Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қысқы санаулар (лакота: waníyetu wówapi немесе waníyetu iyáwapi) – Солтүстік Америкадағы жергілікті американдықтардың тайпалық тарихын және оқиғаларын бейнелейтін күнтізбелер немесе жылнамалар. Қараяқтылар, мандан, киова, лакота және басқа да жазық тайпалары қысқы санауларды кеңінен пайдаланған. Қазіргі таңда шамамен жүздей қысқы санау сақталған, олардың көпшілігі бір-бірін қайталайды.
Winter counts (Lakota: waníyetu wówapi or waníyetu iyáwapi) are pictorial calendars or histories in which tribal records and events were recorded by Native Americans in North America. The Blackfeet, Mandan, Kiowa, Lakota, and other Plains tribes used winter counts extensively. There are approximately one hundred winter counts in existence, many of which are duplicates.
Сипаттама
Қысқы санау – бизон терілеріне дәстүрлі түрде салынған пиктографиялық күнтізбелер, олар жылдардың тізбегін ең есімді оқиғаларын бейнелеу арқылы көрсетеді. «Қысқы санау» термині лакота тіліндегі waniyetu wowapi атауынан шыққан, мұнда waniyetu сөзі «қыс» деп аударылады, ал wowapi – «белгіленген, оқуға немесе санауға болатын нәрсе». Киова қысқы санауларында әдетте жылына екі белгі болады – біреуі қысқа, екіншісі жазғы Күн биіне арналған. Маңызды оқиғаларды көрсететін глифтер жылдардың ретін анықтау үшін анықтама ретінде қолданылатын. Солтүстік Американың жергілікті халықтарының басқа да дәстүрлеріне ұқсас, қысқы санаулар ауызша берілетін тарихтың толық есептерін құру үшін есте сақтау құралы ретінде пайдаланылды. Солтүстік Американың жергілікті халықтары байланыс орнағанға дейінгі кезеңде тарихты жазудың әліпбилік жазуға тәуелді емес көптеген тәсілдеріне ие болды. Жазбаша жазбалардың болмауы салдарынан ауызша дәстүр жергілікті халықтың өмір салтының өте маңызды бөлігі болды және білімді ұрпақтан ұрпаққа жеткізудің басты жолы болды. Көбінесе суреттер немесе басқа есте сақтау құралдары осы тәжірибелерге бағдаршам ретінде қолданылды. Бұл Сиу мәдениетінің ауызша тарихты қысқы санау түрінде сақтау дәстүрінде айқын көрінеді. Солтүстік Ұлы жазықта орналасқан Дакота, Накота және Лакота халықтары қоныс аударушылармен байланыс орнағанға дейін және одан кейін әртүрлі материалдарда жыл сайынғы оқиғаларды жазды. Қысқы санауларды зерттегенде және басқа көздермен салыстырғанда жыл санын анықтауға болады, ал кейбір қысқы санаулар арасындағы ұқсастықтар топтар арасындағы байланыстарды көрсетеді. Ұлы жазық аймағындағы кейбір топтар одақтар арқылы тығыз байланыста болғандықтан, олардың қысқы санаулары көбінесе өте ұқсас болады. Ғалымдар Жалғыз Ит, Жалын, Қарлығаш және Майор Буш қысқы санауларының осы себепті өте ұқсас екенін атап өтті, өйткені бұл топтар бір-біріне жақын өмір сүрді және жиі өзара әрекеттесті.
Winter counts are pictographic calendars, traditionally painted on bison hides, which display a sequence of years by depicting their most remarkable events. The term winter count itself comes from the Lakota name waniyetu wowapi, ‘waniyetu’ translating to ‘winter’ while ‘wowapi’ refers to “anything that is marked and can be read or counted.” Kiowa winter counts usually feature two marks per year – one for winter and one marking the summer Sun Dance. The glyphs representing significant events would be used as a reference that could be consulted regarding the order of the years. Similar to other traditions among the Indigenous nations of North America, winter counts were used as mnemonic records in order to help structure fuller accounts of history that would be passed on orally. The Indigenous peoples of North America had many ways of recording history during the pre contact period that did not depend on alphabetic writing. Without the practice of written records, oral tradition was an extremely important aspect of Indigenous lifeways and was the main way that knowledge was transmitted from generation to generation. Oftentimes, pictorial or other mnemonic devices were used as guide posts for these practices. This is significantly present in the Sioux cultural tradition of oral history preservation through the form of winter counts. Located in the Northern Great Plains, Dakota, Nakota, and Lakota people physically recorded yearly events on various materials before and continuing past the point of contact with settlers. While winter counts reveal the year number when studied and compared to other sources, the similarities between some winter counts also demonstrate inter band relations. As some bands in the Great Plains region had close ties through alliances, their winter counts could often be very similar. Scholars have noted that the Lone Dog, The Flame, The Swan, and Major Bush winter counts are so similar for this reason; because these bands lived close by and often interacted with each other.
Қосымша деректер
Гаррик Маллери, Смитсон институтының ғалымы, сол оқиғалардың бірі, "Жұлдыздар құлаған жыл" 1833 жылдың қараша айындағы Леонид метеорлық жарылысымен сәйкес келетінін анықтады. Ол осы оқиғаны Лакота қысқы есептемелерін еуропалық күнтізбелермен салыстыру және халықтың тарихын зерттеу үшін пайдаланды.
Garrick Mallery, a Smithsonian scholar, recognized that one of those events, "The Year the Stars Fell," correlated with the Leonid meteor storm of November 1833. He used that event to correlate the Lakota winter counts with western calendars and analyze the history of the people.