әкесі құл еңбегімен жұмыс істейтін плантация сатып алды. Нобл 1811 жылы он жеті жасында Бруквиллге (Индиана штаты) көшіп, бұрын көшіп келген ағасы Джеймс Ноублды құрметтеді. Джеймс белгілі заңгер және кейін АҚШ сенаторы болды. Индианада ол өзінің серіктесі Енох Д. Джонмен бірнеше кәсіптік жобаларға қатысты. Олар Бруквиллде қонақ үй басқарды, жер сатумен айналысты, сумен жұмыс істейтін тоқыма фабрикасын ашып, жүн иіру машинасымен жабдықтады. Нобл сондай-ақ N. Noble & Company деген сауда компаниясын құрды. Компания жергілікті шаруалардан өнім сатып алып, оны Нью-Орлеанға сатуға жіберді. 1819 жылы қайықтағы апат оның бір жүк тасуын жойды және оны бірнеше жыл бойы төлеуге мәжбүр еткен үлкен қарызға алып келді. Сол жылы ол туысы Катерина Сталл ван Сверенгенге үйленді. Екеуінің де ортақ атасы болған. Олардың үш баласы болды, бірақ ересек жасқа жеткені тек біреу ғана, ал екеуі нәресте шағында қайтыс болды.

Саясатта

Нобл 1820 жылы саясатқа қадам басып, Франклин округінің шерифі сайлауында жеңіске жетті. 1822 жылы қайта сайлануға түскен кезде ол округте өте танымал болғандықтан, 1186-9 дауыспен қайта сайланды. 1817 жылы Индиана милициясының 7-ші полкінде лейтенант-полковник, ал 1820 жылы полковник атағын алды. Шерифтік қызметі аяқталғаннан кейін, ол Индиана штатының Өкілдер палатасына округінен өкілдік ету үшін сайлауға түсіп, үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Келесі жылы ол қайта сайланды, бірақ ағасы Лазардың қазасынан кейін қызметтен кетті. Лазар Индианаполис жер басқармасының мемлекеттік қаражат жинаушысы болған, ал оның өлімінен орын бос қалды. Оның ағасы, сенатор Джеймс Нобл, ықпалын пайдаланып, Ноблға осы лауазымды ілетті, ол 1829 жылға дейін осы қызметте болды. Бұл жұмыс оны Индианаполиске жеткізді, онда ол федералды үкімет үшін кірістер жинаумен айналысты. Осы лауазымда ол штаттағы жетекші тұлғалармен танысып, олармен жақсы қарым-қатынас орнатты. Президент Эндрю Джексон сайланғаннан және олжа жүйесі қолданысқа енгеннен кейін Нобл қызметтен алынды. Жұмыссыз қалған Нобл жаңа кәсіп ашты. Жаңа бизнесін ашуға үлкермес бұрын, Индиана штатының Бас ассамблеясындағы достары оны Мичиган жолын салуға жауапты комиссияға мүше етіп тағайындады. Ол 1831 жылға дейін комиссияда жұмыс істеді, содан кейін Индиана губернаторына вигтік үміткер ретінде кандидаттығын жариялады және вигтік ұсынуды алды.

Әкім

Үгіт науқаны барысында ол өзінің демократтық қарсыласы Джеймс Г. Ридті федералдық қабылдаушы болып табылуына байланысты сайлауға қатысуға құқығы жоқ деп айыптады. Штаттың конституциясы штат қызметкерлеріне бір уақытта федералдық және штаттық лауазымдарды атқаруға тыйым салады. Оның қарсыласы да Ноблге ұқсас айып тақты, ол Мичиган жолында жұмыс істейтін федералдық комиссар лауазымын әлі де сақтап тұрды. Нобл ішкі жақсарту платформасын қолдап, белсенді науқан жүргізіп, сайлауда 23 518 дауысқа ие болды, ал Рид 21 002 дауыс алды, ал тәуелсіз кандидат Милтон Стапп 6 894 дауыс жинады.

Бірінші кезең

Индианада өркендеу кезеңі жалғасты, себебі көптеген қоныс аударушылар жер сатып алып, үкіметке мол кіріс әкелді. Ноблдың алдыңғы лауазымдағы адамы ірі масштабты ішкі жақсартулардың негізін қалады, бірақ канал жобаларын бастауды айтарлықтай кешіктірді. Нобл дереу жұмысқа кірісіп, бірнеше айдың ішінде Уабаш және Эри каналының жолын зерттеуді аяқтады және оның құрылысына қатысты бірнеше ұсынымдар жасады. Нобл теміржолдарға қарсы болды, оны монополия деп есептеді, себебі тек теміржол компаниясы ғана тасымалдауды жүзеге асыра алатын, ал каналдар қайығы бар кез келген адамға ашық болды. Канал құрылысы 1832 жылы қарқынды басталды. Ноблдың бірінші мерзімінде АҚШ-тың Екінші банкі жабылды, нәтижесінде штат үкіметтік салымдарды сақтауға немесе қағаз ақшамен қамтамасыз етуге банксіз қалды. Индианада он жыл бойы банктер жұмыс істемегендіктен, жағдайға басқа амал болмады, сондықтан Бас Ассамблея Индиана банкін құру туралы заң қабылдады. Нобл заңға қатысты ешқандай ұстаным білдірмеді, бірақ оған қол қойды. Бұл банк ақырында өте табысты болып шықты және оның лауазымдағы ең маңызды істерінің біріне айналды.

Екінші мерзім

Нобл 1834 жылы Джеймс Г. Ридке қарсы екінші рет сайлау кампаниясын жүргізді. Кампания барысында ол әкесіне тиесілі Кентукки штатындағы бір құлды сатты. Бұл жайт кеңінен жарияланып, штаттың құлдыққа қарсы күшін оған қарсы қайырды, оның нәтижесінде квакерлер басымдығы бар шығыс округтерінде ол бар болғаны 28 дауыс жинады. Ол сайлауда 27 767 дауыспен жеңіске жетті, ал қарсыласы 19 994 дауыс алды. Нобл штаттың бір бөлігінде милицияны шақырып, Индиананың батысындағы үндістердің көтерілісі – «Блэк Хоук соғысы» кезінде туған қауіпке қарсы тұрды. 150 адам Иллинойс штатына жіберілді, онда олар көтерілісшілермен шайқасты. Қауіп көп ұзамай сейілді, және назар қайта ішкі жақсартуларға аударылды. Заң шығарушы орган мәселе бойынша күшті бөлінгендіктен, оңтүстік аймақтардың өкілдерінің қолдауын алу үшін қосымша жобалар ұсынылды. Барлық жобалар бір заңға біріктіріліп, 1836 жылы «Мамонт ішкі жақсарту заңы» деп қабылданды. Бұл заң штатты қуантты, ал Нобл сол кездегі ең үлкен жетістігі деп санады. 10 миллион долларға бағаланатын заңды қаржыландыру үшін Нобл барлық мемлекеттік салықтарды 50 пайызға арттыруды ұсынды. Бірақ заң шығарушы орган бұл шараны қабылдамады. Келесі жылы 1837 жылғы экономикалық дағдарыс болды, ол салық түсімдерін күрт азайтты, тіпті мемлекеттік бюджет қарыздың үлесінен үлкен тапшылыққа тап болды. Мүліктік салық штаттың негізгі тұрақты табысы болды, сондықтан табысты арттыру үшін Нобл салықты мүліктің құнына қарай алуды ұсынды. Бұл өзгеріс мемлекетке әкімшілік және жинау шығындарын үнемдеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ көбірек жерді салық салуға мүмкіндік береді. Салық бекітіліп, келесі жылы кіріс 25 пайызға өсті, бірақ бұл тапшылықты жабуға жеткіліксіз болды. Нобл жобаларға басымдық беруді және маңызды емес жобаларды тоқтатып, қаржыны сақтауды ұсынды, бірақ жоспар қабылданбады. Нобл қызметтен кеткен кезде штаттың қаржылық жағдайы қиын болды, бірақ қайтаруға болатыннан әлдеқайда көп қарыз алынғаны әлі толыққанды көрінбеді. Ауыр жағдайға қарамастан, Нобл 1837 жылы беделді саяси тұлға ретінде қызметтен кетті және өзінің ықпалын өзінің вице-губернаторы Дэвид Уоллесті губернатор етіп сайлауға жұмсады.

Мемлекеттік банкроттық

Қызметтен кеткеннен кейін Нобл штат ішіндегі жақсартуларды бақылаумен тапсырылған Ішкі жақсартулар кеңесінің мүшесі болды. 1840 жылы штат жобаларға барлық қаржыландыруды тоқтатты. 1841 жылдың басында штат тіпті қарызының үлемін де төлей алмайтыны белгілі болды, ал оны толығымен өтеу мүмкін емес еді. Кеңес Джеймс Ланьерді штаттың кредиторларымен банкроттық туралы келісу үшін жіберуге келісім берді, ал жеке қаржыландырылған Уабаш және Эри каналынан басқа барлық ішкі жақсарту жобалары штаттың қарызын 50 пайызға азайту шартымен кредиторларға берілді. Индиана штатының Нобл округі оның құрметіне, ал Касс округінің Нобл ауданы оның есімімен аталады.