Кіріспе

Лаостағы мегалитикалық археологиялық ландшафт Жездер жазығы (Lao: ທົ່ງໄຫຫິນ Thong Hai Hin, ) — Лаостағы мегалитикалық археологиялық ландшафт. Ол Сианкхоанг жазығының орталық жазығының жоталары мен төменгі етегінде орналасқан мыңдаған тас құмыралардан тұрады. Құмыралар бірнеше жүзге дейін жететін топтарда жиналған. Сянкхоанг платосы Индокитайдың басты тау тізбегі — Анамез тауларының солтүстік шетінде жатыр. 1930 жылы француз зерттеушісі Мадлен Колани құмыралардың жерлеу салтымен байланысты екенін болжады. Лаос және жапон археологтарының кейінгі жылдардағы қазбалары адам сүйектері, жерлеу заттары және құмыралардың маңынан табылған керамикалық бұйымдар арқылы бұл түсіндірмені растады. Зерттеушілер (оптикалық стимуляцияланған люминесценция әдісін қолдана отырып) құмыралардың б.з.д. 1240–660 жылдар аралығында орналастырылғанын анықтады. 1-ші участақтағы құмыралар (детрит цирконының геохронологиясын пайдалана отырып) сегіз шақырым қашықтықтағы карьерден қазіргі орнына жеткізілгені анықталды. 1-ші участақтағы бір құмырадан басқа, тас құмыралар әшекейленбеген. Осы құмыраның сыртына "су астындағы адам" бейнесі салынған. Қытайдың Гуанси провинциясындағы Хуашаньдағы тас суретімен "су астындағы адам" арасында ұқсастықтар бар. Қолдары көтерілген және тізелері бүгілген, адамның толық бейнесін бейнелейтін қытай суреттері б.з.д. 500–200 жылдарға дейін соққан. Көптеген құмыралардың жиегі болғандықтан, олардың бастапқыда қақпақтары болғаны болжанады, бірақ тас қақпақтар аз санда табылған; бұл қақпақтардың көп бөлігі тез бұзылатын материалдардан жасалғанын көрсетеді. Жануарлардың бейнесі салынған тас қақпақтар Бан Факео (52-орын) сияқты бірнеше жерден табылған. Бас-рельефті бейнелерде маймылдар, жолбарыстар және бақалар бейнеленген. Тас дискілер де табылған. Қақпақтардан ерекшеленетін дискілердің кем дегенде бір жағы тегіс және олар жерлеу орнын жабу немесе белгілеу үшін жер бетіне қойылған қабір белгілері болып табылады. Бұл қабір белгілері құмыраларға қарағанда сирек кездеседі, бірақ жақын жерде кездеседі. Сол сияқты, тас қабір белгілері өңделмеген, бірақ қабірді белгілеу үшін әдейі орналастырылған. Сянкхуангтың солтүстігінде, қабірлер мен камераларды белгілейтін, әдейі орналастырылған, негізінен өңделмеген тастардың кең желісі "Хуафанның тірі тастары" деп аталады. Бұлар қола дәуірінен бастау алады. Құмыралар таудың төменгі бөктерінде, орталық жазықтықты және жоталарды қоршап тұрған биік аңғарларда топтасып жатыр. Бірнеше карьерлік орындар тіркелді, әдетте құмыралар орналасқан жерлерге жақын. Тау жыныстарының бес түрі анықталды: құмтас, гранит, конгломерат, әктас және брекчия. Олардың көп бөлігі құмтастан жасалған. Жездер жазығының халқы құмыраларды жасау үшін темір кескіштерді қолданған деп есептеледі, бірақ бұған нақты дәлелдер жоқ. Құмыра пішінінде аймақтық айырмашылықтар байқалады. Көптеген жағдайларда айырмашылықтарды тау жынысы көзін таңдау мен өңдеуге байланыстыруға болады, ал кейбір формадағы айырмашылықтар (мысалы, құмыралардың ашылуларындағы өзгерістер) белгілі бір учаскелерге тән болып көрінеді. 1-ші участақтағы үңгір — табиғи әктас тастан жасалған, оның батыс жағында ашылуы бар және жоғарғы жағында екі қолмен жасалған тесігі бар. Бұл тесіктер крематорийдің мұржасы болған деп есептеледі. Француз геологы және археолог-әуесқой Мадлен Колани 1930 жылдардың басында үңгірдің ішінде қазба жұмыстарын жүргізді және крематорий теориясын қолдайтын материал тапты. Колани сондай-ақ он екі Жездер жазығы участасында қазба жұмыстарын жүргізіп, 1935 жылы оның нәтижелерімен екі томдық кітап жариялады. Колани Жездер жазығының темір дәуіріндегі жерлеу орны болғанын қорытындылады. Ол қара органикалық топыраққа сіңген құмыралардың ішінде түрлі-түсті шыны мұныздарды, күйген тістер мен сүйек сынықтарын, кейде бірнеше адамның сүйектерін тапты. Тас құмыралардың айналасында ол адам сүйектерін, қыш құмырасының сынықтарын, темір және қола бұйымдарын, шыны және тас мұныздарды, керамикалық салмақтарды және ағаш көмірін тапты. Құмыралардың ішіндегі сүйек пен тістерде кремация белгілері бар, ал құмыраларды қоршап тұрған жерлеулер күймеген қосалқы жерлеу сүйектерін береді. 1994 жылдың қарашасына дейін археологиялық зерттеулер жүргізілген жоқ, сонда Кагосима университетінің профессоры Эйджи Нитта және Лаос археологы Тхонса Саявонгхамди 1-ші участақты зерттеп, картаға түсірді. Ниттаның айтуынша, құмыраларға жақын жердегі қабірлер құмыралар орналастырылған кезде жасалған, себебі олар құмыралардың орналасқан бетіне қазылған. Нитта құмыралардың айналасындағы жерлеулерді белгілеу үшін салынған символдық ескерткіштер деп есептеді. Ол жерлеу ыдыстар мен олармен байланысты жерлеу заттарына сүйене отырып, Жездер жазығын б.з.д. II мыңжылдықтың соңына немесе I мыңжылдықтың басына жатқызды. Саявонгхамди 1994–1996 жылдар аралығында, Австралия Ұлттық университетінің қолдауымен зерттеулер мен қазба жұмыстарын жүргізді. Саявонгхамди мен Питер Белвуд тас құмыраларды әулет мүшелерінің қосалқы жерлеулерімен қоршалған, әулеттің басшысының негізгі немесе қосалқы жерлеуі деп түсіндірді. ЮНЕСКО археологі Джули Ван ден Бергтің қадағалауымен 2004–2005 және қайтадан 2007 жылдары бомбаларды тазалау кезінде жиналған археологиялық деректер ұқсас археологиялық нәтижелерді көрсетті. Нитта сияқты, Ван ден Берг құмыралар мен айналасындағы жерлеулер бір уақытта жасалғанын қорытындылады. Колани атап өткен құмыралардың ішінде кремациялау және құмыралардың сыртында қосалқы жерлеу салтындағы айырмашылықтарды түсіндіру қиын болды. Күйдірілген қалдықтар көбінесе жасөсперімдерге тиесілі. Бомбаларды тазалау кезінде құмыралар ашылмағандықтан қосымша мәліметтер жиналмады, бірақ Ван ден Берг құмыралар бастапқыда өлгендерді дистилляциялау үшін пайдаланылған, ал құмыралардың ішіндегі күйдірілген қалдықтар Жездер жазығының соңғы кезеңін көрсетеді деп болжады. Кішкентай апертурасы бар құмыралар бүкіл денені құмыраға салу қажеттілігінің азайғанын көрсетеді. Құмыралардың дәстүрлі Оңтүстік-Шығыс Азиялық патшалық жерлеу салтындағыдай, "дистилляциялық ыдыстар" ретінде қолданылғаны туралы ұсынысты 2001 жылы Р. Энгельхардт пен П. Роджерс айтқан. Тайланд, Камбоджа және Лаос патшаларының қазіргі жерлеу салтында, қайтыс болған адамның денесі жерлеу рәсімінің бастапқы кезеңдерінде ыдысқа салынады, осы кезде қайтыс болған адамның жанының рухани әлемге өту процесі басталды деп есептеледі. Ритуалдық ыдыраудан кейін кремация және қосалқы жерлеу жүзеге асырылады. Патшалық жерлеулер тұрғын аймақтарынан су арналары арқылы бөлінген, географиялық тұрғыдан жоғары, көрнекті жерде орналасқан. 11 ғасырдан бері аймақта тұратын қара тайлы халықтың жоғарғы сыныбы олардың рухтарын жұмаққа жіберу үшін кремацияланады, ал қарапайым халық жерленеді, олардың рухтары жерде қалады. Колани құмыралардың орналасқан жерін ежелгі сауда жолдарымен, әсіресе тұз саудасымен байланыстырды. Ол тұздың Жездер жазығының халқы іздеген тауар екенін, соның салдарынан саудагерлерді Сянкхуанг платосына әкелгенін болжады. Сянкхуанг аймағы граниттің енуі және оған байланысты гидротермальды белсенділікке байланысты металдық минералдарға бай. Лаоста екі негізгі темір кен орындары бар, екеуі де Сянкхуангта орналасқан. Сансыз құмыралардың орналасқан жерінің болуы Сянкхуангтағы сауда және кен өндіру қызметімен байланысты болуы мүмкін. Тарих Сянкхуангтың Анамит тауларының солтүстік басында солтүстіктен және шығыстан оңтүстікке және батысқа өтуге салыстырмалы оңай мүмкіндік беретінін көрсетті. Сянкхуангтың географиялық орналасуында құмыралардың орналасқан жері Меконг бассейні мен Тонкин шығанағы жүйесін байланыстыратын ұзақ қашықтықтағы құрлықтағы жолдармен байланысты мәдениеттер аралық ауылдар желісін көрсетеді. Құмыралардың орналасқан жерлері құмыра пішіні, материалы және бір сайттағы құмыралар саны сияқты үстірт аймақтық айырмашылықтарды көрсетеді, бірақ барлығы жерлеу салты, биік орналасқан жерлер және бақылау алабы сияқты ортақ орналасу сипаттамаларын бөліседі.

Аңыздар мен жергілікті тарих

Лаостың аңыздарында осы аймақта мекендеген алыптардың бір тайпасы туралы айтылады. Олар Хун Чыуң есімді патшаның басшылығымен ұзақ және нәтижелі шайқастың жеңісін тойлау үшін үлкен мөлшерде лау хай (лау – «алкоголь», хай – «құмыра»; сондықтан лау хай – «көкнәр сырасы» немесе «көкнәр шарабы») пісіру және сақтау үшін құмыралар жасады деседі. Тағы бір жергілікті әңгімеде құмыралар саз, құм, қант және жануар өнімдері сияқты табиғи материалдардан жасалған, тас араласқандай материал екендігі айтылады. Осыған байланысты, жергілікті тұрғындар 1-ші участақтағы үңгірдің ішінде пеш болғанына және құмыралар сол жерде күйдірілгеніне, тастан қашалмағанына сенді.

Қазіргі күн

1964 жылдың мамыр айынан 1969 жылдың жазына дейін Джарс жазығы, Құпия соғыс кезінде Солтүстік Вьетнам және Патет Лао коммунистік күштеріне қарсы күрескен АҚШ Әуе күштері тарапынан ауыр бомбалауға ұшырады. Оның ішінде 262 миллион данадан астам адамға зиян келтіретін кассеталық бомбалар болды. Бағаланған деректер бойынша, олардың 80 миллионы жарылмаған күйде қалды және халық үшін қауіпті жағдайды құрастыруда. Аймақтағы жарылмаған бомбалардың, әсіресе кассеталық оқ-дәрілердің көп саны, еркін қозғалысты шектейді. Бомбалау шабуылдарының куәлігі ретінде сынған немесе орын ауысқан құмыралар мен бомбалық кратерлерді көруге болады. Джарс жазығындағы көрікті жерлерді тек тазартылған және белгіленген жолдармен қана қауіпсіз аралауға болады. ЮНЕСКО-мен ынтымақтасатын, Жаңа Зеландия үкіметі (NZAID) қаржыландыратын "Тау-кен кеңесші тобы" атты үкіметтік емес ұйым, 2004 жылдың шілдесінен 2005 жылдың шілдесіне дейін ең көп келінетін үш нысандағы жарылмаған бомбаларды тазартты. 2007 жылы NZAID қаржыландырған нысандардағы бомбаларды жоюдың екінші кезеңі жүргізілді; тағы төрт құмыра орны қауіпсіздендірілді. 2019 жылдың 6 шілдесінде Джарс жазығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.