Пәкістанның Харәппа қаласының археологиялық қазбалары

Кіріспе

Пәкістанның Пәнджаб аймағындағы археологиялық орын

Хараппа – Пәкістандағы археологиялық орын, Сахивал қаласынан солтүстікке қарай орналасқан. Қола дәуіріндегі Хараппа цивилизациясы, қазір көбінесе Индус өзені цивилизациясы деп аталады, осы орынның құрметіне аталған. Оның атауы Рави өзенінің бұрынғы арнасына жақын орналасқан қазіргі заманғы ауылдың атынан шыққан, Рави өзені қазір солтүстікке қарай ағып жатыр. Хараппа цивилизациясының негізгі аймағы оңтүстіктегі Гуджараттан бастап, Синд және Раджастан арқылы Пенджаб және Харьянаға дейін кең жайылған. Негізгі аймақтан тыс көптеген орындар табылды, оның ішінде Уттар-Прадешке дейін шығыста және Ираннан көп алшақтамай, Белуджистанның Макран жағалауындағы Суткаген-дорға дейін батыста. Ежелгі қала орнында Синд пен Пәнджабта орналасқан Хараппа цивилизациясының және одан кейінгі Зират Х мәдениетінің бір бөлігі болған қола дәуіріндегі бекітілген қаланың қираған қалдықтары бар. Қаланың ең гүлденген кезеңінде (б.з.д. 2600 – 1900 жылдары) 23 500-ге жуық тұрғыны болған және саз кірпіштен салынған үйлермен қамтылған, сол кезге қарағанда бұл үлкен аумақ саналады.

Мәдениет және экономика

Инд үстірті мәдениеті негізінен қалалық мәдениет болып, ауыл шаруашылығы өнімдерінің артығы мен саудаға негізделген. Сауданың ішінде Оңтүстік Месопотамиядағы Элам және Шумермен сауда да бар еді. Мохенджо-даро мен Хараппа екеуі де әдетте «бөлмеленген тұрғын үйлер, жалпақ төбелі кірпіш үйлер және бекітілген әкімшілік немесе діни орталықтар» сипатталады. Мұндай ұқсастықтар қалалық құрылыстың және жоспарлаудың біркелкі жүйесі болды деген пікір тудырса да, ұқсастықтар көбінесе жартылай тікбұрышты қалалық жоспарлаудың болуына байланысты. Мохенджо-Даро мен Хараппаның жоспарларын салыстырғанда, олардың шын мәнінде өте әртүрлі орналасқандығы көрінеді. Инд үстірті мәдениетінің салмақтары мен өлшемдері, керісінше, жоғары стандартталған және белгілі бір шкалаға сәйкес келеді. Басқа қолданыстармен қатар, мүлікті анықтау және тауарларды тасымалдау үшін ерекше мөрлер пайдаланылған. Мыс пен қола қолданылған, бірақ темір әлі қолданылмаған. «Мақтадан тоқылған және боялған киімдер, бидай, күріш және әртүрлі көкөністер мен жемістер өсірілген, ал дөңгелекті бұқа сияқты көптеген жануарлар үйретілген». Барлық маңызды Инд орындарында жануарлар мен геометриялық өрнектермен әшекейленген керамика көптеп табылған. Әрбір қала үшін орталық басқару, бірақ бүкіл мәдениет үшін емес, мәдени біркелкіліктен байқалады. Алайда, билік коммерциялық олигархияда болған-жоқ па, әлі белгісіз. Харапптар Инд өзені бойында Персия шығанағына, Месопотамияға және Египетке жететін көптеген сауда жолдарына ие болған. Саудадағы ең құнды заттардың бірі – карнелиан мен лазурит болған. Харапп қоғамы толығымен бейбіт болмағаны анық, себебі адам қаңқасының қалдықтары Оңтүстік Азияның тарихындағы ең жоғары жарақат деңгейін (15,5%) көрсетеді. Харапп қаңқаларын зерттеу кезінде шайқаста алған жарақаттар жиі кездеседі. Палеопатологиялық талдау көрсеткендей, Хараппада мәйіс және туберкулез болған, ал G аймағындағы (қала қабырғасының оңтүстік-шығысында орналасқан сүйекхана) қаңқаларда бұл аурулар мен жарақаттардың таралуы ең жоғары болған. Сонымен қатар, бас сүйегінің жарақаттануы мен инфекция деңгейі уақыт өте келе артқан, бұл мәдениет ауру мен жарақаттардың салдарынан құлағандығын көрсетеді. Қалдықтарды зерттеген биоархеологтар, жерлеу рәсімдеріндегі және эпидемиологиялық айырмашылықтардың жиынтығы кейбір адамдар мен қауымдардың Хараппада денсаулық пен қауіпсіздік сияқты негізгі ресурстарға қол жеткізуден шеттетілгенін көрсетеді.

The Indus Valley civilization was basically an urban culture sustained by surplus agricultural production and commerce, the latter including trade with Elam and Sumer in southern Mesopotamia. Both Mohenjo daro and Harappa are generally characterised as having "differentiated living quarters, flat roofed brick houses, and fortified administrative or religious centers." Although such similarities have given rise to arguments for the existence of a standardised system of urban layout and planning, the similarities are largely due to the presence of a semi orthogonal type of civic layout, and a comparison of the layouts of Mohenjo Daro and Harappa shows that they are in fact, arranged in a quite dissimilar fashion. The weights and measures of the Indus Valley Civilisation, on the other hand, were highly standardised, and conform to a set scale of gradations. Distinctive seals were used, among other applications, perhaps for the identification of property and shipment of goods. Although copper and bronze were in use, iron was not yet employed. "Cotton was woven and dyed for clothing; wheat, rice, and a variety of vegetables and fruits were cultivated; and a number of animals, including the humped bull, was domesticated," Wheel made pottery—some of it adorned with animal and geometric motifs—has been found in profusion at all the major Indus sites. A centralised administration for each city, though not the whole civilisation, has been inferred from the revealed cultural uniformity; however, it remains uncertain whether authority lay with a commercial oligarchy. Harappans had many trade routes along the Indus River that went as far as the Persian Gulf, Mesopotamia, and Egypt. Some of the most valuable things traded were carnelian and lapis lazuli. What is clear is that Harappan society was not entirely peaceful, with the human skeletal remains demonstrating some of the highest rates of injury (15.5%) found in South Asian prehistory. Examinations of Harappan skeletons have often found wounds that are likely to have been inflicted in battle. Paleopathological analysis demonstrated that leprosy and tuberculosis were present at Harappa, with the highest prevalence of both disease and trauma present in the skeletons from Area G (an ossuary located south east of the city walls). Furthermore, rates of craniofacial trauma and infection increased through time demonstrating that the civilisation collapsed amid illness and injury. The bioarchaeologists who examined the remains have suggested that the combined evidence for differences in mortuary treatment and epidemiology indicate that some individuals and communities at Harappa were excluded from access to basic resources like health and safety.

Сауда

Хараптықтар ежелгі Месопотамиямен, әсіресе Еламмен, сондай-ақ басқа да аймақтармен сауда-саттық жүргізді. Мақта тоқымалары мен ауыл шаруашылығы өнімдері негізгі сауда тауарлары болды. Хараптық саудагерлерінің Месопотамияда сауда орталықтары қызметін атқаратын сатып алу ошақтары да болды. Олар сонымен қатар қазіргі Карнатака маңындағы Оңтүстік Үндістанда тұратын халықтан алтын мен мыс алу үшін кеңінен сауда жасады.

Инд жазуына ұқсас ертедегі таңбалар

Хараппада қазба жұмыстарынан табылған саз және тас тақташалар, көміртектік әдіспен 3300–3200 жж.б.д. мерзіміне дейін тексерілген, үш тісті және өсімдік сияқты белгілерді қамтиды. «Біз тапқан нәрсені нағыз жазу деп атауға бола ма, жоқ па, деген мәселе үлкен сұрақ тудырады, бірақ біз кейіннен Инд жазуына ұқсас символдар таптық», – деді Гарвард университетінің профессоры, Хараппа археологиялық зерттеу жобасының директоры Ричард Медоу. Бұл алғашқы символдар Месопотамиялық шумерлердің шамамен 3100 ж.б.д. мерзіміндегі алғашқы жазуларынан бұрын пайда болған. Бұл жердегі тағы бір белгілі мүсін – Хараппа сұр тастан жасалған биші (оң жақта). Интернетте кездесетін ең ерте радиокөміртектік даталау 2725±185 ж.б.д. (калибрленбеген) немесе 3338, 3213, 3203 ж.б.д. калибрленген, орташа мәні 3251 ж.б.д. болып табылады. Кенойер, Джонатан Марк (1991). Инд дәстүріндегі қалалық процестер: Алдын ала есеп. Хараппа қазбалары, 1986–1990: Екінші мыңжылдықтың қала құрылысына көп аспектілі көзқарас, Ричард Х. Медоу редакторылығымен: 29–59. Әлемдік археология монографиялары, №3. Prehistory Press, Мэдисон, Висконсин штаты. Хараппада 4-ші және 5-ші кезеңдер даталанбаған. Хараппа дәстүрінің Хараппадағы аяқталуы шамамен 1900–1500 жж.б.д. аралығында болды. Мохенджо-Даро – Пәкістанның Синд провинциясында орналасқан осы кезеңдегі тағы бір маңызды қала. Оның ең танымал құрылыстарының бірі – Мохенджо-Дароның Ұлы ваннасы.