Кіріспе

«80 қазынамен әлемді аралау» – 2005 жылдың ақпан, наурыз және сәуір айларында эфирге шыққан, Дэн Крюкшенк ұсынған, BBC-нің 10 бөлімдік өнер және саяхат деректік сериалы. Атауы Жюль Вернның «80 күнде әлемді аралау» атты классикалық оқиғалық романына сілтеме жасайды. Осы сериалда Крюкшенк бес айлық әлемдік турға шығып, ғимараттар мен артефакттарды қоса алғанда, адам жасаған ең ұлы сексен қазынаны таңдайды. Оның саяхаты 34 ел және 7 құрлықтың 6-сын қамтиды (ол Антарктидаға бармайды). Ол сол кездегі елдің қауіпті жағдайына байланысты Иракқа бармады. Әлемдегі ең ұлы қазыналарды көрумен қатар, Крюкшенк ұрық, ми және жәндіктерді қоса алғанда, түрлі тағамдарды татып көреді. Ол көлік құралдары ретінде ұшақтарды, пойызды, түйені, есекті, жаяу, ауа шарын, велосипедті, скутерді, «Фольксваген» бетегесін, дельтапланды және қайықтарды пайдаланады. Сапар барысында жазылған күнделік түріндегі кітап та жарық көрді, онда бағдарламаның түсірілуіне қатысты көптеген ақпараттар және Крюкшенктің қазыналар туралы ойлары қамтылған. Крюкшенктің архитектураға деген құштарлығы айқын, оның таңдаған қазыналарының көп бөлігі ғимараттар немесе басқа да адам жасаған құрылымдар. Сериалдың ресми BBC DVD-сі 2008 жылдың 19 мамырында шықты. DVD-дискілерге лицензиялар әлемнің көптеген елдеріне сатылды. UKTV арнасы Eden сериалды жиі қайталайды. Дегенмен, эпизодтар бір сағаттық уақыт ішінде жарнама көрсетуге мүмкіндік беру үшін 46 минутқа дейін қысқартылады.

1-бөлім: Перуден Бразилияға дейін

# Орналасқан жері Қазына Сурет Қысқаша сипаттама 1 Анд, Перу Мачу-Пикчу 1911 жылы ашылған Инка империясының таулық қаласы. 2 Марас, Перу Инка тұздықтары Инкалар Анд тауларының беткейіндегі алып тоғандарды тұзды суды буландырып тұз алу үшін пайдаланған. 3 Наска, Перу Наска сызықтары Б.з.д. 6-3 ғасырлардан бері өте құрғақ климатта сақталған 300-ден астам үлкен топырақтан жасалған суреттер мен сызықтар. 4 Ламбайек, Перу Сипанның мойын әшекейі Жәндік құдайының 10 алтын бұйымынан құралған мойын әшекейі. 5 Трухильо, Перу Чан Чан Әлемдегі ең үлкен саз қала, шамамен 30 000 адамға арналған және 20 шаршы километрді алып жатыр. 6 Пасха аралы, Чили Моаи мүсіндері 1200-1700 жылдары арасында Рапануи халқы жасаған үлкен бастары бар монолиттік мүсіндер. Суретте Рано Рараку тауының сыртқы беткейлерінде иындарына дейін көмілген Моаилардың тобы көрсетілген. 7 Куиаба, Бразилия Рикбакта халқының Умахара бас киімі Адам шашы мен попугай қауырсынынан (қызыл, сары, көк) жасалған әдемі, түрлі-түсті бас киімдер. 8 Рио-де-Жанейро, Бразилия Құтқарушы Мәсіх

2-бөлім: Мексикадан Орталық Солтүстік Америкаға дейін

# Орналасуы Қазына Сурет Қысқаша сипаттама 9 Оңтүстік Мексика Паленке Майя қаласы, олардың ең көрнекті сәулеті, мүсіншілігі және штукатурлық рельефтерін көрсетеді. 10 Толлан, Тула, Мексика Туланың алыптары 10 ғасырдағы толтек жауынгерлерінің қауырсынмен және құдайлар киген тас мүсіндері/бағаналары. 11 Мексика қаласы, Мексика Адам, Ғаламды бақылаушы Диего Ривераның Нельсон Рокфеллердің тапсырысымен салған суреті, капитализм мен коммунизм арасындағы күресті бейнелейді. Бұзылған "Төбелес жолдардағы адам" атты түпнұсқаның қайта жаңартылуы. 12 Кортес, Колорадо, АҚШ 1851 жылғы Әскери-теңіз күштерінің Кольт револьвері Америка Азамат соғысында қолданылған және кейіннен "Манифест тағдырының" орындалуына жәрдемдескен алты оқты массалық өндірістің мысалы. 13 Колорадо, АҚШ Меса-Верде ұлттық паркі Пуэбло тайпасының ата-бабалары жартастың астындағы кішкентай қауымды салған. 14 Шарлоттсвилл, Вирджиния, АҚШ Монтичелло Томас Джефферсон жобалап, 18 ғасырдың соңында салған үй. 15 Нью-Йорк, АҚШ Еркіндік мүсіні АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясының 100 жылдығын еске алу үшін Франция АҚШ-қа сыйлаған 151 фут биіктігіндегі мүсін. 16 Нью-Йорк, АҚШ Сигрем ғимараты Көкжиектердің сауда дизайнының ең тамаша үлгісі.

3-бөлім: Австралиядан Камбоджаға дейін

# Орналасуы Қазына Суреті Қысқаша сипаттама 17 Сидней Сент-Джеймс шіркеуі Архитектор Фрэнсис Гринвейдің шедеврі және Австралияның ең көне шіркеу ғимараттарының бірі. 18 Какаду, Австралия Какаду тас өнері Солтүстік территориядағы Какаду ұлттық паркінен табылған аборигендердің тас өнері. 19 Торажаланд, Сулавеси, Индонезия Рухтар үйлері Қайық пішінді шатыры бар бұл үйлер адамдардың өлгеннен кейінгі өмірін символдайды. 20 Торажаланд, Сулавеси, Индонезия Тау Тау Ағаштан жасалған мүсіндер, өлген тайпа мүшелерін және ата-бабаларды бейнелейді. 21 Ява, Индонезия Боробудур ступасы Әлемдегі ең үлкен будда ступаларының бірі (үлкен, пирамида пішіндес будда ғибадатханасы). 8 ғасырда салынған, тоғыз деңгейден тұрады. 22 Аюттая, Таиланд Алтын піл Аюттаядағы Ват Ратчабурананың кіреуінен табылған, howdah-мен бірге тізе бүгіп отырған алтын піл. Алтын шеберлігінің көркем туындысы. Қымбат тастармен әшекейленген. Шамамен 1420 жылы жасалған, сол кездегі мұнарада табылған. Ұлттық музей, Аюттая, Таиланд. 23 Сием Рип, Камбоджа Ангкор Ват Ангкор Ват ғибадатханасы. Адамның жұмаққа деген көзқарасы, индуисттік көктегі қаланың бейнесі. Ангкор Ват – 12 ғасырдың ортасына жататын, құдіретті патша Сурьяварман II-нің мұрасы. 24 Ангкор Том, Камбоджа Байонның тас беттері Ангкор Ваттан шамамен бір шақырым жерде, Жаяварман VII салған Ангкор Том қаласының қабырғаларындағы үлкен және күшті өрнектелген беттер.

4-бөлім: Жапониядан Қытайға дейін

# Орналасуы Қазына Суреті Қысқаша сипаттама 25 Токио, Жапония Катана/самурай қылышы Катана, сонымен қатар "самурай қылышы" деп аталады. 26 Химеджи, Жапония Химеджи қамалы Жапонияның Хиёго префектурасындағы Химеджи қаласында орналасқан 83 ағаш ғимараттан тұратын қамал кешені. Оның жарқын ақ сыртынан кейде ("Ақ құйрық") деп атайды. Ол 400 жылдан астам бұрын қайта салынған. 27 Киото, Жапония Рёан-дзи Дзен буддистік бағы Жапонияның Киото қаласының солтүстік-батысында орналасқан Дзен ғибадатханасы. Зен буддизмінің Ринзай тармағының Мёшин-дзи мектебіне қарасты, бұл ғибадатхана Ежелгі Киотоның тарихи ескерткіштерінің бірі және ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы. 28 Бейжің, Қытай Тыйым салынған қала Тыйым салынған қала – әлемдегі ең үлкен сарай. Оны 600 жыл бұрын қуатты Мин әулеті салған. 29 Бейжің, Қытай Жазғы сарай паркі Жазғы сарайдың негізгі бөлігін 60 метр биіктіктегі Ұзақ өмір тауы және Куньмин көлі құрайды. Оның аумағы 2,9 шаршы километр, оның үштен екі бөлігі судан тұрады. 30 Қытай Ұлы Қытай қорғаны Қытай империясының солтүстік шекарасын қорғау үшін әртүрлі кезеңдерде салынған, қайта салынған және күтілген Қытайдың солтүстігіндегі тас және топырақтан жасалған қоршаулардың сериясы. 31 Сиань, Қытай Терракота армиясы Қытайдың бірінші императоры Цинь Ши Хуанның терракота жауынгерлері мен аттары. Терракота мүсіндері 1974 жылы Қытайдың Шэньси провинциясындағы Сиань қаласының жанында, екінші Мин императорының мазасының жанында жергілікті шаруалармен табылды. 32 Шанхай, Қытай Мин әулетінің порцеляны Шанхай мұражайында әлемдегі ең таңдаулы Мин порцеляны коллекцияларының бірі бар.

5-бөлім: Үндістаннан Шри-Ланкаға дейін

# Орналасуы Қазыналы сурет Қысқаша сипаттама 33 Калькутта, Үндістан Дурга Индуизмде Дурга құдайы – Девидің бір түрі, ең жарқын құдай, он қолы бар, арыстан немесе жолбарысқа мінген, қару-жарақ (оның ішінде лотос гүлін) ұстаған, медитациялық күлкісімен және мудраларды, яғни символдық қол қимылдарын орындаған. 34 Шри-Ланка Сигирия Сигирия қаласын шамамен 470-480 жылдары патша Касияпа құрған, оның ішінде қамал мен сарай орналасқан орасан зор жартасқа салынған. 35 Полоннарува, Шри-Ланка Үлкен Будда Бұл Үлкен Будда 1180 жылдары жасалған, биіктігі шамамен қырық метр, өте қатты граниттен жартасқа қашалған. Денесін шапанмен орап, басын жастыққа сүйеген. 36 Канди, Шри-Ланка Будданың тісі Шри-Ланка жырларына сәйкес, Будда қайтыс болғанда оның денесі Үндістанның Кусинара қаласында сандал ағашынан жасалған өртке жақылған, ал оның сол жақ клышы Арахат Хемадан алынған. Хема кейін оны Брахмадатте патшаға құлшын үшін тапсырған. Ол Брахмадатте елінде патшалық мүлікке айналып, Дантапури қаласында (қазіргі Ориссадағы Пури) сақталған. 37 Кочи, Үндістан Кочин дәмдеуіштері Кочин халықаралық дәмдеуіш саудасының тоғысқан жері болғандықтан, ол Жер бетіндегі ең маңызды орындардың біріне айналды. 38 Мадурай, Үндістан Минакси ғибадатханасы Минакси Сундарешварар ғибадатханасы немесе Минакси Аман ғибадатханасы (Тамил тілінде): Тамил Наду, Үндістанның қасиетті Мадурай қаласында орналасқан тарихи индуистік ғибадатхана. Ол Шива құдайына (Сундерешвара немесе әдемі құдай) және оның жұбайы Парвати құдайына (Минакши) арналған. 39 Джайпур, Үндістан Джантар-Мантар обсерваториясы Обсерватория 1728 жылы құрыла бастады. 40 Агра, Үндістан Тадж-Махал Тадж-Махал – Үндістанның Агра қаласында орналасқан мазар. Оны Мұғал императоры Шах-Джахан өзінің сүйікті әйелі Мумтаз-Махалдың естелігі үшін салған.

6-шы бөлім: Өзбекстаннан Сирияға дейін

# Орналасқан жері Қазынасы Суреті Қысқаша сипаттамасы 41 Самарқанд, Өзбекстан Самарқанд плиткалары Самарқанд – Өзбекстанның екінші ірі қаласы және Самарқанд облысының орталығы. Плитка қолданылысы Самарқандтың ұлы құрылыстарын біріктіреді, оларға ерекше және күшті архитектуралық мінез береді. 42 Бухара, Өзбекстан Сауда күмбездері Сауда күмбездері 1570 және 1590 жылдар аралығында салынған. 43 Баку, Әзірбайжан От ғибадатханасы және Сурханыдағы монастырь Баку Атешгасы немесе "От ғибадатханасы" – Әзірбайжанның ірі Баку қаласының шеткі аймағы Сураханыдағы сарай сияқты діни құрылыс. Бешбұрышты кешенде монахтарға арналған бөлмелермен қоршалған аула және ортасында төрт тіректі құрбандық алаңы бар, ол 17 және 18 ғасырларда салынған. 44 Исфахан, Иран Нагш-и-Жахан алаңындағы Имам мешіті Имам мешіті немесе Шах мешіті – Иранның Исфахан (Эсфахан) қаласындағы мешіт. Сафавилер кезеңінде салынған, ол Иранның ислам архитектурасының көрнекті үлгісі және парсы архитектурасының шедеврі саналады. 45 Шираз, Иран Парсы кілемдері Парсы кілемі – парсы өнері мен мәдениетінің маңызды бөлігі. Кілем тоқу – парсы мәдениеті мен өнерінің ең танымал көріністерінің бірі, ол ежелгі Парсы дәуіріне дейін жетеді. Парсы кілемдері Еуропада орта ғасырлардан бері жоғары бағаланған. 46 Керманшах облысы, Иран Бехистун жазуы Ескі парсы, элам және вавилон тілдеріндегі жазулары бар, 19 ғасырда оқылған "Розетта тасы". 47 Фарс облысы, Иран Персеполис Ежелгі парсы астанасының қираған қалдықтары 48 Дамаск, Сирия Әл-Хамидия базар Көне ауданның базар алаңы

7-бөлім: Иорданиядан Эфиопияға дейін

# Орналасуы Қазына Суреті Қысқаша сипаттама 49 Иордания Петра Набатейлердің ежелгі астанасы, 1812 жылы Иоганн Людвиг Буркхардт қайта ашқан. 50 Мадаба, Иордания Мадаба картасы 6 ғасырдағы еден мозаикасы; Киелі жердің, әсіресе Иерусалимнің ең көне сақталған түпнұсқа карталық бейнесі. 51 Иерусалим, Израиль Ғибадатхана тауы Мория тауы деп те аталады – Иудаизмдегі ең қасиетті орын; 1-ші және 2-ші ғибадатханалардың орналасқан жері. Исламда Мұхаммедтің Иерусалимге сапары мен көкке көтерілу орны ретінде де құрметтеледі; Аль-Акса мешіті мен әлемдегі ең көне исламдық құрылыс – Қабырға күмбезі орналасқан жер. 52 Аксум, Эфиопия Аксум стелалары 1700 жыл бұрын салынған ежелгі Аксум қаласындағы жүзден астам обелисктердің бірі. Ең биік стеланың биіктігі 24 метр, салмағы 100 тоннадан асады, бұл оны ежелгі әлемдегі ең көне орнатылған обелиск етеді. 53 Дебре Дамо, Эфиопия Марияның кереметтері Иса Мәсіхтің анасы Марияның Эфиопияның ежелгі геиз тілінде жазылған көптеген кереметтерін сипаттайтын ежелгі эфиопиялық қолжазба. 54 Лалибела, Эфиопия Лалибела 12 ғасырда салынған деп саналатын, тастан қашалған он бір шіркеудің кешені. Эфиопия дәстүрі бойынша, оны періштелер салған. 55 Лалибела, Эфиопия Лалибела айқасы Лалибела айқасы – үлкен, әсем безендірілген айқас, Эфиопияның ең бағалы діни және тарихи мұраларының бірі саналады. Оны әлемді құтқарушының үйі, Лалибеладағы 12 ғасырдағы тастан қашалған шіркеу, Бите Медханэ Алем сақтайды. Діни қызметкерлер осы айқаспен сенушілерді бата беру үшін немесе емдеу үшін сүртіп жағулары мүмкін. Крюкшенк осы эпизодта Небо тауына (Иордания) да сапар шегеді.

8-бөлім: Малиден Мысырға дейін

# Орналасқан жері Қазынасы Суреті Қысқаша сипаттамасы 56 Дженне, Мали Дженненің Ұлы мешіті Дженненің Ұлы мешіті – әлемдегі ең үлкен саз кірпіштен немесе балшықтан салынған ғимарат. Көптеген сәулетшілер оны исламдық ықпалы болғанымен, Судано-Сахельдік сәулет стилінің ең үлкен жетістігі деп санайды. 57 Санга, Мали Догон тас суреттері Кейбір адамдар олардың 13 ғасырға дейін соққандарын айтады. Дегенмен, олар сүндеттеу рәсімі үш жылда бір рет өткізілетіндіктен, үнемі жаңарып тұрады. 58 Санга, Мали Догон маскасы Бұл маскалар би кезінде қолданылады. Олар қасиетті заттар, қарапайым адамдар ұстауға немесе олардың қайда сақталғанын білуге тиіс емес. 59 Триполи, Ливия Лептис Магна Лептис Магна, сондай-ақ Лектис Магна (немесе Lepcis Magna деп те аталады), сонымен қатар Lpqy немесе Неаполис деп аталды, Рим империясының маңызды қаласы болды. Оның қираған орындары Ливияның Әл-Хумс қаласында, Триполиден шығысқа қарай 130 км қашықтықта, Лебда өзені теңізге құятын жағалауда орналасқан. 60 Гаср Аль Хадж, Ливия Бербер астық қоймасы Гаср Аль Хадж Бұл азық-түлік сақтау және қорғау үшін салынған ғимарат. Ол тас, гипс, алебастр сияқты жергілікті материалдардан жасалған. 61 Мысыр Гизаның Ұлы пирамидасы Гизаның Ұлы пирамидасы (Хеопс пирамидасы және Хуфу пирамидасы деп те аталады) – Гиза некрополінің ең көне және ең үлкені, қазіргі Мысырдың Эль-Гизасымен шектеседі. Тарихи иронияға орай, ол ежелгі әлемнің жеті кереметінің ең көнесі және толыққанды сақталған жалғыз пирамидасы. 62 Каир, Мысыр Тутанхамонның жерлеу маскасы – керемет туынды. Бұл маска өте әдемі және формасы да тамаша. Алдыңғы жағында бүркіт пен кобраның суреті бейнеленген. 63 Эдфу, Мысыр Эдфу ғибадатханасы Эдфу ғибадатханасы – ежелгі Мысыр ғибадатханасы. Ол Нилдің батыс жағалауындағы Эдфу қаласында орналасқан, бұл қала грек-рим дәуірінде Аполлонополис Магна деп белгілі болған, бас құдайы Хорус-Аполлонға арналған. Бұл Мысырдағы ең жақсы сақталған ғибадатханалардың бірі. Хорус құдайына арналған бұл ғибадатхана б.з.д. 237-57 жылдар аралығында Птолемей дәуірінде салынған. 64 Луксор, Мысыр Нефертаридің қабірі Нефертаридің қабірі жұртшылыққа жабық. Оның ішінде Мысырда табылған ең әдемі және жақсы сақталған қабырға суреттері бар. Бұл суреттер Нефертаридің өлімнен кейінгі сапары, оның жер асты әлеміне және қайта тууы туралы айтады.

9-бөлім: Түркиядан Германияға

# Орналасуы Қазына Суреті Қысқаша сипаттама 65 Каппадокия, Түркия Дерінкуй жер асты қаласы Дерінкуй жер асты қаласы Түркияның Невшехир провинциясындағы Дерінкуй ауданында орналасқан. Ол Невшехир мен Нигде арасындағы жолда, Невшехирден 29 км қашықтықта орналасқан. 1969 жылы келушілерге ашылды және бүгінгі күнге дейін жер асты қаласының тек он пайызы туристерге қолжетімді. Оның сегіз қабатының тереңдігі шамамен 85 метрге жетеді. 66 Стамбул, Түркия Ая София Ая София – бұрынғы православиелік патриархалдық базилика, кейін мешіт, қазір Түркияның Стамбул қаласындағы музей. Әсіресе, оның алып күмбезімен танымал, ол Византия сәулетінің шыңы деп есептеледі және «архитектура тарихын өзгертті» делінеді. 67 Мәскеу, Ресей Мәскеу метрополитені Ресей астанасының көбін қамтитын Мәскеу метрополитені әлемдегі ең көп пайдаланылатын метро жүйелерінің екіншісі. 1935 жылы ашылған, ол көптеген стансаларының әсем дизайнымен белгілі, онда социалистік реализм өнерінің көрнекті үлгілері бар. 68 Санкт-Петербург, Ресей Ұлы Петрдің қабінеті Ұлы Петрдің қабінеті – Санкт-Петербургтегі патша Петрдің алғашқы «сарайы» болған шағын ағаш үй. Бұл қабіне 1703 жылдың мамыр айында Семенов полкінің сарбаздары үш күннің ішінде салған. 69 Соловки, Ресей Соловецкий монастыры Соловецкий монастыры Ресейдің солтүстігіндегі христиандықтың ең үлкен бекінісі болды, бірақ кейіннен ол арнайы советтік түрме және еңбек лагеріне (1926–1939) айналдырылды, ол ГУЛАГ жүйесінің прототипі ретінде қызмет етті. 70 Величка, Польша Величка тұз кенінің мүсіндері Величка тұз кені Польшаның оңтүстігіндегі Величка қаласында орналасқан және Краков қалалық аймағының құрамына кіреді. Кен 13 ғасырдан бастап 2007 жылға дейін үздіксіз жұмыс істеп, ас тұзын өндірді, бұл оны әлемдегі ең көне жұмыс істеп тұрған тұз кендерінің біріне айналдырды (ең көнесі Польшаның Бохня қаласында, Величкадан 20 шақырым қашықтықта). 71 Берлин, Германия Volkswagen Beetle Volkswagen Beetle, сондай-ақ Volkswagen Type 1 деп те аталады, 1938 жылдан 2003 жылға дейін неміс автокөлік өндірушісі Volkswagen (VW) өндірген экономикалық классқа жататын автомобиль. Ол ауамен салқындатылатын артқы моторлы артқы жетекпен (RR компоновкасы) жабдықталған. 72 Дессау, Германия Баухаустағы Брно креслосы Брно креслосы (модель нөмірі MR50) – Людвиг Мис ван дер Роэ 1929–1930 жылдары Чехияның Брно қаласындағы Тугендхат үйінің жатын бөлмесі үшін жасаған модернистік консольді кресло.

10-бөлім: Босниядан Францияға және үйге

# Орналасуы Қазыналы сурет Қысқаша сипаттама 73 Мостар, Босния және Герцеговина Стари мост Боснияның Мостар қаласындағы 16 ғасырда салынған, қайта жаңартылған көпір. Оны Сүлейман Шаһ тапсырыс берген, және ол салынған кезде техникалық жағынан үлкен жетістік болды. 74 Афина, Грекия Парфенон б.з.д. 5 ғасыр Афинаға арналған ғибадатхана – Афинадағы Акропольдегі басты ғимарат. Оның қираған күйі романтизм қозғалысына зор әсер етті. 75 Рим, Италия Пантеон Римнің орталық бөлігіндегі барлық құдайларға арналған ғибадатхана. Оның күмбезі әлемдегі ең үлкен және ең көне күмбездердің бірі. 76 Флоренция, Италия Медичи капеллалары Микеланджело Ренессанс кезеңіндегі Флоренцияның ең қуатты отбасы болған Медичи отбасы үшін жобалаған капелла. 77 Венеция, Италия Үлкен канал Венецияның ең маңызды каналы, қаланың ең әдемі ғимараттарымен қатар орналасқан. 78 Мадрид, Испания Герника Пабло Пикассоның суреті; Испания азамат соғысы кезінде Герника баск қаласын ұлтшыл әскерлер мен олардың одақтастарының бомбалауына жауап ретінде салынған. 79 Гранада, Испания Альгамбра Испанияның Гранада қаласындағы сарай, ислам архитектурасының ең тамаша туындыларының бірі саналады. 80 Шартр, Франция Шартр соборы Готикалық архитектураның ең үздік соборларының бірі, әсіресе әйнек өнерімен (витраж) танымал.