Кіріспе

Босния және Герцеговинадағы лесбиян, гей, бисексуал және трансгендерлік (ЛГБТ) адамдары ЛГБТ емес тұрғындарда кездеспейтін құқықтық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Босния және Герцеговинада бір жынысты жыныстық қатынастың ерлер мен әйелдер арасындағы түрлері заңды. Алайда, бір жынысты жұптар басқаратын отбасылар, әдеттегі отбасыларға қолжетімді заңдық қорғауға ие бола алмайды. Босния және Герцеговина негізінен мұсылмандар мен христиандардан (католик және православие) тұратын зайырлы мемлекет. Ресми түрде зайырлы болғанымен, дін босниялық қоғамда маңызды рөл атқарады. Сондықтан ЛГБТ қауымдастығының мүшелеріне қатысты көзқарастар көбінесе консервативті болып келеді. Кейбір ЛГБТ іс-шаралары, әсіресе 2008 жылғы Queer Sarajevo фестивалі зорлық-зомбылықпен аяқталды, «футбол жанкүйерлері мен діни экстремистердің үйлесімі» фестивальге шабуыл жасап, өлім жазасы және діни ұрандарды айқайлады. 2015 жылғы сауалнамаға сәйкес, ЛГБТ босниялықтардың 51% оларға қатысты кемсітушілікке тап болғандарын хабарлады, оның ішінде сөздік ұяттау, мазақтау және тіпті физикалық зорлық-зомбылық. Дегенмен, көзқарастар өзгеруде. 2016 жылы Босния және Герцеговина үкіметі жан-жақты кемсітушілікке қарсы заңды бекітті, ол адамның сексуалдық бағдары, гендерлік идентиті және жыныстық ерекшеліктеріне байланысты кемсітуге тыйым салады. Сараевода гей-барлар мен ойын-сауық орындары көбейіп келеді. Брчко ауданы да соған еліктеп, 2003 жылы гомосексуализмді заңдастырды, содан бері ол бүкіл елде заңды болып табылады. Келісім жасы жынысқа және/немесе сексуалдық бағдарға қарамастан 14 жасқа тең (14 жасқа дейінгі адаммен жыныстық қатынас жасау заң бойынша зорлау болып есептеледі).

Осман империясы

1858 жылы Осман империясы бір жынысты қатынасты заңдастырды.

Босния және Герцеговина

Бір жынысты жұптарды ұлттық немесе аймақтық деңгейде заң жүзінде тану жоқ. Босния және Герцеговина Конституциясы некеге тұруға қатысты жыныстық талаптарды анықтамайды, ал аймақтық деңгейде Босния және Герцеговина Федерациясы мен Серб Республикасы екі субъекті де некені қарама-қарсы жынысты жұптарға ғана шектейді, бұл олардың отбасылық кодекстерінде көзделген. 2018 жылғы 19 қазанда Босния және Герцеговина Федерациясы (БГФ) азаматтық бірлестіктерді заңдастыру туралы өтініш қабылдады. "Бұл мәселе күн тәртібінде болды және ұсынылған түрінде қабылданды", - деді БГФ Премьер-Министрі Фадил Новалич. Үкімет енді ұсынысты талдау үшін жұмыс тобын құрады, оны кейін Парламент мақұлдауы керек. Жұмыс тобы 2020 жылдың қаңтар айында құрылды және 2020 жылдың сәуір айында жұмыс істей бастауы тиіс еді, бірақ COVID-19 пандемиясы салдарынан басталуы кейінге жылдырылды.

Азық-түлік қорғау

2003 жылдың басында қабылданған "Ерлер мен әйелдердің теңдігі туралы" заңның 12-бабы жыныс және сексуалдық бағдары бойынша кемсітушілікке тыйым салады. Алайда, сексуалдық бағдар нақты анықталмаған. Босния және Герцеговина Федерациясының (ФБиХ) еңбек заңы да, Брчко округінің еңбек заңы да сексуалдық бағдарға негізделген кемсітушілікке тыйым салады. 2009 жылы "Дискриминацияға қарсы" заң қабылданды, ол жыныс, гендерлік өрнек және сексуалдық бағдар бойынша кемсітушілікке тыйым салады. Бұдан әрі, заң сексуалдық бағдарға негізделген мазақтау мен бөліп-жаруға тыйым салады. Заңның 2-бабында төмендегідей көрсетілген:

2016 жылдың шілдесінде Босния парламенті сексуалдық бағдар, гендерлік идентичность және жыныстық ерекшеліктерге негізделген кемсітушілікке тыйым салу мақсатында дискриминацияға қарсы заңдарды өзгерту туралы заң жобасын қабылдады.

Жек көру қылмыстары туралы заңдар

2016 жылдың сәуірінде Босния және Герцеговина Федерациясы жыныстық бағдары мен гендерлік идентиті негізінде жеккөрушілік қылмыстарды қылмыстық жазаға тартуды көздейтін Қылмыстық кодексіне түзетулер енгізді. Заң 2016 жылғы 15 маусымда ресми газетте жарияланды. Осыған ұқсас тыйымдар бұрыннан Серб Республикасында және Брчко округінде қолданыста болды.

Гендерлік сәйкестік және өзін-өзі көрсету

Трансгендер адамдар Босния және Герцеговинада жыныс өзгерту операциясы мен басқа да медициналық емдерден өткеннен кейін заңды жыныстарын өзгерте алады.

Белсенділік

Босния мен Герцеговинада ЛГБТ құқықтары үшін жұмыс істейтін бірнеше ұйым бар. Q ұйымы (Udruženje Q) Босния мен Герцеговинада тіркелген алғашқы ЛГБТ ұйымы болды. Q ұйымы "квир адамдардың мәдениетін, үлгісін және адам құқықтарын насихаттау және қорғау" мақсатында жұмыс істейді және 2002 жылдың қыркүйегінде құрылған. Ол ресми түрде 2004 жылдың ақпанында тіркелді. Босния мен Герцеговинаның алғашқы мақтаныш шеруіне шамамен 2000 адам қатысты, бұл елді мақтаныш шарасын өткізген соңғы бұрынғы Югославия мемлекеті етіп белгіледі.

2008 жылғы Квир Сараево фестивалі оқиғасы

2008 жылдың 24 қыркүйегінде «Квир Сараево» фестивалінің бірінші күнінің соңында шамамен онға жуық адам шабуылға ұшырады. Бір полицей қызметкерінің ішінде сегіз адам, зорлық-зомбылыққа бейім топтың келушілер мен көпшілікке шабуыл жасауынан жарақат алды. Төрт күндік іс-шараны ұйымдастырушылардың мәлімдемесіне сәйкес, полиция рұқсаты жоқ наразылық акциясына және гомофобтық наразылықтарға фестиваль өтетін орынға тым жақын келуге мүмкіндік берді, осылайша қатысушылардың қауіпсіздігіне қауіп тудырды. «Q» ұйымы ұйымдастырған фестиваль Босния және Герцеговинаның астанасы Сараевоның орталығындағы Көркемсурет академиясында басталды. Шабуылдар ұйымдастырушыларды фестивальдің қалған бөлігін жабық форматта өткізуге және бірнеше күннен кейін тоқтатуға мәжбүр етті. «Q» ұйымы бұрын да қоғамдық шаралар ұйымдастырған болса да, бұл фестиваль Сараево тарихындағы осындай сипаттағы алғашқы мәдени шара болды. Фестиваль келесі күні полицияның толық күзетімен, ешқандай оқиғасыз жалғасты.

Қоғамдық пікір

2015 жылғы сауалнамада босниялықтардың 48% өзінің баласы гомосексуал екенін айтса, оны емдеуге тырысатынын көрсетті. Тағы 16% баласымен мүлдем байланысты үзетінін мәлімдеді. Сондай-ақ, Босния және Герцеговина халқының 19% бір жынысты жұптарға некеге қатысты экономикалық және әлеуметтік сияқты кейбір құқықтарды беруді қолдады. 2019 жылы Сараеводағы алғашқы гей-парад алдында жарияланған сауалнама бойынша, респонденттердің 24% парадты қолдады, ал 72% қарсы болды. Респонденттердің 14% бір жынысты некелерді заңдастыруды қолдайтынын, ал 81% қарсы екенін білдірді. Бұл сауалнама Сараево кантонында ғана жүргізілді, елдің қалған бөлігін қамтымады. 2021 жылғы зерттеуге сәйкес, Сараеводағы алғашқы ЛГБТ+ Прайд парады ЛГБТ+ белсенділігіне қолдауды арттырды. Бірақ бұл қолдау елдің барлық айманына тараған жоқ.

Жиынтық кесте

Бір жынысты жыныстық қатынас заңды (2003 жылдан бастап, бүкіл ел бойынша) Бірдей келісім жасы (14) (2003 жылдан бастап, бүкіл ел бойынша) Жұмыспен қамту саласында ғана кемсітуге қарсы заңдар (2003 жылдан бастап) Тауарлар мен қызметтер ұсынуда кемсітуге қарсы заңдар (2003 жылдан бастап) Барлық басқа да салалардағы кемсітуге қарсы заңдар (соның ішінде тікелей және жанама дискриминация, жек көрушілік сөздер) (2009 жылдан бастап) Жек көрушілік қылмыстар заңдарына сексуалдық бағдар және гендерлік идентичность кіреді (2016 жылдан бастап, бүкіл ел бойынша) Бір жынысты некелер Бір жынысты жұптарды мойындау Бір жынысты жұптарға қарамастан асырап алу құқығы Барлық жеке тұлғаларға, сексуалдық бағдарына қарамастан, асырап алуға мүмкіндік беру Бір жынысты жұптардың өгей баласын асырап алуы Бір жынысты жұптардың бірлесіп асырап алуы Гейлер, лесбияндар және бисексуалдар әскери қызметте ашық түрде қызмет етуге құқылы Заңды жынысты өзгерту құқығы Лесбияндар үшін ЭКО-ға қол жеткізу мүмкіндігі Гей еркек жұптары үшін коммерциялық аналыққа қолдау көрсету ЭЖҚ (ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерге) қан тапсыруға рұқсат етіледі.