Кіріспе

Венгрия президенті 2010-2012 жылдары

1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары 1968 Мексика қаласы
1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары 1972 Мюнхен

Паль Шмит (; 13 мамыр 1942 жылы туған) – Венгрияның Олимпиадалық қылышбаз және саясаткері. Шмит жастық шағында табысты қылышбаз болған, Жазғы Олимпиада ойындарында екі алтын медаль жеңіп алған. Кейін 1990-шы жылдары елші қызметін атқарды, 2009-2010 жылдары Еуропа Парламентінің вице-президенті болды. 2010 жылы Венгрия Ұлттық Ассамблеясының спикері қызметін қысқа мерзімге атқарғаннан кейін, Шмит Ұлттық Ассамблеяда 263-59 дауыспен Венгрия президенті болып сайланды. Ол 2010 жылдың 6 тамызында президенттік міндетін атқаруға ант берді. 2012 жылдың 2 сәуірінде Шмит 1992 жылғы докторлық диссертациясына қатысты дау тууына байланысты, Венгрия Парламентіне президенттік лауазымынан кетіп отырғанын хабарлады.

Спорттық мансабы

Шмитт 1955 жылы МТК ВМ командасы үшін фехтованиемен айналыса бастады. Жеке жарыстарда Венгрия чемпионатында екі мәрте жеңіске жеткеннен кейін, 1965 жылдан 1977 жылға дейін Венгрия ұлттық фехтование құрамасы сапында 130 рет қатысты. 1968 және 1972 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында командалық шпағада алтын медальді жеңіп алды. Ол фехтованиедан командалық және жеке әлем чемпионаттарында да жеңімпаз атанды, сондай-ақ 1977 жылы белсенді карьерасын аяқтағанға дейін бірнеше күміс және қола жүлделерді жинады. Кейін Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) протокол басшысы болды және 1999 жылдан 2007 жылға дейін Дүниежүзілік олимпиада чемпиондары қауымдастығына төрағалық етті.

Саяси мансап

1983-1989 жылдары Шмитт Венгрия Олимпиада комитетінің бас хатшысы, ал 1981-1990 жылдары спорт жөніндегі хатшының орынбасары қызметін атқарды. 1989 жылы Венгрияда коммунизмнің құлауынан кейін ол Венгрия Олимпиада комитетінің президенті болды. Кейін ол дипломат болып, Мажарстанның Испаниядағы (1993–1997) және Швейцариядағы (1999–2002) елшісі болды. Испанияда қызмет еткен кезінде 1995 жылдан бастап Андорраға да аккредиттелді. 2002 жылы ол Будапешт қаласының мэрі лауазымына кандидат болды, бірақ Фидес партиясының қолдауымен ұсынылған тәуелсіз кандидаттығы сәтсіз аяқталды. 2003 жылы ол Фидес партиясының вице-президенті болды. 2009 жылы Венгрияда өткен Еуропалық парламент сайлауында Фидес партиясының тізімін басқарды және «Фидес – Венгрия Азаматтық Одағы» атынан Еуропалық парламент депутаты болып сайланды. Ол Еуропалық Халық партиясы бюросының мүшесі және Еуропалық парламенттің Мәдениет және білім комитеті төрағасының орынбасары болды. Шмитт ЕО мен Хорватия арасындағы бірлескен парламенттік комитетіне төрағалық етті. 2009 жылдың 14 шілдесінде ол Еуропалық парламенттің 14 вице-президентінің бірі болып сайланды. 2010 жылғы парламент сайлауынан кейін Венгрия Ұлттық ассамблеясының спикері болды.

Венгрия Президенті

2010 жылғы Венгрия президенттік сайлауында Шмитт 6 тамыздан бастап Ұлттық жиналыспен Венгрия президенті болып сайланды. Ол Ласло Соломның орнын басады. Ол «Фидес» және Христиан-демократиялық халық партияларының (ХДХП) қолдауымен сайланды, 322 дауыстан 263-ін алды. Социалистік партияның өкілі Андраш Балог 59 дауыс алды. Шмитт «Фидес» партиясының вице-президенті және Венгрия Парламентінің спикері болған. 1990 жылғы алғашқы еркін сайлаулардан бастап, кандидаттарды ұсынатын партия әдетте президенттікке өзінің жоғары лауазымды мүшелерінің біреуін таңдайды: мысалы, «SZDSZ» партиясы Еркін демократтар альянсының (SZDSZ) негізін қалаушы мүшесі Арпад Гёнчті ұсынды. Бұрынғы «MSZP» үкіметінің үміткері «MSZP» мүшесі және сол кездегі Венгрия Парламентінің спикері Каталина Сили болды. Шмитт «Фидес»-ХДХП үкіметімен жақсы қарым-қатынаста екенін білдіріп, былай деді: «Қазіргі жағдайда, елді экономикалық, әлеуметтік және рухани жағынан қайта құруды қолға алғанда, президент премьер-министрмен, сондай-ақ барлық жетекшілермен және үкімет мүшелерімен келісімде болуы өте маңызды». Шмитт үкіметке қарсы кедергі келтіруге ниеттенбегенін және елдің жаңа конституциясын әзірлеу сияқты саяси процеске белсенді қатысуға ұмтылғанын айтты. Шмитт қызметке келгеннен кейін барлық бұрынғы лауазымдарынан бас тартты. Сайлаудан кейін көп ұзамай Шмитт кейбір оппозициялық партиялардың қатты сынға ұшырады, олар президенттік инаугурацияға қатысудан бас тартты, себебі жоғары шығындар мен кешіктірілген шақыруды атап өтті. Жаңа конституцияны әзірлеу 2010 жылы басталды және 2011 жылдың 11 сәуірінде аяқталды, оны 18 сәуірде Парламент мақұлдады. Шмитт жаңа конституцияға 25 сәуірде қол қойды және ол 2012 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді. Виктор Орбанның екінші кабинетінің жақтасы ретінде, оның тағайындалғанға дейін президенттік лауазым оның мұрагері болуы мүмкін еді. Ол президенттік қызметін бастаған кезде осыны жариялап, өзін «халық адамы» деп атады және қазіргі үкіметтің жұмысын қолдауға және көмектесуге ниеттенгенін білдірді. 2010 жылдың 15 қазанында «Time» журналына берген сұхбатында ол үкімет саясатына қатысты өзін жеке тұлға ретінде жиі танытып, сенсация тудырды. Атап айтқанда, соңғы сөйлемде «біз, үкімет» деген сөздер айтылды. Сұхбаттың толық нұсқасын Президент кеңсесінің веб-сайтынан табуға болады. 2010 жылдың қарашасында президенттік сөйлесінде ол өзінің басты мақсаттарының бірі – венгр тілін сақтау және дамыту екенін мәлімдеді және бұл заңмен міндетті етілетінін атап өтті. Алайда, осы сөйледен кейін Президент кеңсесінің веб-сайтында грамматикалық және стильдік қателерге толы мәлімдемелер жарияланды және көпшілік оларды сынай бастады. 2010 жылдың 31 желтоқсанына дейін Шмитт Ұлттық жиналыста дауыс берілген жүзге жуық заңға қол қойды; ол ешқайсысын парламентке қайта қарауға жібермеді, сондай-ақ Конституциялық сотқа сот қарауына ұсынбады.

Академиялық тәртіпсіздік және отставка

1992 жылы Пал Шмит Физикалық тәрбие университеті (Testnevelési Egyetem) философия докторы дәрежесін summa cum laude алу үшін диссертациясын қорғады. 2000 жылы бұл оқу орны Будапешт қаласындағы Семмельвейс университетіне біріктіріліп, оның факультеттерінің біріне айналды. 2012 жылдың 11 қаңтарында венгр журналы Heti Világgazdaság сайты Шмитті болгар спорт сарапшысының докторлық диссертациясында плагиат жасады деп айыптады. Николай Георгиевтің «Олимпиадалық бағдарламаны талдау» (Олимпиада ойындары) атты еңбегі 1987 жылы аяқталған, ал 1992 жылы аяқталған Шмиттің диссертациясы осы жұмыстың дерлік толық аудармасы болып көрінеді. Президент әкімшілігі бұл айыптауды жоққа шығарды, Шмитт пен Георгиев дос екенін және бірдей дереккөздерден бірге жұмыс істегенін түсіндірді. Кейіннен неміс спорт социологы Клаус Хайнеманның 17 беттік жазбасын қоса, тағы да бірнеше плагиатталған дереккөздер анықталды. Семмельвейс университеті осы мәселені тексеру үшін комиссия құрылғанын хабарлады. 27 наурызда жарияланған фактілерді анықтау комиссиясының есебі плагиатты растады («өте үлкен көлемде» сөздердің аудармасы), бірақ Testnevelési Egyetem-ді көшірме дереккөздерді жарияламағаны үшін кінәлады және Шмитті кінәлаудан бас тартты («автор диссертациясы талаптарға сай деп ойлаған болуы мүмкін»). Алайда, комиссияның ғылыми емес мүшесінен бір азшылық баяндамасы шықты, онда Шмиттің докторлық дәрежесін қайтарып алу қажеттігі айтылды. 2012 жылдың 29 наурызында Семмельвейс университетінің Сенаты дипломды қайтарып алу туралы шешім қабылдады. 2012 жылдың 2 сәуірінде Шмитт президенттік лауазымынан кетіп, плагиатқа қатысты пікірталас елді бөліп тастады деп мәлімдеді. Ол өзінің таза саналы екенін қайталады, докторлық диссертациясын аяқтайтынына уәде берді және Семмельвейс университетіне қарсы сот процесін бастауы мүмкін екенін айтты. 2013 жылдың 15 мамырында Шмитт академиялық шаралар комитеті оның диссертациясы мазмұны мен формальды талаптары бойынша критерийлерге сай келмейтінін мәлімдегеннен кейін докторлық дәрежесін ресми түрде тапсырды. 2014 жылдың 22 наурызында Шмитт берген қысқа сұхбатында докторлық диссертациясын аяқтау жоспарларынан бас тартқанын, оның орнына спорттың қоршаған ортаға және тұрақты дамуға тигізетін әсері туралы монография жазатынын айтты, бұл уәделенген дипломдық жұмысының тақырыбы болжанып отырған.

Төрағалықтан кейін

2015 жылдың қазан айында Шмитт білім, мәдениет, жастар және спорт жөніндегі мажар Еуропалық комиссары Тибор Наврачичич құрған Еуроодақтың Спорттық дипломатия жөніндегі консультативтік тобының алғашқы отырысында төраға етіп тағайындалды. 2016 жылдың қаңтар айында Шмитт Будапешт-2024 жазғы Олимпиада және Паралимпиада ойындарына үміткерлік білдіру комитетінің төрағасы болып тағайындалды. Комитет "Олимпиадалық үміткерліктің қамқорлары" деп аталды, себебі Шмитт бұл Венгрияның 2024 жылғы жазғы Олимпиада және 2024 жылғы жазғы Паралимпиада ойындарын қабылдауға бағытталған үміткерлігіндегі шешуші қадам екенін айтты. Комитет Венгрия ішінде де, сыртында да жұмыстарды ілгерілету үшін құрылды және оған спорт, бизнес және қоғамдық саладан 23 мүше кіреді. Олар бірлесіп үміткерлік процесіне стратегиялық бағыт беруді, бақылауды және қарастыруды жүзеге асырады. Венгрия Олимпиада комитеті 2020 жылдың маусым айында Кристян Кулчарды қайта сайлады, сондай-ақ Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) өкілі ретінде Шмитті атқарушы органға тағайындады. COVID-19 пандемиясымен байланысты, 2021 жылдың қаңтар айында Венгрия үкіметі келесі жазғы және қысқы Олимпиада ойындарына ілікпек ниеттегі олимпиадалық спортшыларға вакцина салуға дайын екенін мәлімдеді. Шмитт сұхбатында спортшылар мен жаттықтырушылардың мүмкіндігінше ертерек вакцина алуы керек екенін, бұл шамамен алты жүзден жеті жүз адамды құрайтынын айтты. Осындай қадамдар венгр спортшыларына Токио Олимпиадасына дайындық үшін іріктеу турнирлеріне қатысуға мүмкіндік береді.

Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК)

Шмитт 1983 жылы ХОК-тің ресми өкілі болды, ол 1988 жылға дейін ХОК Спортшылар комиссиясы төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Сондай-ақ, ол 1985-1991 жылдары Олимпиада ойындарына дайындық жөніндегі зерттеу комиссиясының, 1989-1992 жылдары 1992 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының координациялық комиссиясының, 1989-1994 жылдары 1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының координациялық комиссиясының мүшесі болды. Ол 1989-1992 жылдары Олимпиадаға қатысуға құқылы комиссия мүшесі, 1993-1999 жылдары Олимпиада қозғалысы комиссиясы, 1994-1995 жылдары Олимпиада коллекционерлері комиссиясы, 1995-1999 жылдары Олимпиада тәртібі комиссиясы кеңесінің мүшесі, сондай-ақ 1999 жылы "ХОК 2000" (Атқару комитеті) мүшесі болды. Шмитт сондай-ақ 2005 жылдан 2013 жылға дейін Халықаралық қатынастар комиссиясының мүшесі, 1999 жылдан 2010 жылға дейін хаттама бойынша өкілетті мүшесі және 2015 жылдан бастап Спорт арқылы қоғамдық істер және әлеуметтік даму комиссиясының мүшесі болды. 1991 жылдан 1999 жылға дейін ол Атқару кеңесінің мүшесі, содан кейін 1995 жылдан 2013 жылға дейін Спорт және қоршаған ортаны қорғау комиссиясының төрағасы, сондай-ақ 1995 жылдан 1999 жылға дейін ХОК вице-президенті болды. 2012 жылы Венгрия президенті лауазымынан кеткеннен кейін Шмитт ХОК протокол бастығы лауазымынан алынды, бірақ ол мүше болып қалды. 2017 жылы ол ХОК-тің түрлі шараларына қатысты, оның ішінде ХОК президенті Томас Бахпен кездесті, ол Будапешттегі FINA әлем чемпионатына қатысты. Оқиға кезінде Шмитт сұхбатында ХОК Атқару комитетінің мүшесі болу үшін тағы да үміткер болатынын мәлімдеді. Ол 75 жаста болған, сонымен қатар, ол сол кезде ХОК-тің ең ұзақ қызмет еткен төртінші мүшесі болды. 2017 жылдың қыркүйегінде ХОК 8 жаңа мүше, сондай-ақ жаңа вице-президент және Атқару комитетінің үш мүшесін сайлады. Сонымен қатар, 8 жылдық мерзімі аяқталған 16 мүше қайта сайланды, оның ішінде ХОК Атқару комитетінің екі бос орынның біріне үміткер болған Пал Шмитт. 2018 жылдың мамыр айында Шмитт ХОК президенті Бахпен кездесулер үшін тағы да кездесті, ол ХОК штаб-пәтеріне Лозаннаға сапармен келген Александр Жуковқа қоштасу сапары жасады. Сондай-ақ, ол президент Бахты 2018 жылдың қазан айында Будапештте өткен Дүниежүзілік күрес чемпионатында сүйемелдеді. 2023 жылы ол ХОК-тің құрметті мүшесі болды (тұрақты мүшесінің орнына).