Кіріспе

Пәкістанның Синд провинциясындағы археологиялық орын

Мохенджо-Даро ( /m//oʊ/,/h//ɛ//n//dʒ//oʊ// /'/d//ɑː//r//oʊ/; ) – Пәкістанның Синд провинциясы Ларкана ауданындағы археологиялық орын. Б.з.д. 2500 жылы салынған бұл қала ежелгі Инд өркениетінің ең ірі елді мекені және ежелгі Египет, Месопотамия, Миной Криті және Норте Чико өркениеттерімен бір дәуірде болған әлемдегі ең алғашқы ірі қалалардың бірі. Шамамен 40 000 халқы бар Мохенджо-Даро бірнеше ғасыр бойы гүлденді, бірақ б.з.д. 1700 жылға қарай Инд өркениетінің басқа да ірі қалаларымен бірге тасталып қалды. Бұл орын 1920 жылдарға дейін қайтадан табылмай келді. Қала аумағында маңызды қазба жұмыстары жүргізілді және 1980 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді, Оңтүстік Азиядағы алғашқы орын атанды. Қазіргі таңда эрозия және тиімсіз қалпына келтіру жұмыстары орынға қауіп төндіріп отыр. Мохенджо-Даро, қазіргі атауы, Синдхи тілінде "Өлілер үйіндісі" деп аударылады.

Орналасқан жері

Мохенджо-даро Пакистанның Синд провинциясының Ларкана ауданында, Инд өзенінің оң (батыс) жағасында орналасқан. Ол Инд өзенінің тасқынды жазығындағы Плейстоцен дәуірінің тізбегінде, Ларкана қаласынан шамалы қашықтықта жатыр.

Тарихи контекст

Мохенджо-даро б.з.д. 26 ғасырында салынған. Ол ежелгі Инд өркениетінің ең ірі қалаларының бірі, сонымен қатар Хараппа өркениеті деп те белгілі, ол б.з.д. 3000 жылы ежелгі Инд мәдениетінен пайда болған. Өркендеген шағында Инд өркениеті қазіргі Пәкістан мен Солтүстік Үндістанның көп бөлігін, батысқа қарай Иран шекарасына дейін, оңтүстікке қарай Үндістанның Гуджарат штатына дейін және солтүстікке қарай Бактриядағы бекініске дейін қамтыды. Ірі қалалық орталықтары – Хараппа, Мохенджо-даро, Лотал, Калибанган, Дхолавира және Рахигархи. Мохенджо-даро өз заманының ең дамыған қаласы болды, оның инженерлік және қала құрылысы ерекше жетілген. Инд өркениетінің б.з.д. 1900 жылы күрт құлдырауына байланысты Мохенджо-даро тасталып қалды. 1930 жылдары Маршалл, Д.К. Дикшитар және Эрнест Маккей басшылығымен осы жерде ауқымды қазба жұмыстары жүргізілді. 1945 жылы Мортимер Уилер мен оның шәкірті Ахмад Хасан Дани тағы да қазба жұмыстарын жүргізді. Соңғы ауқымды қазбалар 1964 және 1965 жылдары Джордж Ф. Дейлс басқаруымен өткізілді. 1965 жылдан кейін ауа райының салдарынан ашық құрылымдардың зақымдануына байланысты қазба жұмыстарына тыйым салынды, содан бері осы жерде рұқсат етілген жалғыз жобалар – құтқару қазбалары, жер бетін зерттеу және консервациялау жобалары. 1980 жылдары Майкл Янсен мен Маурицио Тоси басқарыған неміс және итальяндық зерттеу топтары Мохенджо-даро туралы қосымша ақпарат алу үшін архитектуралық құжаттама, жер бетін зерттеу және локальды зондтау сияқты аз инвазивті археологиялық әдістерді қолданды.

Сәулет және қалалық инфрақұрылым

Мохенджо-даро жоспарлы түрде салынған, тікбұрышты ғимараттары торлы жоспармен орналасқан. Көбісі күйдірілген және цементпен қаланған кірпіштен тұрғызылған; ал кейбіреулері күнмен кептірілген саз кірпіштен және ағаштан жасалған құрылымдарды қамтыды. Мохенджо-дароның жалпы аумағы 300 гектарға бағаланады. "The Oxford Handbook of Cities in World History" еңбегінде халық саны шамамен 40 мыңға жуық болған деген "әлсіз" болжам келтіріледі. Қаланың зор көлемі және қоғамдық ғимараттармен, жабдықтармен қамтамасыз етілгендігі жоғары деңгейдегі әлеуметтік ұйымды көрсетеді. "Ұлы астық қоймасының" жанында үлкен әрі әсем безендірілген қоғамдық монша орналасқан, оны кейде Ұлы монша деп атайды. Бағаналы ауладан баспалдақтармен төмен түсіп, кірпіштен қаланған, битуммен су өткізбейтін бассейнге жетесіз. Бассейннің ұзындығы, ені және тереңдігі белгілі. Ол діни тазалану рәсімдері үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Басқа ірі ғимараттардың ішінде "Қолға тіреулі зал" бар, ол бір түрлі жиналыстар өткізілетін зал деп есептеледі, сондай-ақ "Колледж залы" деп аталатын ғимараттар кешені – 78 бөлмеден тұрады, ол дін қызметкерлерінің тұрағы болған деген жорамал бар.

Беделді құрылыс

Мохенджо-даро қаланың қабырғалары болмаған, бірақ негізгі елді мекеннің батысында күзет мұнараларымен, ал оңтүстігінде қорғаныс құрылыстарымен бекітілген. Осы бекіністерді және Хараппа сияқты Инд өзені аңғарындағы басқа да ірі қалалардың құрылысын ескере отырып, Мохенджо-даро әкімшілік орталық болған деген болжам бар. Хараппа мен Мохенджо-дароның архитектуралық жоспарлары ұқсас, және олар Инд өзені аңғарындағы басқа да елді мекендер сияқты тым қатты бекітілмеген. Барлық Инд аймағының қала құрылыстарының бірдей болуынан саяси немесе әкімшілік орталық болғаны анық көрінеді, бірақ осы әкімшілік орталықтың ауқымы мен қалай жұмыс істегені әлі де белгісіз.

Сумен жабдықтау және құдықтар

Мохенджо-даро қаласы салыстырмалы түрде қысқа мерзімде салынды, ал сумен жабдықтау жүйесі мен құдықтар ең алғашқы жоспарланған құрылыстардың бірі болды. Бүгінгі күнге дейін жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде Мохенджо-дарода 700-ден астам құдық, сондай-ақ дренаж және жуыну жүйелері табылды. Бұл көрсеткіш сол кездегі Мысыр немесе Месопотамия сияқты басқа өркениеттермен салыстырғанда беспрецедентті, құдықтардың саны әр үш үйге бір құдықтан келеді. Құдықтардың көптігіне байланысты, тұрғындар тек жылдық жауын-шашынға және Инд өзенінің қалаға жақын ағысына сүйенгендігі, ал құдықтар қала қоршауға түскен жағдайда ұзақ мерзімге сумен қамтамасыз еткені болжанып тұр. Осы құдықтар салынған және пайдаланылған кезеңді ескеретін болсақ, осы және көптеген басқа Хараппа орындарында қолданылған дөңгелек кірпіштен жасалған құдық дизайны Инд өркениетінің өнертабысы болуы мүмкін, себебі Месопотамия мен Мысырда осыған ұқсас дизайнның осы кезеңде және одан кейін де кездесетін ешқандай дәлелі жоқ. Қала ішіндегі ғимараттардан шығатын сарқынды және қоқыс сулар орталық дренаж жүйесі арқылы шығарылды, ол қала көшелерінің бойымен өтті. Көше бойындағы осы дренаждар адам қалдықтары мен сарқынды сулардың көп бөлігін жоюға мүмкіндік берді, өйткені олар қалдықтарды Инд өзеніне жеткізгендігі болжанып тұр.

Су тасқыны және қайта құру

Сондай-ақ, қалада су тасқынынан қорғануға арналған үлкен платформалар болған. Уилер алғаш ұсынған теория бойынша, қала алты рет суға батып, балшықпен толып, содан кейін сол жерде қайтадан салынған болуы мүмкін. Кейбір археологтар үшін, қаланың саз теңізіне батып кетуіне себеп болған соңғы су тасқыны осы орынды тастауға әкелді деп есептелді. Грегори Поссель жерді тым көп пайдалану мен кеңейту салдарынан су тасқындары болғанын және саз тасқыны осы орынды тастауға себеп болмағанын алғаш айтқан адам болды.

Ерекше құндылықтар

Қазба жұмыстарынан табылған көптеген заттар: отырған және тұрған мүсіндер, мыс пен тас құралдар, ою-өрнектелген мөрлер, таразылар мен салмақтар, алтын мен яшма әшекейлер, балалар ойыншықтары. Қазба орнынан көптеген қола және мыс бұйымдар – мүсіндер мен тостағандар табылған. Бұл Мохенджо-Даро тұрғындары жоғалған балауыз техникасын қолдануды білгенін көрсетеді. Орнында табылған пештер мыс өңдеу және металдарды балқыту үшін, ал емес, қорыту үшін пайдаланылған деп саналады. Солтүстік-шығыс бөлігінде қабықтан жасалған бұйымдарға арналған арнайы аймақ болған сияқты. Осы жерден табылған ең маңызды мыс бұйымдары – Индус жазуының және иконографиясының мысалдары сақталған мыс тақташалары. Жазу әлі де жазылмаған болса да, тақташалардағы көптеген суреттер басқа тақташамен сәйкес келеді, екеуінде де Индус тілінде бірдей мәтін бар. Мысалы, үш тақташада тау ешкісінің суреті бейнеленген және олардың барлығында бірдей жазу бар. Қазба орнынан керамика мен терракота сынықтары табылды, олардың көпшілігінде күл қалдықтары бар. Археологтар олардың адам күлін сақтауға немесе орнындағы үйді жылытуға пайдаланған болуы мүмкін деп санайды. Бұл жылытқыштар немесе ошақтар үйді жылытуға, сондай-ақ тамақ пісіруге немесе сүзуге қолданылған, ал кейбіреулер оларды тек жылыту үшін пайдаланған деп есептейді. Сондай-ақ Пашупати мөрі де табылды. Мохенджо-Дародан Индия сақтап қалған заттардың көпшілігі Нью-Делидегі Ұлттық мұражайда, ал Пакистанға қайтарылғандары Карачидегі Ұлттық мұражайда сақталады, ал көптеген заттар қазір Мохенджо-Дародағы мұражайда да қойылған. 1939 жылы осы жердегі қазбалардан алынған шағын топ артефактілерді Үндістанның археологиялық зерттеу басқармасының бас директоры Британ мұражайына тапсырды.

Ана құдайдың мүсіні

Джон Маршалл 1931 жылы тапқан бұл мүсін, көптеген ерте Таяу Шығыс өркениеттерінде кең таралған Ана Құдай сеніміне ұқсас белгілі бір ерекшеліктерді көрсетеді. Хараппа мәдениеті мен дінінде әйелдерді бейнелейтін мүсіндер мен мүсіншелер кездеседі, себебі Маршаллдың археологиялық қазбаларынан көптеген әйел бейнелері табылды. 1926 жылы Мохенджо-Даро қаласының "HR аймағынан" табылған бұл мүсін, шамамен 4500 жылға жуық, қазір Нью-Делидегі Ұлттық мұражайда сақталуда. Археолог Грегори Позсель бұл мүсін туралы: "Оның биші болғанына біз толық сенбесек те, ол өз жұмысын жақсы білген және оны өте жақсы түсінген" деді. Бұл мүсін аталған өркениет туралы екі маңызды ақпаратты анықтауға көмектесті: біріншіден, олар металл қоспаларын жасау, құю және кендермен жұмыс істеудің басқа да күрделі әдістерін білген, екіншіден, ойын-сауық, әсіресе би, олардың мәдениетінің маңызды бөлігі болған.

Пашупати тұмсығы

Бұл жерде табылған мөрде жануарлармен қоршалған, аяқтары кесілген отырысқан, және мүмкін жыныс мүшесі тік фигура бейнеленген. Кейбір ғалымдар бұл суретті йог деп түсіндірсе, ал басқалары оны үш басты "Шиваның алғашқы нұсқасы" ретінде, "Жануарлардың Иесі" деп қарастырады.

Жеті жіпті алқа

Сер Мортимер Уилер осы артефактқа ерекше қызығушылық танытты, оның пікірінше, ол кем дегенде 4500 жыл бұрын жасалған. Мұнда S пішінді бекіткіш бар, оның екі жағын күміс немесе қола сымдармен (филигрань) жалғастырылған, ұзындығы 4 футтан асатын жеті жіптен тұрады. Әр жіпте 220-дан 230-ға дейін көп қырлы бұршақтар бар, ал жалпы саны шамамен 1600 бұршаққа жетеді. Алтынның жалпы салмағы 250 граммды құрайды және қазіргі уақытта Үндістандағы жеке коллекцияда сақтаулы.

Мохенджо-Даро билеушісі

Инд өркениеті шамамен 1500 ж.б.э. ұзындықты өлшеу үшін піл сүйегінен жасалған өлшегіштерді пайдаланған. Өлшегіштегі ондық бөліну ерекше, себебі ол қазіргі метрикалық жүйеден 3000 жыл немесе одан да көп бұрын пайда болған. Негізгі өлшем бірлігі – ангула (саусақ) деп аталған және шамамен 17 мм-ге тең болған. Макейдің қазбаларында табылған қабықшаның бір бөлігінде арақашықтығы дұрыс белгіленген сызықтар өте нақты ойылып салынған. Аймақ бойынша табылған көне кірпіштердің өлшемдері осы бірліктерге сәйкес келеді.

Сақтау және қазіргі жағдайы

1980 жылы 27 мамырда Парижде Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) арқылы қалпына келтіруді қаржыландыру туралы алғашқы келісімге қол қойылды. Жобаға бірқатар басқа елдер де үлес қосты:
Ел үлесі АҚШ доллары $62,650.00 $3,000.00 $1,000.00 $63,889.60 $375,939.85 $49,494.95 $9,781.00 $200,000.00 $3,000.00 $275.82 $2,072.50 $8,130.00 $58,993.63 $1,562.50 $1,000.00

Мохен-Даро ескеркішінің сақтау жұмыстары 1996 жылдың желтоқсанында Пәкістан үкіметі мен халықаралық ұйымдардың қаржыландыруын тоқтатуынан кейін тоқтатылды. 1997 жылдың сәуір айында ЮНЕСКО ұсынған қаржы есебінен ескеркішті сақтау жұмыстары қайта басталды. 20 жылдық қаржыландыру жоспары ескеркішті және оның құрылыстарын су тасқынынан қорғауға 10 миллион доллар қарастырды. 2011 жылы ескеркішті сақтау жауапкершілігі Синд провинциясының үкіметіне берілді. Қазіргі уақытта ескеркішке жер асты суларының тұздылығы және тиісінше қалпына келтірілмеуі қауіп төндіріп отыр. Көптеген қабырғалар құлап, ал қалғандары негізінен бұзылуда. 2012 жылы пакистандық археологтар сақтау шараларын жақсартпаса, 2030 жылға қарай ескеркіш жойылуы мүмкін екенін ескертті.

2014 жылғы Синд фестивалі

Мохенджо-даро 2014 жылдың қаңтар айында Пәкістан Халық партиясының Билавал Бхутто Зардари Синдх фестивалінің ашылу салтанатын осы жерде өткізуді шешкен кезде тағы да қауіп төнді. Бұл қазба жұмыстары мен бұрғылауды қоса, механикалық операцияларға алып келуі мүмкін еді. Пенджаб университетінің археология кафедрасының меңгерушісі Фарзанд Масих бұл іс-әрекеттің Ескіліктер заңы бойынша тыйым салынғанын ескертіп, «Археологиялық ескерткіште тіпті шеге қағуға да болмайды» деді. 2014 жылдың 31 қаңтарында Синд жоғары сотына Синд үкіметінің іс-шараны жалғастыруына тыйым салу туралы шағым берілді. PPP фестивальді ұлттық және халықаралық тарихшылар мен педагогтардың қарсылығына қарамастан, тарихи жерде өткізді.

Климат

Мохенджо-дароның ыстық шөлді климаты (Кёппен климаттық жіктелімі BWh) бар, онда өте ыстық жаздар мен жұмсақ қыстар болады. Ең жоғары тіркелген температура 2010 жылдың мамырында тіркелді, ал ең төменгі тіркелген температура 2006 жылдың қаңтар айында тіркелді. Жауын-шашын аз, және негізінен муссондық маусымда (шілде-қыркүйек) жауады. Мохенджо-дароның орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 100,1 мм және көбінесе муссондық маусымда жауады. Ең жоғары жылдық жауын-шашын мөлшері 1023,8 мм, ол 2022 жылы тіркелді, ал ең төменгі жылдық жауын-шашын мөлшері 10 мм, ол 1987 жылы тіркелді.