Кіріспе

Солтүстік-шығыс Таиландтағы археологиялық орын

Бан Чианг (บ้านเชียง, ) – Таиландтың Удон Тани провинциясының Нонг Хан ауданындағы археологиялық орын. 1992 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. 1966 жылы табылып, алғашқы қызығушылықты ежелгі қызыл бояумен боялған керамикалық бұйымдары тудырды. Жақында, 2008 жылы халықаралық назарға ілікті, АҚШ Әділет департаменті 2003 жылы басталған жасырын тергеу нәтижесінде Бан Чианг ескіліктерін заңсыз саудалауға қатысқан бірнеше мұражайға рейд жасады.

Ашылу

Ауыл тұрғындары бұрынғы жылдары қыш ыдыстардың бір бөлігін тауып алған, бірақ олардың жасын және тарихи маңыздылығын білмеген. 1966 жылдың тамызында Гарвард колледжінің саяси ғылымдар студенті Стив Янг ауылда тұрып, дипломдық жұмысы үшін сұхбаттар жүргізіп жатқан. Тай тілінде сөйлейтін Янг Вильгельм Сольгеймнің еңбектерімен және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы өркениеттің ежелгі бастаулары туралы оның теориясымен таныс еді. Бір күні Бан Чиангтағы жолмен көмекшісі – ауыл мектебінің сурет мұғалімімен бірге келе жатқанда, Янг қызыл капок ағашының (Bombax ceiba) түбіне тұмсығып, сазды жолға құлап кетті. Оның астында шағын және орташа өлшемді қыш құмыралардың ашық жақтары болды. Янг осы жылтырланбаған қыш ыдыстардың төмен температурада күйдірілгенін және өте ескі екенін анықтады, бірақ ыдыстар бетіне салынған өрнектер ерекше болды. Ол Бангкоктегі Суан Паккад сарайының жеке мұражайындағы ханшайым Фантип Чумботеге және Тай үкіметінің Көркем өнер департаментінің Чин Ю Диге құмыра үлгілерін әкелді. Кейіннен Форд қорының қызметкері, өнер тарихшысы Элизабет Лайонс Бан Чиангтан қыш сынықтарын Пенсильвания университетіне жас анықтау үшін жіберді. Алайда, алғашқы жарияланым, құмыралардың әдемілігі және олардың бірнеше мың жыл бұрын жасалғандығы туралы сенім ауыл тұрғындарының оларды құмарлықпен жинауына және одан кейін тонауына әкелді.

Археология

Тайландтың Көркемсурет департаменті 1960 және 1970 жылдардың басында бірнеше шағын қазба жұмыстарын жүргізді. Бұл қазбалар нәтижесінде қаңқалар, қоладан жасалған заттар және көптеген ыдыстар табылды. Күріш қалдықтары да табылғандықтан, қола дәуірінің қоныстанған адамдары, әдетте, шаруалар болған деген болжам жасалды. Қазба алабындағы ең көне қабірлерде қола заттары жоқ, демек олар неолит мәдениетіне жатады; ал ең соңғы қабірлер темір дәуіріне дейін созылады. 1981 жылы 43 жасында Чет Горманның ерте қайтыс болуы зерттеу және жариялау процесін баяулатты. Бұл алапты көбінесе "мазар" деп атайды, бірақ зерттеулер көрсеткендей, қайтыс болғандар үйлердің қасында немесе астында жерленген. Мұндай әдет тұрғын үйлерге жерлеу деп аталады.

Адамның қалдықтары өмір салтын көрсетеді

1974-1975 жылдардағы қазба жұмыстары кезінде кем дегенде 142 жеке жерлеу орыны табылды. Майкл Питрусевский мен Мишель Тумай Дуглас адам сүйектерін талдағаннан кейін, адамдардың өмір салты күшті әрі белсенді болғанын, сондай-ақ адамдар арасындағы зорлық-зомбылықтың немесе соғыстың кез келген түрінің аз болуын анықтады. Көректенудің негізі ауыл шаруашылығы, аңшылық және жинау шаруашылығының аралас экономикасы болды, бұл металлургиямен бірге жүрді. Ғасырлар бойы осы жерде бейбіт өмір сүргенін металл қару-жарақтардың жоқтығы растайды. Кейінгі қазба жұмыстары, оның ішінде Бан Нон Ваттағы қазба жұмыстары, Бан Чиангқа қатысты бұрынғы мерзімдердің күмәнді екенін көрсетті. Артефакттардың алғашқы мерзімдерін анықтау үшін термолюминесценция әдісі қолданылды, нәтижесінде б.з.д. 4420–3400 жылдар аралығы алынды, бұл осы орынды әлемдегі ең ерте қола дәуірі мәдениетіне айналдырар еді. Бұл мерзімдер әлемдік қызығушылықты тудырды. Термолюминесценциялық мерзімдеу әдісі сол кезде тәжірибелік болғандықтан, Бан Чиангтың белгісіз шығу тегі бар сынықтарына қолданылды. Алайда, 1974–1975 жылдардағы қазба жұмыстарының нәтижесінде радиокөміртектік мерзімдеу үшін жеткілікті материал жиналды. Радиокөміртектік мерзімдеу арқылы қайта талдау көрсеткендей, Бан Чиангтағы ең ерте металлургия шамамен б.з.д. 2000–1700 жылдарға жатуы мүмкін. Ең төменгі қабірден алынған күріш фитолиттерінен (металл қалдықтары жоқ қабір ыдысының ішінде) б.з.д. 2100 жылға сәйкес мерзім алынды. Ең жас қабір шамамен 200 жылға дейін созылған. Қола жасау б.з.д. 2000 жыл шамасында, қызу балқыту ыдыстары мен қола сынықтарының болуымен расталды. Отаго университетінің профессоры Чарльз Хигам Бан Чиангта өмір сүрген адамдардың және олармен бірге жерленген жануарлардың сүйектерін пайдаланып, қарсы талдау жүргізді. Алынған нәтижелер Байес статистикасымен талданды, нәтижелер Бан Чиангтың алғашқы қоныстануы шамамен б.з.д. 1500 жылға, ал қола дәуіріне өту шамамен б.з.д. 1000 жылға жатуын көрсетті. Бан Чианг металлургиясының мерзімдемесі әлі де күрт даулы мәселе болып табылады.

Металлургия

Бан-Чян және Таиландтың солтүстік-шығысындағы басқа да ауылдарда төрт мың жыл бұрын металлургия шағын ауылдық ортада қолданылғанын көрсететін көптеген қола артефакттары табылды. Бұл археологтар үшін қызығушылық тудырады, себебі ежелгі Оңтүстік-Шығыс Азия металлургиясы, металлургияны меңгерген көптеген басқа ежелгі қоғамдардан өзгеше, әскери немесе урбанизацияланған мемлекеттің болмауында гүлденген. Доктор Джойс Уайт пен Элизабет Хамильтон Бан-Чян металдарына арналған төрт томдық монографияны бірлесіп жазды, бұл Бан-Чян зерттеулеріндегі ең толыққанды еңбек. Монографияда осы орыннан және Таиландтың солтүстік-шығысындағы үш орыннан – Бан Тонг, Бан Пак Топ және Дон Клангтан алынған металдар мен оларға қатысты мәліметтер ұсынылған. Бұл Пенсильвания университетінің баспасында жарық көрген және Пенсильвания университетінің археология және антропология мұражайы арқылы таратылған Тай археологиясы монографиялық сериясының екінші бөлімі. Монографияда Уайт пен Хамильтон металл артефакттарын каталогтап, жіктеді және Бан-Чян хронологиясы туралы дискурсқа үлес қосады. Олар ежелгі металдарды олардың әлеуметтік контекстінде түсіну үшін инновациялық технологиялық көзқарас арқылы жан-жақты талдады. Мұны істеу үшін олар типологиялық ауқым, металл құрамы мен өндіріс техникаларының өзгеруі, орында өндіріс қызметінің болуы және металл табылған жерлердің контексті бойынша жүйелі бағалаулар жүргізеді. Уайт пен Хамильтон сонымен қатар металл өңдеушілердің білімі мен таңдауындағы аймақтық айырмашылықтар металлургиялық тәжірибе қауымдастықтарының бұрынғы желілерін аша алатынын, бұл сол кездегі экономикалық және әлеуметтік желілерге, сондай-ақ олардың уақыт өте келе қалай өзгергеніне маңызды әсер ете алатынын жазады. Олардың маңызды тұжырымдарының бірі – көптеген мыс қорытпасынан жасалған өнімдер ірі орталықтандырылған шеберханаларда емес, жергілікті ауылдарда құйылған. Бан-Чян бойынша жетекші ғалым Уайт Пенсильвания университетінің мұражайында Бан-Чян жобасын басқаратын Оңтүстік-Шығыс Азия археологиясы институтының (ISEAA) директоры болып табылады. Жоба Бан-Чян және оның айналасындағы орындарда табылған металл және металлмен байланысты артефакттар туралы мәліметтерді ұсынатын ашық металл деректер базасын жүргізеді. Металл артефакттары тоғыз топқа бөлінеді: білезіктер, балталар/тілдер, пышақтар, ұштар, қоңыраулар, сымдар/тақталар, жалпақ, аморфты және әртүрлі. Металлмен байланысты үш топ – тостағандар, қалыптар және шлак. Металл деректер базасында артефакттар жасалған кезең және әр артефактқа жасалған техникалық талдаулар туралы мәліметтер де тіркелген.

ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра статусы

1992 жылы бұл орын ЮНЕСКО-ның ІІІ критерийіне сәйкес, «мәдени дәстүрге немесе жойылған немесе әлі де бар цивилизацияға ерекше немесе бірегей куәлік беретін» ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы ретінде жарияланды.

Бан Чианг ұлттық мұражайы

Бұл сайт тай және халықаралық туристер үшін күннен-күнге тартымдырақ бола түсуде, бұл қызығушылықты сайт мұражайы одан әрі күшейтеді. Мұражай сайт туралы, оның табылғандығы және археологиялық тұрғыдан түсіндірілуі, сондай-ақ Таиланд патшалық отбасының осы сайтқа деген қызығушылығының тарихы туралы ғимараттары мен көрмелерін үнемі жаңартып отырады. Мұражайда 700 метр қашықтықта орналасқан Ват Фо Си Май ғибадатханасындағы қазба жұмыстарының нақты көрінісі бар, онда Бан Чианг мәдениетінің артефакттары мен қазба кезінде табылғандай симуляцияланған қаңқалар қойылған. Мұражай коллекциясына доктор Уайттың кураторлық жұмысын жасаған "Бан Чианг, жоғалған қола ғасырының ашылуы" атты көшпелі көрмесі де кіреді. Бұл көрме 1974-75 жылдарғы Пенн мұражайындағы қазбалардан кейін халықаралық турнеге шығып, 1987 жылы Бан Чианг мұражайының тұрақты көрмесінің бір бөлігіне айналды. Мұражайда "үш негізгі және алты аралық кезеңді көрнекі түрде бейнелейтін көрмелер мен ақпараттар", сондай-ақ сайттың жалпы және қазба тарихы ұсынылған. Мұражайдағы артефакттар Виртуалды мұражай веб-сайтында да көрсетіледі. Сайт пен мұражай туралы бірнеше саяхат басылымдары, оның ішінде CNN және Таиландтың ресми туризм сайтында мақалалар жарияланған. Бұл туристік ағын ауыл экономикасына айтарлықтай әсер етті, мұражай маңында бірнеше шағын дүкендер мен мейрамханалар ашылды.

АҚШ-тың сот ісі

Бұл сайт 2008 жылдың қаңтар айында танымал болды, Бан Чианг және Таиландтағы басқа да ежелгі қоныстардан табылған мыңдаған артефакттар кем дегенде бес Калифорния мұражайының қорында табылды: Лос-Анджелес округінің өнер мұражайы, Мингей халықаралық мұражайы, Тынық мұхиты аймақтық мұражайы, Чарльз В. Бауэрс мұражайы және UC Беркли өнер мұражайы. Бұл күрделі схема қылмыстық топ ретінде жұмыс істеді және заттарды Тайландтан АҚШ-қа контрабандалық жолмен шығарып, оларды салық жеңілдіктерін алу үшін мұражайларға сыйға тартты. АҚШ мұражайларындағы заттардың саны өзінің орнындағыдан көп болды деген қауесет тарады. Бұл іс Калифорния мен Чикагодағы түрлі мұражайларға, дүкендерге, қоймаларға және жеке өнер коллекционерлерінің үйлеріне федералды құқық қорғау органдары жүргізген 13 жоғары деңгейдегі рейдтер кезінде жарық көрді. Бұл "Антиквариат" операциясы деп аталған бес жылдық федералды жасырын тергеудің нәтижесі болды. Ұлттық парксервисінің арнайы агенті жеке коллекционер рөліндегі адам болып көрініп, істің мән-жайын құжаттады. Агент екі өнер сатушыдан ұрланған антиквариаттарды сатып алып, жоғарыда аталған Калифорния мұражайларына сыйға тартты. Ол мұражай қызметкерлерінің "антиквариаттардың тегі туралы әртүрлі деңгейде білімі бар екенін" анықтады және олар сыйлықтарды қабылдауға келісті. Заңсыз саудамен айналысқан күдікті Оңтүстік-Шығыс Азиядан барлық көне заттарды заңсыз әкелген. Ол 1970 жылдары Таиландқа саяхат жасаған кезде бұл бизнеске кіріп, тайлық делдалдардан антиквариаттарды сатып алып, оларды Калифорния мұражайларына аз пайдаға сатқан. Оның сот процесі 2016 жылдың қараша айына жоспарланған, бірақ 2017 жылдың мамырында қайтыс болғанға дейін бірнеше рет кейінге жылдырылды. Саудамен айналысқан басқа да күдіктілер сотқа дейін қайтыс болды. Дегенмен, іс сәтті нәтижелерге, соның ішінде айыптау үкімдеріне әкелді. 2015 жылы "Жібек жолы" галереясының иелері Джонатан мен Кари Маркелл ескіліктер саудасы бойынша кінәлі деп танылды. Джонатан Маркелл ұрланған археологиялық артефакттарды сату және құжаттарды жалған жасағаны үшін 18 айға бас бостандығынан айырылды, сондай-ақ бір жыл бақылауда болу мерзімі белгіленді. Олар сонымен қатар салықтан жалтару үшін үш жылға бақылаусыз мерзімге сотталды. Оларға шамамен 2000 АҚШ доллары көлемінде өтемақы төлеу және үйлерінен және жабық галереясынан алынған 300-ден астам артефакттарды Оңтүстік-Шығыс Азияға қайтару үшін шамамен 25000 АҚШ долларын төлеу міндеттелді. Мингей халықаралық мұражайы 68 артефактты, ал Бауэрс мұражайы 542 ваза, табақ және басқа да заттарды қайтарды. Осылайша, мұражайлар қудалаудан құтылды. Маркеллдер сот үкімі ретінде 337 антиквариатты қайтаруға міндетті. Лос-Анджелес округінің өнер мұражайы, Тынық мұхиты аймақтық мұражайы және UC Беркли өнер мұражайы да ұрланған заттарды қайтаруға дайын. Доктор Уайттың ғылыми-зерттеу жұмыстарына 1970 жылдардың ортасында Таиландтағы Бан Чианг қаласындағы Пенн университетінің қазбаларын талдау және жариялау, 1978-1981 жылдары Бан Чиангтағы экологиялық далалық зерттеулер (жергілікті тұрғындардың өсімдіктерді қалай анықтап, пайдаланғанын зерттеу), 1990 жылдары Таиландтың әртүрлі аймақтарындағы палеоэкологиялық зерттеулер үшін көлдің қабатын алу және экологиялық карта жасау, және 2001 жылдан бері Луанг Прабанг провинциясындағы Солтүстік Лаоста зерттеулер мен қазба жұмыстарын жүргізу кірді. Бан Чиангқа қатысты Уайт Элизабет Хамильтонмен бірлесіп Пенсильвания университетінің баспасынан Бан Чианг және жақын жерлердің ежелгі металлургиясы туралы монография жариялады. Төрт томның соңғысы 2021 жылы жарық көрді.