Кіріспе

Фиджилік саясаткер Сэр Джеймс Майкл Ах Кой, (何志美; 1936 жылдың 30 қарашасында туған) – фиджилік кәсіпкер, саясаткер және дипломат. Ол Kelton Investments компаниясының атқарушы төрағасы, Datec Group Ltd. IT қызметін ұсынатын компания, Фиджидегі Грузия Республикасының құрметті консулы және қырық алты компанияның директорлар кеңесінің мүшесі. 1990 жылдары Министрлер кабинетінде қызмет етті, 2001-2006 жылдары сенатор болды. Ол Фиджидің Қытайдағы бұрынғы елшісі. 2010 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті, оның орнына Эсала Телени тағайындалды.

Ерте өмір

Джеймс Ах Кой Лаутокада қытай текті әкеден және Кадаву тума анадан дүниеге келді.

Мансап

Ах Койдың саясатқа алғашқы қадамы 1966 жылы болды, ол сол жылы өткен жалпы сайлауда тәуелсіз кандидат ретінде қатысып, жеңіліске ұшырады. 1980 жылдардың басында ол сол кездегі премьер-министр Рату Сэр Камисе Мараға тиесілі отбасылық инвестициялық компанияның директоры болды, ал кейін Мараның саяси партиясы – Альянс партиясы оны 1982 жылғы парламенттік сайлауда Халық өкілдері палатасында жалпы сайлаушыларға бөлінген сегіз орынның біріне кандидат ретінде таңдады. 1991–1993 жылдары ол барлық көпұлтты адамдардың жалпы сайлаушылар тізіліміне тіркелуін талап ететін заңға қарсы сотқа шағымданып, бұл заң сол кезде Фиджи азаматтарының, олардың тегі жергілікті, үнді немесе ротуман емес болса, тіркелуін талап етті. Сот оның Жер тізілімінде (фиджи тілінде Vola ni Kawa Bula немесе VKB) тіркелгендіктен, Фиджи азаматы ретінде тіркелуге құқылы екенін анықтады. Ол кейіннен көпұлтты адамдарға жалпы сайлаушылар тізілімінде немесе олардың ата-бабаларының бірі тіркелуге құқылы болған этникалық тізімде (фиджилік, индофиджилік немесе ротумандық) тіркелу мүмкіндігін беру үшін заңға түзетулер енгізуге қол жеткізді. Бұл өзгеріс кейін Конституцияға енгізіліп, Ах Койға этникалық фиджилік сайлау округінен сайлауға түсуге мүмкіндік берді. (Халық өкілдері палатасының барлық орындары 1999 жылға дейін коммуналдық болды, ал 71 орынның 46-сы әлі де коммуналдық, фиджиліктер, индофиджиліктер, ротумандар немесе жалпы сайлаушылар ретінде тіркелген сайлаушылардың жабық этникалық тізімдерінен сайланады). Ах Кой 1994 жылдан 1997 жылға дейін премьер-министр Ситивени Рабука үкіметінде сауда, өнеркәсіп, сауда және мемлекеттік кәсіпорындар министрі болып қызмет етті, содан кейін ол Қаржы министрі болды, және оның «Soqosoqo ni Vakavulewa ni Taukei» партиясы 1999 жылғы парламенттік сайлауда жеңілгенге дейін осы лауазымда қалды. Ол сол сайлауда Кадаву фиджилік коммуналдық сайлау округінде жеңіске жетті, бірақ кейіннен 2001 жылғы сайлауда Халық өкілдері палатасында орын жоғалтты. Алайда, 2003 жылы ол парламентке оралды, өйткені Кадаву провинциялық кеңесі оны Сенатқа тағайындады, бұл Рatu Sela Nanovo қайтыс болғаннан кейін туындаған бос орынды толтыру үшін жасалды. Оның тағайындалуы Кадаву провинциялық кеңесінің мүшелері провинцияның қаржылық қиындыққа тап болған «Булу-ни-Сева» кеме компаниясын құтқарудың жолын іздеп жүрген кезде болды. Олар Ах Койға оның бизнес тәжірибесі және Қытай Халық Республикасынан кемені сатып алуды ұйымдастырған негізгі тұлғалардың бірі ретінде жүгінді. Ол провинцияның Сенаттағы өкілі болып тағайындалу шартымен көмектесуге келіскен деген айыптар таралды, бірақ ол өзінің алғашқы сөзінде компанияны сынап, Кадаву халқы «өте жаман беделі бар» қытай компаниясының құрбаны болғанын айтты.

Христиандық фундаменталист

А Кой – пікірлерін ашық білдіретін, көңілді саясаткер, оның қайрылымды көзқарастары жиі дау тудырады. Ол – христиан фундаменталисі, парламенттік дебаттарда жиі Киелі кітаптан аяттар келтіреді және фиджилік шіркеулерді нәсілшілдіктің жаман үлгісі үшін сынап, индустар мен мұсылмандық индофиджиліктердің христиан дініне кеңінен көшпеуіне осыны кінәлайды. 2005 жылдың 12 мамырында А Кой фиджилік Киелі кітап аудармасы бойынша туындаған дауға қатысты, ол "Калугата" сөзін қолдану фиджиліктердің бүгінгі ұрпақтарының ата-бабалары құдай санаған жылан құдайларын шақырады деп мәлімдеді. Оның сөзінше, осы жағдай елдегі ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан қарғыстардың себебі. "Төңкерістер, кісі өлтірулер, зорлаулар, зорлық-зомбылық, қатыгездік, қарақшылық, инцест, бүлік, гомосексуализм және басқа да әлеуметтік дерттер мен қылмыстар фиджилік қоғамда болып жатқан ұрпақтық қарғыстың салдары", – деді ол. Бұл қарғыстың себебі ретінде "Калугата" сөзін жиі қолдануды атады, ол, оның пікірінше, ниеттелген бата емес, қарғыс әкеледі. Ол Киелі кітап қоғамын осы сөзді ауыстыру үшін жаңа сөздерді табуға шақырды. А Койға 1987 жылғы төңкеріс кезінде қызметтен алынған методист шіркеуінің бұрынғы президенті, пастор Йосатеки Корой қолдау білдірді, ол оның пікірлерімен толығымен келісетінін айтты. А Кой сондай-ақ Израильдің жақтаушысы, ол бір кезде Фиджиде осы елдің құрметті консулы болып қызмет еткен (1985 жылы). 2004 жылдың 26 тамызында Сенатта сөйлеген сөзінде, ол Фиджи Біріккен Ұлттар Ұйымының қарарларында Израильмен бірге тұрмағаны үшін Құдайдың "үнемі қарғысына ұшырайтынын" жариялағанда қырқыс дау тудырды. (Премьер-министр Лейсения Карасе Израильдің досы ретінде танымал, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымында оған толық қолдау көрсеткен жоқ).

Саяси даулар

2004 жылғы 26 тамыздағы дебатта Ах Кой Израильді қолдамағаны үшін елге қарғыс айтқан болатын. Ол Қарасе үкіметін бұрынғы бірінші ханым Ро Леди Лала Мараның қазасына жауапты деп айыптады. Оның сөзінше, оның отбасына жақын адамдар оған, күйеуінің үш ай бұрын қайтыс болғаннан кейін, күйеу баласы Рату Эпели Ганилаудың Ұлы Басшылар Кеңесінің төрағасы лауазымынан (үкіметтің қысымымен) босатылатындығы туралы қайғылы жаңалықты естігеннен кейін жүрек талмасынан қайтыс болғанын айтқан. Бұл жағдай оның әйелінің қайтысынан кейін үш ай өткен соң, "соңғы тамшы" болған. Оның бұл сөздері Сенатта Ах Койді өкілдік ететін Кадаву провинциялық кеңесінің төрағасынан күшті наразылық тудырды. Рату Джо Наваловало оның сөзін "қоқыс материал" деп атап, Ади Лаланың провинциямен болған жақын қарым-қатынасын "атақсыз етті". Ах Кой бұрынғы премьер-министр Рабукамен тығыз байланыста болғандықтан, кейбіреулер оны 1987 және 2000 жылдарғы Рабука мен Спейт төңкерісіне қатысқан деп айыптады. Нақты дәлелдер табылмады, және ол екі жағдайда да мұндай айыптауларды таратуға жауапты БАҚ-қа қарсы заңдық шаралар қолданды. Жаңа Зеландияның Окленд жоғары соты екі рет те Ах Койдің пайдасына шешім шығарды. "Окленд Стар" газеті (Рабука төңкерісіне қатысқандығы туралы айыптауларды жариялаған) көп ұзамай өз еркімен таратылды, ал Жаңа Зеландия радиосы мен Жаңа Зеландия теледидары сот арқылы Ах Кой мен оның отбасына ашық түрде кешірім сұрауға міндеттелді. Ах Кой қоғамдық және парламенттік сөздерінде қазіргі үкіметтің нәсілшіл саясатына қарсы күресті, қатаң ұстанымды сақтады. 2004 жылғы 1 наурызда Сенатта өткен дебатта сенатор Аписай Тора Ах Койді "қытай" деп атады, бұл термин әдетте қарапайымдықпен қарастырылады. Ах Кой бұл терминге қарсылық білдірді, ал Тора үш күннен кейін кешірім сұрады.

Татуластыру комиссиясына қарсылық

2005 жылғы 28 маусымда Ах Кой үкіметтің даулы ұсынысына – Келісім және Бірлік комиссиясын құруға, құрбандарға өтемақы төлеу және 2000 жылғы төңкерістің кінәлілерін кешіру құқығына ие (президенттің бекітуіне байланысты) – толық қарсы екенін жариялады. Ол заң жобасын "тозақтан шыққан зұлымдықпен ойластырылған заң" деп атады. Ах Койдың қарсылығы Кадаву провинциялық кеңесінің қолдауына қарамастан болды. Ол кеңестің ұстанымына бағынбауының нәтижесінде сенаттағы мандатын жоғалтуы мүмкін екенін мойындады, бірақ өзінің шындықты түсінгендей қорғаудан тартынбайтынын айтты. "Бұл заң жобасы Киелі кітапқа қайшы және егер әрбір христиан Ыбырайым, Ысқақ, Жақып және Израильдің Құдайына адал болса, оған қарсы дауыс беруі керек", - деді ол. Ол үкіметтің бұл заң жобасын ілгерілетудегі нақты мақсаты полициямен іздеп жүрген кейбір мүшелерінің жанын сақтау екенін айыптады. Ол Рату Наваловалоны және провинциялық кеңесті провинцияның тайпалары мен ауылдарымен кеңеспей заң жобасын қолдағаны үшін сынады. Ах Кой 26 тамызда заң жобасына қарсы шабуылын жаңартты. Сенатта сөйлеген сөзінде ол төңкерістен кейін өзі мен отбасына қауіп төндірілгенін, оны төңкерісті ұйымдастырып, қаржыландырды деген жалған айыптаулар таралғанын айтты. Олар төңкерісті жоспарлаған адамдардың құрбандары болды, ал олар әлі де іздеуде, деп мәлімдеді ол, Джордж Спейт операцияны жоспарлағандардың қолындағы қарапайым құрал ғана болды. Заңнама – тек өзінің мойнын сақтап қалудың амалы ғана, деп мәлімдеді ол. Ол әскери қолбасшы Франк Байнимараманың заң жобасына қарсы күресіне қолдауын қайталады.

Папалық атақ және рыцарлық атақ

2005 жылдың шілдесінде Самоа мемлекетінің басшысы Малиэтоа Танумафили II А Койды Тынық мұхиты аралдарының экономикасына қосқан үлесі үшін Papalii атағымен құрметтеді. Оның Datec Group компаниясы Самоа, Тонга, Вануату, Австралия және Жаңа Зеландияда еншілес компанияларға ие. Сыйлықты алған кезде "Фиджи Таймс" газеті А Койды "сөзсіз және қатты әсерленген" деп сипаттады. Ол басқа елдердің экономикасына үлес қосудың, жергілікті тұрғындарды жұмысқа орналастырудың және олардың заңдарына бағынудың маңыздылығын айтты. 2006 жылғы Королеваның туған күніне арналған наградалар салтанатында А Кой Британ империясы орденінің кавалер-командоры (KBE) атағымен марапатталды, бұл Папуа-Жаңа Гвинея премьер-министрі Сер Майкл Сомаре ұсынған номинация бойынша жасалды. Осылайша, 19 маусымнан бастап ол Сер Джеймс Ах Кой атанды, деп Папуа-Жаңа Гвинеяның генерал-губернаторы Сер Паулиас Матанның өкілі 17 маусымда хабарлады.

2006 жылғы кандидат

2006 жылдың 7 ақпанында Ах Кой алдағы парламенттік сайлауда бұрынғы Өкілдер палатасының мандатын тәуелсіз кандидат ретінде ұсыну ниетін жариялады. "Фиджи Сан" газетіне берген сұхбатында ол енді партиялық саясатқа сенбейтінін, себебі ол жеке адамның санасын құрбан ететінін айтты, мысал ретінде Біртұтастық заңына сіңдірілген мәселені келтірді. "Мен өзімді қолайсыз сезінетін мәселелерді қолдайтын партияға кіруден гөрі тәуелсіздігімді сақтағанды жөн көремін. Соңында бәріміз де Құдайға жауап береміз", - деді ол. 22 ақпанда Ах Кой "Фиджи Лайв" жаңалықтар қызметіне 2001 жылғы жеңілісіне алаяқтық араласқан деп сенетінін мәлімдеді. 6-13 мамыр күндері өткен сайлауда Ах Кой қайтадан жеңіліске ұшырады, бұл жолы ол дауыстардың 23 пайызын ғана алды. Жеңілісіне этникалық ұлтшылдықты кінәлады.

Жеке өмір

А Койдың әкесі Қытайда туған. Оның анасы Кадаву аралының тумасы, бірақ оның анасы Ба провинциясындағы Насого ауылынан шыққан. А Кой марқұм Лавиния А Коймен, бұрынғы парламенттік хатшымен көп жыл үйленген, олардың төрт баласы бар (Майкл, Энтони, Моника және Кэролин). Лавиния А Кой 2003 жылы бүйрек жетіспеушілігінен туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. Одан кейін А Кой қайтадан үйленді.