Кіріспе
Мес Айнак (пашту/парсы: مس عينک, "мыстың кішкентай көзі" деген мағынаны білдіреді), сондай-ақ Мис Айнак немесе Мис-э Айнак деп те аталады, Ауғанстанның Кабул қаласының оңтүстік-шығысындағы Логар провинциясының шөлейтті аймағында орналасқан ірі буддалық елді мекені. Осы жерде Ауғанстанның ең ірі мыс кені орналасқан. Мес Айнак археологиялық ескерткіші буддалық монастырлар, үйлер, 400-ден астам Будда мүсіндері, ступалар және базарлардың кең кешенін қамтиды. Қазба жұмыстарынан қола дәуіріне жататын артефакттар табылды, олардың кейбіреулері 3000 жылдан астам көнелігін көрсетеді. Мес Айнак тұрғындарының әулеттік байлығы ескерткіштің ауқымдылығы мен қауіпсіз қоршалған периметрінде айқын көрінеді. Археологтар буддалық деңгейдің астында, 5000 жылдық тарихы бар қола дәуіріне жататын ежелгі мыс балқыту зауытының қалдықтарын таба бастады. Ауғанстанның осы жердегі мыс кенін қазуға құлшынуы ескерткішті сақтаудың орнына жоюға алып келіп отыр. Археологтар бұл жерді фотоға түсірді және артефакттар қазылып алынды.
Mes Aynak (Pashto/Persian: مس عينک, meaning "little source of copper"), also called Mis Ainak or Mis e Ainak, was a major Buddhist settlement southeast of Kabul, Afghanistan, located in a barren region of Logar Province. The site is also the location of Afghanistan's largest copper deposit. The site of Mes Aynak possesses a vast complex of Buddhist monasteries, homes, over 400 Buddha statues, stupas and market areas. The site contains artifacts recovered from the Bronze Age, and some of the artifacts recovered have dated back over 3000 years. The wealth of Mes Aynak's residents has been well represented in the site's far reaching size and well guarded perimeter. Archaeologists are only beginning to find remnants of an older 5,000 year old Bronze Age site beneath the Buddhist level, including an ancient copper smelter. Afghanistan's eagerness to unearth the copper below the site is leading to the site's destruction rather than its preservation. Archaeologists have photographed the site and the relics have been excavated.
Этимология
Mes Aynak (مس عينک) сөзі сөзбе-сөз "мыстың кішкентай бастауы" дегенді білдіреді; mis (مس) – "мыс", ал aynak (عينک) – ayn (عين) сөзінің кішірейтілген түрі, ол "бастау" дегенді білдіреді.
Тарих
Атауынан көрініп тұрғандай, Мес Айнақта мыс кенінің бар екені бұрыннан мәлім болған, ал осы аумақтың археологиялық құндылықтарын орыс және ауған геологтары 1973-1974 жылдары жазбаға алған. Мес Айнак біздің заманымыздың 5-ші және 7-ші ғасырлары аралығында ең гүлденген кезеңін бастан өткерді. Мұнда Алхон тайпасының билеушілері Хингила мен Мехаманың монеталары табылды, бұл олардың біздің заманымыздың 450-500 жылдары бұл аймақта болғанын көрсетеді. 8-ші ғасырда құлдырау кезеңі басталды, ал елді мекен 200 жыл өткен соң толықтай тасталып кетті. 2020 жылдың 17 мамырында "Талибан" Мес Айнак кен орнының жанындағы қауіпсіздік бекетіне шабуыл жасады. Нәтижесінде сегіз күзетші қаза тапты, ал тағы бесеуі жараланды.
Тау-кен өндірісін жалға алу
2007 жылдың қарашасында мыс кеніне 30 жылға жалға беру келісімі 3 миллиард АҚШ долларына Қытай металлургиялық тобына (MCC) берілді, бұл Ауғанстан тарихындағы ең ірі шетелдік инвестиция және жеке бизнес жобасы болды. Сол кездегі кен министрі келісімшарт процесін кедергіледі және конкурсқа қатысқан басқа компанияларды жою үшін ірі пара алды деген күдіктер туды. Ауғанстанның Тау-кен министрлігі кенде шамамен алты миллион тонна мыс (5,52 миллион метрикалық тонна) бар екенін бағалап отыр. Кен орнының құны ондаған миллиард долларды құрайды деп күтілуде, ол елге жұмыс орындары мен экономикалық өркендеу әкелуі мүмкін, бірақ оның археологиялық ескерткіштеріне қауіп төндіреді. Кен орнына Кабул мен Гардез арасындағы асфальтталған жолдан жүретін жол арқылы қол жеткізуге болады. Кенді жалға алған компаниялар мыс кеніне қызмет ететін темір жол салуды ұсынады. 2012 жылдың шілдесіне дейін MCC экологиялық әсерді бағалау жоспарын әзірлемеді, сондай-ақ, кенді ашу және жабу жоспары, сонымен қатар келісімшарттағы кепілдіктер туралы ақпаратты құпия ұстады және мүмкіндіктерді зерттеу туралы мәлімет бермеді. Халықаралық сарапшылар MCC Ауғанстан үкіметіне берген уәделерін орындамауы, мысалы, көшірілген ауыл тұрғындарына лайықты тұрғын үйлерді қамтамасыз етпеуі салдарынан бұл жобаның және Ауғанстандағы басқа да ұқсас жобалардың қауіп астында екенін ескертті. Орындалмаған басқа да инвестициялардың ішінде темір жол, 400 мегаватттық электр станциясы және көмір шахтасы бар. Табиғи ресурстарды пайдалануға бағытталған тәуелсіз адвокациялық ұйым Global Witness жариялаған есепте үкіметтің ашықтық туралы уәделері мен іс жүзіндегі іс-қимылдары арасында "айтарлықтай алшақтық" бар екені айтылды.
Археологиялық жұмыстар
Археологтар Мес Айнак – тарихи мұраның маңызды орны деп санайды. Француз археологы Филипп Маркиз бұл жерді «Жібек жолындағы ең маңызды нүктелердің бірі» деп атаған. Аймақта екі шағын бекініс, цитадель, төрт бекінілген монастырь, бірнеше будда ступалары, зороастрийлік от ғибадатханасы, сондай-ақ ежелгі мыс өңдеу, қорыту шеберханалары, монета соғу орны және шахтерлердің тұрғын үйлері бар 19 жеке археологиялық орын бар деп есептеледі. Жақында, 2010 жылы табылған тас мүсін немесе стела Буддизмді негіздемес бұрын Сиддхартха ханзадасының бейнесі ретінде танылды және Сиддхартханың рухани оянуға дейінгі өміріне арналған ежелгі монастырь культі болған деген пікірді қолдайды. 2012 жылдың маусым айында геология, тау-кен инженерлігі, археология, тарих және экономикалық даму салаларындағы сарапшылар Вашингтон қаласындағы SAIS-те Мес Айнақтағы жағдайды бағалау үшін конференция өткізді. Алдын ала нәтижелер шартты түрде қуандыратын болды: кен өндіру іс жүзінде басталуға дейін уақыттың көптігіне байланысты (шамамен бес жыл), археологтар мен тау-кен инженерлерінің Мес Айнақтың мәдени құндылықтарын сақтау үшін бірлесіп жұмыс істеуі мүмкін. Бұл орын мәдени мұраны сақтауға бағытталған пайдалы қазбалардың оң үлгісіне айналуы немесе өтелмейтін сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Дегенмен, қазіргі уақытта қолданылып жатқан бірқатар шаралар орындалуы керек. Орын 2013 жылдың қаңтарында жойылуға жоспарланған. Мес Айнақтағы қазба жұмыстарын жүргізушілер «буддизмді насихаттаушылар» деп айыпталып, Талибан қозғалысынан қорқыту алған, ал қаржылық мүдделер үшін жұмыс істейтін көптеген ауғандық қазбашылар буддалық артефакттарға ешқандай байланыс сезімталдық танытпайды.
Соңғы өзгерістер
АҚШ-тың Кабулдағы елшілігі буддалық ескерткіштерді сақтауға АҚШ әскери қаржысынан 1 миллион доллар бөлді. 2013 жылғы маусым айының мәліметі бойынша, осы жерде 67 археологтан тұратын халықаралық команда жұмыс істеп жатыр, оның ішінде француз, ағылшын, ауған және тәжік археологтары бар. Сонымен қатар, шамамен 550 жергілікті жұмысшы бар, жаз айларында бұл сан 650-ге дейін өседі деп күтілуде. Бұл орын алғанда Мес Айнак "әлемдегі ең ірі құтқару қазбасы" болады. Бұрын осы учаскеде бар болғаны 10 халықаралық сарапшы және Кабул археология институтынан 20-дан аз ауған археологы жұмыс істеді. Сонымен қатар, жеті тәжік археологынан тұратын команда да көмек көрсетіп тұрды. Осы жердегі аға археолог Марек Лемиеш, көбірек жәрдем қажет екенін айтты. Қауіпсіздік те алаңдатарлық мәселе болып тұрды. Мыс бағасының төмендеуіне байланысты кен өндіру жоспарларының кешіктіріліп жатқанына да белгілер бар еді.
Деректі фильм
Брент Э. Хаффманның "Mes Aynak-ты құтқару" атты деректі фильмі археологиялық ескерткіштің тарихын және кен орнының археологтар, қытай жұмысшылары мен жергілікті афғандар үшін тудырған қауіпті жағдайды баяндайды. Фильмде бірнеше басты кейіпкерлердің тағдыры көрсетіледі: француз археологы Филипп Маркиз, шұғыл консервациялық жұмыстарды жүргізуші Абдул Қадир Темор, Ауғанстанның Ұлттық археология институтының археологы, Қытай металлургиялық тобы корпорациясының менеджері Лю Вэнмин және АҚШ Мемлекеттік департаменті үшін жұмыс істейтін американдық археолог Лора Тедеско. 2014 жылдың шілдесінде "Mes Aynak-ты құтқару" фильмінің 2014 жылдың соңына дейін аяқталады және "Картемкин фильмдер" компаниясымен бірлесіп түсірілетіні хабарланды. "Mes Aynak-ты құтқару" деректі фильмінің тұңғыш көрсетілімі 2014 жылы Амстердамда өткен IDFA кинофестивалінде, ал АҚШ-та 2015 жылы өткен Full Frame Documentary Film Festival-де болды. 2015 жылдың сәуірінде Брент Э. Хаффман #SaveMesAynak Global Screening Day және қаржы жинау науқаны арқылы Mes Aynak туралы хабардар ету жоспарын жариялады. 2015 жылдың маусым айында фильм Ауғанстанда тегін көрсетуге ұсынылды.