Кіріспе
Лаостағы мегалитикалық археологиялық ландшафт Жездер жазығы (Lao: ທົ່ງໄຫຫິນ Thong Hai Hin, ) — Лаостағы мегалитикалық археологиялық ландшафт. Ол Сианкхоанг жазығының орталық жазығының жоталары мен төменгі етегінде орналасқан мыңдаған тас құмыралардан тұрады. Құмыралар бірнеше жүзге дейін жететін топтарда жиналған. Сянкхоанг платосы Индокитайдың басты тау тізбегі — Анамез тауларының солтүстік шетінде жатыр. 1930 жылы француз зерттеушісі Мадлен Колани құмыралардың жерлеу салтымен байланысты екенін болжады. Лаос және жапон археологтарының кейінгі жылдардағы қазбалары адам сүйектері, жерлеу заттары және құмыралардың маңынан табылған керамикалық бұйымдар арқылы бұл түсіндірмені растады. Зерттеушілер (оптикалық стимуляцияланған люминесценция әдісін қолдана отырып) құмыралардың б.з.д. 1240–660 жылдар аралығында орналастырылғанын анықтады. 1-ші участақтағы құмыралар (детрит цирконының геохронологиясын пайдалана отырып) сегіз шақырым қашықтықтағы карьерден қазіргі орнына жеткізілгені анықталды. 1-ші участақтағы бір құмырадан басқа, тас құмыралар әшекейленбеген. Осы құмыраның сыртына "су астындағы адам" бейнесі салынған. Қытайдың Гуанси провинциясындағы Хуашаньдағы тас суретімен "су астындағы адам" арасында ұқсастықтар бар. Қолдары көтерілген және тізелері бүгілген, адамның толық бейнесін бейнелейтін қытай суреттері б.з.д. 500–200 жылдарға дейін соққан. Көптеген құмыралардың жиегі болғандықтан, олардың бастапқыда қақпақтары болғаны болжанады, бірақ тас қақпақтар аз санда табылған; бұл қақпақтардың көп бөлігі тез бұзылатын материалдардан жасалғанын көрсетеді. Жануарлардың бейнесі салынған тас қақпақтар Бан Факео (52-орын) сияқты бірнеше жерден табылған. Бас-рельефті бейнелерде маймылдар, жолбарыстар және бақалар бейнеленген. Тас дискілер де табылған. Қақпақтардан ерекшеленетін дискілердің кем дегенде бір жағы тегіс және олар жерлеу орнын жабу немесе белгілеу үшін жер бетіне қойылған қабір белгілері болып табылады. Бұл қабір белгілері құмыраларға қарағанда сирек кездеседі, бірақ жақын жерде кездеседі. Сол сияқты, тас қабір белгілері өңделмеген, бірақ қабірді белгілеу үшін әдейі орналастырылған. Сянкхуангтың солтүстігінде, қабірлер мен камераларды белгілейтін, әдейі орналастырылған, негізінен өңделмеген тастардың кең желісі "Хуафанның тірі тастары" деп аталады. Бұлар қола дәуірінен бастау алады. Құмыралар таудың төменгі бөктерінде, орталық жазықтықты және жоталарды қоршап тұрған биік аңғарларда топтасып жатыр. Бірнеше карьерлік орындар тіркелді, әдетте құмыралар орналасқан жерлерге жақын. Тау жыныстарының бес түрі анықталды: құмтас, гранит, конгломерат, әктас және брекчия. Олардың көп бөлігі құмтастан жасалған. Жездер жазығының халқы құмыраларды жасау үшін темір кескіштерді қолданған деп есептеледі, бірақ бұған нақты дәлелдер жоқ. Құмыра пішінінде аймақтық айырмашылықтар байқалады. Көптеген жағдайларда айырмашылықтарды тау жынысы көзін таңдау мен өңдеуге байланыстыруға болады, ал кейбір формадағы айырмашылықтар (мысалы, құмыралардың ашылуларындағы өзгерістер) белгілі бір учаскелерге тән болып көрінеді. 1-ші участақтағы үңгір — табиғи әктас тастан жасалған, оның батыс жағында ашылуы бар және жоғарғы жағында екі қолмен жасалған тесігі бар. Бұл тесіктер крематорийдің мұржасы болған деп есептеледі. Француз геологы және археолог-әуесқой Мадлен Колани 1930 жылдардың басында үңгірдің ішінде қазба жұмыстарын жүргізді және крематорий теориясын қолдайтын материал тапты. Колани сондай-ақ он екі Жездер жазығы участасында қазба жұмыстарын жүргізіп, 1935 жылы оның нәтижелерімен екі томдық кітап жариялады. Колани Жездер жазығының темір дәуіріндегі жерлеу орны болғанын қорытындылады. Ол қара органикалық топыраққа сіңген құмыралардың ішінде түрлі-түсті шыны мұныздарды, күйген тістер мен сүйек сынықтарын, кейде бірнеше адамның сүйектерін тапты. Тас құмыралардың айналасында ол адам сүйектерін, қыш құмырасының сынықтарын, темір және қола бұйымдарын, шыны және тас мұныздарды, керамикалық салмақтарды және ағаш көмірін тапты. Құмыралардың ішіндегі сүйек пен тістерде кремация белгілері бар, ал құмыраларды қоршап тұрған жерлеулер күймеген қосалқы жерлеу сүйектерін береді. 1994 жылдың қарашасына дейін археологиялық зерттеулер жүргізілген жоқ, сонда Кагосима университетінің профессоры Эйджи Нитта және Лаос археологы Тхонса Саявонгхамди 1-ші участақты зерттеп, картаға түсірді. Ниттаның айтуынша, құмыраларға жақын жердегі қабірлер құмыралар орналастырылған кезде жасалған, себебі олар құмыралардың орналасқан бетіне қазылған. Нитта құмыралардың айналасындағы жерлеулерді белгілеу үшін салынған символдық ескерткіштер деп есептеді. Ол жерлеу ыдыстар мен олармен байланысты жерлеу заттарына сүйене отырып, Жездер жазығын б.з.д. II мыңжылдықтың соңына немесе I мыңжылдықтың басына жатқызды. Саявонгхамди 1994–1996 жылдар аралығында, Австралия Ұлттық университетінің қолдауымен зерттеулер мен қазба жұмыстарын жүргізді. Саявонгхамди мен Питер Белвуд тас құмыраларды әулет мүшелерінің қосалқы жерлеулерімен қоршалған, әулеттің басшысының негізгі немесе қосалқы жерлеуі деп түсіндірді. ЮНЕСКО археологі Джули Ван ден Бергтің қадағалауымен 2004–2005 және қайтадан 2007 жылдары бомбаларды тазалау кезінде жиналған археологиялық деректер ұқсас археологиялық нәтижелерді көрсетті. Нитта сияқты, Ван ден Берг құмыралар мен айналасындағы жерлеулер бір уақытта жасалғанын қорытындылады. Колани атап өткен құмыралардың ішінде кремациялау және құмыралардың сыртында қосалқы жерлеу салтындағы айырмашылықтарды түсіндіру қиын болды. Күйдірілген қалдықтар көбінесе жасөсперімдерге тиесілі. Бомбаларды тазалау кезінде құмыралар ашылмағандықтан қосымша мәліметтер жиналмады, бірақ Ван ден Берг құмыралар бастапқыда өлгендерді дистилляциялау үшін пайдаланылған, ал құмыралардың ішіндегі күйдірілген қалдықтар Жездер жазығының соңғы кезеңін көрсетеді деп болжады. Кішкентай апертурасы бар құмыралар бүкіл денені құмыраға салу қажеттілігінің азайғанын көрсетеді. Құмыралардың дәстүрлі Оңтүстік-Шығыс Азиялық патшалық жерлеу салтындағыдай, "дистилляциялық ыдыстар" ретінде қолданылғаны туралы ұсынысты 2001 жылы Р. Энгельхардт пен П. Роджерс айтқан. Тайланд, Камбоджа және Лаос патшаларының қазіргі жерлеу салтында, қайтыс болған адамның денесі жерлеу рәсімінің бастапқы кезеңдерінде ыдысқа салынады, осы кезде қайтыс болған адамның жанының рухани әлемге өту процесі басталды деп есептеледі. Ритуалдық ыдыраудан кейін кремация және қосалқы жерлеу жүзеге асырылады. Патшалық жерлеулер тұрғын аймақтарынан су арналары арқылы бөлінген, географиялық тұрғыдан жоғары, көрнекті жерде орналасқан. 11 ғасырдан бері аймақта тұратын қара тайлы халықтың жоғарғы сыныбы олардың рухтарын жұмаққа жіберу үшін кремацияланады, ал қарапайым халық жерленеді, олардың рухтары жерде қалады. Колани құмыралардың орналасқан жерін ежелгі сауда жолдарымен, әсіресе тұз саудасымен байланыстырды. Ол тұздың Жездер жазығының халқы іздеген тауар екенін, соның салдарынан саудагерлерді Сянкхуанг платосына әкелгенін болжады. Сянкхуанг аймағы граниттің енуі және оған байланысты гидротермальды белсенділікке байланысты металдық минералдарға бай. Лаоста екі негізгі темір кен орындары бар, екеуі де Сянкхуангта орналасқан. Сансыз құмыралардың орналасқан жерінің болуы Сянкхуангтағы сауда және кен өндіру қызметімен байланысты болуы мүмкін. Тарих Сянкхуангтың Анамит тауларының солтүстік басында солтүстіктен және шығыстан оңтүстікке және батысқа өтуге салыстырмалы оңай мүмкіндік беретінін көрсетті. Сянкхуангтың географиялық орналасуында құмыралардың орналасқан жері Меконг бассейні мен Тонкин шығанағы жүйесін байланыстыратын ұзақ қашықтықтағы құрлықтағы жолдармен байланысты мәдениеттер аралық ауылдар желісін көрсетеді. Құмыралардың орналасқан жерлері құмыра пішіні, материалы және бір сайттағы құмыралар саны сияқты үстірт аймақтық айырмашылықтарды көрсетеді, бірақ барлығы жерлеу салты, биік орналасқан жерлер және бақылау алабы сияқты ортақ орналасу сипаттамаларын бөліседі.
The Plain of Jars (Lao: ທົ່ງໄຫຫິນ Thong Hai Hin, ) is a megalithic archaeological landscape in Laos. It consists of thousands of stone jars scattered around the upland valleys and the lower foothills of the central plain of the Xiangkhoang Plateau. The jars are arranged in clusters ranging in number from one to several hundred. The Xiangkhoang Plateau is at the northern end of the Annamese Cordillera, the principal mountain range of Indochina. French researcher Madeleine Colani concluded in 1930 that the jars were associated with burial practices. Excavation by Lao and Japanese archaeologists in the intervening years has supported this interpretation with the discovery of human remains, burial goods and ceramics around the jars. Researchers (using optically stimulated luminescence) determined that the jars were put in place as early as 1240 to 660 BC. The jars at Site 1 (using detrital zircon geochronology) were determined to have been transported to their current location from a presumed quarry eight kilometers away. The stone jars are undecorated, with the exception of a single jar at Site 1. This jar has a human "frogman" bas relief carved on the exterior. Parallels between the "frogman" and the rock painting at Huashan in Guangxi, China have been drawn. The Chinese paintings, which depict large full frontal images of humans with arms raised and knees bent, date to 500 BC–200 AD. Since most of the jars have lip rims, it is thought that the jars originally supported lids, although few stone lids have been recorded; this suggests that the bulk of lids were fashioned from perishable materials. Stone lids with animal carvings have been found at a few sites such as Ban Phakeo (Site 52). The bas relief carvings are thought to depict monkeys, tigers and frogs. Stone discs have also been found. The discs, which differ from the lids, have at least one flat side and are grave markers which were placed on the surface to cover or mark a burial pit. These grave markers appear more rarely than jars, but are found in close proximity. Similarly, the stone grave markers are unworked, but have been intentionally placed to mark a grave. To the north of Xiangkhouang an extensive network of intentionally placed largely unworked stones marking elaborate burial pits and chambers are known as the "standing stones of Huaphanh". These have been dated to the Bronze Age. The jars lie in clusters on the lower foothills and ridges of the hills surrounding the central plateau and upland valleys. Several quarry sites have been recorded, usually close to the jar sites. Five rock types have been identified: sandstone, granite, conglomerate, limestone and breccia. The majority of the jars are sandstone. It is assumed that Plain of Jars people used iron chisels to manufacture the jars, although no conclusive evidence for this exists. Regional differences in jar shape have been noted. While the differences in most cases can be attributed to choice and manipulation of rock source, some differences in form (such as variations in the placement of jar apertures) appear to be unique to specific sites. A cave at Site 1 is a natural limestone formation with an opening to the northwest and two man made holes at the top. These holes are thought to have been chimneys for a crematorium. French geologist and amateur archaeologist Madeleine Colani excavated inside the cave in the early 1930s and found material to support a crematorium theory. Colani also recorded and excavated at twelve Plain of Jars sites and published two volumes with her findings in 1935. Colani concluded that the Plain of Jars was an Iron Age burial site. Inside the jars she found, embedded in black organic soil, coloured glass beads and burnt teeth and bone fragments, sometimes from more than one individual. Around the stone jars, she found human bones, pottery fragments, iron and bronze objects, glass and stone beads, ceramic weights and charcoal. The bone and teeth inside the jars show signs of cremation, while the burials surrounding the jars yield unburnt secondary burial bones. No further archaeological research was conducted until November 1994, when Professor Eiji Nitta of Kagoshima University and Lao archaeologist Thongsa Sayavongkhamdy surveyed and mapped Site 1. Nitta claimed that the surrounding burial pits were contemporaneous to the jars, as they were cut into the surface on which the jars had been placed. Nitta believed the jars were symbolic monuments to mark the surrounding burials. He dated the Plain of Jars to the late second or early first millennium BC based on the burial urn and associated grave goods. Sayavongkhamdy undertook surveys and excavations between 1994 and 1996, supported by the Australian National University. Sayavongkhamdy and Peter Bellwood interpreted the stone jars as a central person's primary or secondary burial, surrounded by secondary burials of family members. Archaeological data collected during bomb clearance operations supervised by UNESCO archaeologist Julie Van Den Bergh in 2004–2005 and again in 2007 provided similar archaeological results. Like Nitta, Van Den Bergh concluded that the jars and surrounding burials were contemporaneous. Variations in the practices of cremation inside jars and secondary burial outside jars, as noted by Colani, have proven difficult to explain. The cremated remains seem to mainly belong to adolescents. While the bomb clearance operations did not involve emptying the jars and thus no additional evidence could be gathered, Van Den Bergh suggested that the stone jars initially may have been used to distill the dead bodies and that the cremated remains within the jars represent the most recent phase in the Plain of Jars. The jars with smaller apertures may reflect the diminishing need to place an entire body inside. The suggestion that the jars, as in traditional Southeast Asian royal mortuary practices, functioned as "distilling vessels", was put forward by R. Engelhardt and P. Rogers in 2001. In contemporary funerary practices followed by Thai, Cambodian, and Laotian royalty, the corpse of the deceased is placed into an urn during the early stages of the funeral rites, at which time the soul of deceased is believed to be undergoing gradual transformation from the earthly to the spiritual world. The ritual decomposition is later followed by cremation and secondary burial. The royal burials are across watercourses from the habitation areas in a geographically high, prominent area. Among the Black Thai people who have been in the region at least since the 11th century, the upper classes are cremated in the belief that it will release their spirits to heaven, while commoners are buried, leaving their spirits to remain on Earth. Colani connected the location of the jars sites to ancient trade routes, in particular with the salt trade. She assumed that salt was a commodity sought after by the Plain of Jars people, which brought traders to the Xiangkhouang Plateau. The Xiangkhouang area is rich in metallic minerals, mainly due to granite intrusions and associated hydrothermal activity. Two principal iron ore deposits exist in Laos, both in Xiangkhouang. The presence and locations of the numerous jar sites in Xiangkhouang may relate to trading and mining activities. History has shown that Xiangkhouang, at the northern end of the Annamite Range, provides relative easy passage from the north and east to the south and west. Within the geographic setting of Xiangkhouang, the jar sites may reflect a network of intercultural villages, whereby the locations of the jars are associated with long distance overland routes which connect the Mekong basin and the Gulf of Tonkin System. The jar sites show superficial regional differences, such as jar form, material, and the number of jars per site, but all share common setting characteristics such as burial practices, elevated locations, and commanding views over the surrounding area. The most investigated and visited Jar site is close to the town of Phonsavan, and is known as Site 1. Seven jar sites have now been cleared of unexploded bombs and are open to visitors. These are currently sites 1, 2 and 3, and Site 16 near the old capital Xieng Khouang; Site 23, near the big hot spring in Muang Kham; Site 25 in the largely unvisited Phou Kout District; and Site 52, the largest known jar site to date with 392 jars near a traditional Hmong village only accessible by foot.
Аңыздар мен жергілікті тарих
Лаостың аңыздарында осы аймақта мекендеген алыптардың бір тайпасы туралы айтылады. Олар Хун Чыуң есімді патшаның басшылығымен ұзақ және нәтижелі шайқастың жеңісін тойлау үшін үлкен мөлшерде лау хай (лау – «алкоголь», хай – «құмыра»; сондықтан лау хай – «көкнәр сырасы» немесе «көкнәр шарабы») пісіру және сақтау үшін құмыралар жасады деседі. Тағы бір жергілікті әңгімеде құмыралар саз, құм, қант және жануар өнімдері сияқты табиғи материалдардан жасалған, тас араласқандай материал екендігі айтылады. Осыған байланысты, жергілікті тұрғындар 1-ші участақтағы үңгірдің ішінде пеш болғанына және құмыралар сол жерде күйдірілгеніне, тастан қашалмағанына сенді.
Қазіргі күн
1964 жылдың мамыр айынан 1969 жылдың жазына дейін Джарс жазығы, Құпия соғыс кезінде Солтүстік Вьетнам және Патет Лао коммунистік күштеріне қарсы күрескен АҚШ Әуе күштері тарапынан ауыр бомбалауға ұшырады. Оның ішінде 262 миллион данадан астам адамға зиян келтіретін кассеталық бомбалар болды. Бағаланған деректер бойынша, олардың 80 миллионы жарылмаған күйде қалды және халық үшін қауіпті жағдайды құрастыруда. Аймақтағы жарылмаған бомбалардың, әсіресе кассеталық оқ-дәрілердің көп саны, еркін қозғалысты шектейді. Бомбалау шабуылдарының куәлігі ретінде сынған немесе орын ауысқан құмыралар мен бомбалық кратерлерді көруге болады. Джарс жазығындағы көрікті жерлерді тек тазартылған және белгіленген жолдармен қана қауіпсіз аралауға болады. ЮНЕСКО-мен ынтымақтасатын, Жаңа Зеландия үкіметі (NZAID) қаржыландыратын "Тау-кен кеңесші тобы" атты үкіметтік емес ұйым, 2004 жылдың шілдесінен 2005 жылдың шілдесіне дейін ең көп келінетін үш нысандағы жарылмаған бомбаларды тазартты. 2007 жылы NZAID қаржыландырған нысандардағы бомбаларды жоюдың екінші кезеңі жүргізілді; тағы төрт құмыра орны қауіпсіздендірілді. 2019 жылдың 6 шілдесінде Джарс жазығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.