Кіріспе

1905 жылы корольдіктердің жеке одағының таратылуы Бернадот әулеті тұсында Норвегия мен Швеция корольдіктері арасындағы одақтың таратылуы 1905 жылғы 7 маусымда Стортингтің қабылдаған қаулысымен басталды. Көршілес корольдіктер арасындағы бірнеше айлық шиеленіс пен соғыс қаупі (олар жеке одақта болған кезде) және 13 тамызда өткен Норвегиядағы халықтың дауысының таратуды мақұлдауынан кейін, екі үкімет арасындағы келіссөздер 1905 жылғы 26 қазанда Швецияның Норвегияны тәуелсіз конституциялық монархия ретінде мойындауына әкелді. Сол күні король Оскар II Норвегия тағына деген құқығынан бас тартып, Швеция мен Норвегияның Біріккен Корольдіктерін таратып жіберді. Осы оқиғадан кейін, 18 қарашада Данияның принці Карл Норвегия тағына отырып, Хакон VII есімін алды.

Өмірбаян

1814 жылы норвегиялық ұлттық талаптар Швецияның қысқа, бірақ шешуші соғыста жеңіске жетуімен тоқырады, нәтижесінде Норвегия Швециямен жеке одақ құрды. Норвегия конституциясы көбінесе сақталды. Норвегия заң жүйесі, сот жүйесі, парламент, қарулы күштері, туы және валютасы бар тәуелсіз мемлекет мәртебесіне ие болды. Дегенмен, Норвегия мен Швеция ортақ монархты бөлісті және Швеция Сыртқы істер министрлігі арқылы ортақ сыртқы саясат жүргізді. Екі халық арасындағы қарым-қатынас көбінесе жақсы болды, ал король екі патшалықтың мүддесін қорғауға тырысты. Алайда, жылдар өте келе норвегиялық және шведтік мүдделердің арасындағы айырмашылықтар көріне бастады. Атап айтқанда, норвегиялықтар Швеция Сыртқы істер министрлігі өздерінің сыртқы саясат мүдделерін жеткілікті түрде қамтамасыз етпейді деп санады. Осы өршуге себеп болған бірнеше фактор болды:

Норвегия экономикасы сыртқы саудаға көбірек тәуелді болғандықтан, сол кездегі шведтік меркантилистік үкімет ұсынған протекционистік шараларға одан да сезімтал болды. Норвегияның Ұлыбританиямен сауда және басқа да байланыстары болды, ал Швецияның Германиямен байланыстары жақын болды. Норвегияның Еуропадан тыс мүдделері Швецияға қарағанда көп болды. Бұған қоса, норвегиялық саясатта парламенттік демократияның кеңеюімен сипатталатын либералдық тенденциялар үстемдік танытты, ал шведтік саясат көбінесе консервативті болды. Норвегия Конституциясына сәйкес, Норвегия Парламенті – Стортинг континенттегі ең қуатты заң шығару органы болды. Норвегияда корольдің вето құқығы тек тоқтата тұрушы болды, ал Стортинг Швециядағы монархияның абсолютті вето құқығын алуға бағытталған көптеген корольдық әрекеттерге қарсы тұрды. Сонымен қатар, 1884 жылға қарай Стортингтің өкілеттігі соншалықты артты, король енді Норвегия үкіметін толығымен өз қалауынша тағайындай алмады немесе оны Стортингтің еркіне қарсы ұстай алмады. Ал король Швециядағы өз иелігінде 1905 жылға дейін, одақ аяқталғанға дейін (кем дегенде қағаз жүзінде) дерлік автократ болып қала берді. Екі ел арасындағы еркін сауда 1895 жылы «Мемлекетаралық заңдардың» (Mellomrikslovene) жойылған кезде шектелді, соның салдарынан одақтың жалғасуының экономикалық негіздері де әлсіреп қалды.

Консулдық іс

Конфликт "консулдық мәселе" деп аталатын мәселеге байланысты туындады, онда Норвегия үкіметтерінің бірінен кейін бірі Норвегияның шетелде өз консулдық кеңселерін құруын қажет етті, швед сыртқы істер министрі тағайындаған ортақ консулдықтарға сүйенудің орнына. Норвегиядағы сын көп қырлы болды. Біріншіден, бірқатар консулдар норвегиялық немесе швед емес, тіршілік ететін елдің азаматтары болды. Олар Норвегияны өкілдік етуге тиіс болғанмен, норвегиялық қажеттіліктер мен жағдайлар туралы аз білді. Екіншіден, Еуропадағы қолданыстағы консулдықтар желісі норвегиялық саудадан гөрі швед мүдделерін басымдыққа қойды (осылайша Норвегияда осындай өзгерістерге қатысты саяси келісімге қарамастан, тоннаж салығын жаңарту кешіктірілді). Үшіншіден, Норвегия Еуропадан Солтүстік және Оңтүстік Америкаға, Батыс Үндістанға, Африка мен Азияға дейін сауда аймақтарын кеңейткенімен, аталған аймақтардың ешқайсысы қолданыстағы консулдық желімен толық қамтылмады. Бұдан бөлек, көптеген Батыс елдерінде жақсы консулдар дипломаттарға айналуы қалыпты жағдай болса, Швецияда дәл керісінше болды. Консулдық тәжірибесі жоқ дипломаттар осы лауазымдарға жиі тағайындалды. Осылайша, олардың тәсілі коммерциялық емес, дипломатиялық болды. Тағы бір мәселе – халықаралық тенденция индустрияландыру мен еркін саудаға кеңірек нарықтар қажет екенін көрсетті, сондықтан консулдықтардың басты міндеті саудаға бағытталған жұмыс болды, бірақ шведтік парламент протекционистік сауда саясатын ұстанып тұрды. Осыған байланысты консулдықтар норвегиялық сауда мүдделеріне де, шведтік саудаға деген күмәндануға да жауап беруге тиіс болды.

Тәуелсіздікке дайындық

Норвегияның Либералдық партиясы бастапқыда «жабық есік саясаты» деп аталатын келісімсіз ұстанымды алға тартып, осы саясатты ұстанды, бірақ Консервативтік партия да жеке одақтағы кем дегенде фактілік тәуелсіздік пен теңдікке қолдау көрсету үшін қатаң саясат қабылдады. Екі партия да мәселені келіссөздер арқылы шешуге тырысқанымен, Норвегия халқының пікірі біртіндеп қатып қалды. Швеция мен Норвегия екеуі де әскери шығындарын арттырды; Норвегия Конгсвингер мен Фредрикстендегі шекаралық бекіністерін жаңғыртумен қатар, Швециямен шекара бойында бірнеше жаңа әскери нығайтулар салды.

Плебисцит

Бастапқыда бұл жарияланымды бүлікшілдік әрекет деп қараған Швеция үкіметі, одақты келіссөздер арқылы аяқтауға дайын екенін білдірді, соның ішінде Норвегияда халық сұрауы (плебисцит) өткізуді талап етті. Бірақ Норвегия үкіметі бұл қадамды күткен болатын және 13 тамызға халық сұрауын жоспарлаған еді, осылайша Швеция тарапынан талап етілген соң ғана өткізілді деген ой тудырмауға тырысты. Тарихтағы ең бір жақты референдум нәтижелерінің бірі ретінде, 13 тамызда өткен халық сұрауында одақты таратуды қолдайтын 368 208 (99,95%) дауыс берілді, қарсы дауыс бергендердің саны 184 (0,05%) болды. Осылайша үкімет таратуды растады. Норвегиялық ерлердің 85 пайызы дауыс берді, бірақ сол кезде әйелдерге толық сайлау құқығы болмағандықтан (және 1913 жылға дейін берілмейтін) әйелдер дауыс берген жоқ. Дегенмен, норвегиялық белсенділер одақты таратуды қолдайтын 279 878 әйелдің қолтаңбасын жинады.

Норвегиядан тыс реакциялар

Норвегияның ішкі өзгерістерінен басқа, Норвегияның Швециядан бөлінуіне ықпал еткен маңызды фактор – Швециядағы жаңадан пайда болған социал-демократиялық қозғалыс болды. 20 ғасырдың басында швед социал-демократтарының жетекшісі Хьяльмар Брантинг Норвегияны Швециямен біріктіру үшін соғысқа қарсы күресті басқарды. 1905 жылғы дағдарыс кезінде ол «Норвегияға қол тигізбеңдер, король!» деген ұранды ұсынды. Социал-демократтар резервтік әскерлерді шақыруға қарсылық көрсетуді және соғысқа қарсы жалпы ереуіл ұйымдастырды. Швеция халқының көп бөлігі Норвегияның толыққанды тәуелсіздігін қолдады. Полярлық саяхатшы Фридтжоф Нансен одақты таратуды қатты қолдады және жеке өзі Ұлыбританияға сапар шегіп, Норвегияның тәуелсіздік қозғалысына британдықтардың қолдауын алуға сәттілікке жетті.

Карлстад келіссөздері

31 тамызда норвегиялық және шведтік делегаттар Швецияның Карлстад қаласында кездесіп, тарап кету шарттарын келісті. Көптеген белгілі оңшыл швед саясаткерлері мәселеге қатал тұрғыдан қараса да, тарихшылар швед королінің Норвегиямен соғысқа түсуден гөрі одақтан айырылудың жақсырақ екенін ертеде-ақ шешкенін анықтады. Норвегиялықтардың тәуелсіздікке берген үлкен қолдауы ірі еуропалық державаларды тәуелсіздік қозғалысының заңдылығына көндірді, ал Швеция оны басу арқылы оқшауланып қалуынан қорқып, екі ел арасындағы жағдайды нашарлатуға дайын болмады. Келіссөздер оң қадамдармен жүрген кезде, екі километр қашықтықта әскери күштер Швеция мен Норвегия арасындағы шекараның екі жағына жасырын түрде орналастырылды. Норвегиялық солшылдардың арасындағы қоғамдық пікір Швецияның сандық артықшылығына қарамастан, қажет болған жағдайда тәуелсіздік үшін соғыс жасауды қолдады. 23 қыркүйекте келіссөздер аяқталды. 9 қазанда Норвегия парламенті тарап кету шарттарын қабылдады; 13 қазанда Швеция парламенті де осы шешімді қолдады. Норвегия Швециямен одақты 7 маусымда аяқталған деп есептегенмен, Швеция 26 қазанда Норвегияның тәуелсіздігін ресми мойындады, осы кезде король Оскар II өзінің және оның ұрпақтарының Норвегия тағына талап ету құқығынан бас тартты.

"Бернадоттаның ұсынысы"

7 маусымдағы қаулысында Стортинг "Бернадотта ұсынысы" деп аталатын ұсынысты жасады, ол король Оскар II-ді өзінің кіші ұлдарының біреуін Норвегия тағына отыруға рұқсат беруге шақырды. Бұл ұсыныс бір жағынан Норвегия үкіметінің екі елдің бөлінуіне қарамастан Швеция мен оның патшалық үйіне деген ізгі ниетін көрсету әрекеті болды. Екінші, маңыздырақ деңгейде, ол социалистердің ықпалына қарамастан, Норвегияның бөлінуі радикалды революциялық жоба емес екеніне Еуропаның басқа державаларын сендіруді де мақсат етті. Монархиялық жүйені сақтап қалу жаңа елде дәстүр, үзіліссіздік және тәртіп бұрынғыдай құнды болады дегенді білдіретін сигнал берер еді. Осылайша Норвегия Франциядан басқа барлық мұрагерлік монархиялар болып табылатын Еуропаның басқа ірі елдерінен қолдау алуды көздеді. Тәуелсіздік жарияланудан өзгеше, Бернадотта ұсынысы Норвегия үкіметі ішінде пікір таласына түсті. Парламенттегі бес социалист монархия идеясына қарсы дауыс берді, ал Кабинеттегі республикалық мүше Гуннар Кнудсен осы мәселе бойынша отставкаға кетті. Король Оскар II ұсынысты қабылдауға құлықсыз екені белгілі болды, бірақ король 26 қазанда өзінің талабынан бас тартқанға дейін мәселе шешілмей қалды.

Данияның ханзадасы Карл

Бернадоттаның ұсынысын патшаның қабылдамауы бірнеше ай бұрын күтілген еді, ал жаз бойы норвегиялық делегация Данияға 33 жастағы Дания принці Карл туралы ұсыныспен келді. Принц Карл әкесінің жағынан ортағасырлық норвегия патшаларымен туыс болды, бұл Норвегияның тарихымен байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Принц Карлдың анасы, Люиза, Швеция королі Оскар II-нің немересі және Оскардың үлкен інісі, Карл XV-нің жалғыз баласы болғандықтан, Швеция корольдік үйімен байланыс сақталды. Сонымен қатар, Карл Ұлыбритания королі Эдуард VII-нің қызы Модқа үйленген. Ұлыбританиядан келген патшайым арқылы Норвегияның Ұлыбританияның қолдауын алуға үміттенілді. Тағы бір артықшылығы – Карлдың екі жасар Александр есімді ұлы болды, бұл мұрагердің болуын қамтамасыз етті. Норвегия парламенті басқа кандидаттарды да қарастырды, бірақ ақырында принц Карлді таңдады. Принц Карл делегацияға көптеген жағынан әсер етті, соның ішінде Норвегияның тәуелсіздігіне әкелген либералдық және демократиялық қозғалыстарға деген сезімталдығымен. Норвегия конституциясы тақ бос болған жағдайда Стортинг жаңа патшаны таңдай алатынын белгілесе де, Карл көптеген норвегиялықтардың – жетекші саясаткерлер мен жоғары әскери шенеуніктердің республикалық үкімет нысанына бейім екенін білді. Принцті парламенттің емес, қарапайым халықтың таңдауымен тақты қабылдауға көндіруге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды; Карл монархияға деген халықтың еркін білдіруі үшін референдум өткізілсе және парламент оны патша етіп сайласа ғана тәжді қабылдауға келісетінін мәлімдеді. 12 және 13 қарашада, үш айдың ішіндегі екінші конституциялық плебисцитте норвегиялық сайлаушылардың 79% (259 563-ке қарсы 69 264) республика орнына монархияны орнатуға шешім қабылдады. Республиканы қағида бойынша қолдағандардың көпшілігі жаңа тәуелсіз Норвегияның еуропалық монархиялар арасында мойнына ие болуына көмектесетініне сеніп, монархияны қолдады. Бес күннен кейін, 18 қарашада Стортинг Карл мен оның ұрпақтарын Норвегияның жаңа патшалық әулеті ретінде сайлады. Сол күні Стортинг спикері принц Карлға оның сайланғанын хабарлайтын телеграмма жіберді. Әжесі Кристиан IX-тан Даниядан ресми рұқсат алғаннан кейін, принц Карл сол күні кешке Норвегия тағын қабылдап, норвегия патшалары қолданған дәстүрлі есім – Хаконды таңдады. Бұл есімді соңғы патша 1380 жылы қайтыс болған Хакон VI болған. Сондықтан жаңа патша Хакон VII деген атау алды, ал оның ұлы Александр Олав деп аталып, тәж мұрагері болды. Хакон VII Норвегияның патшасы болды, сондықтан 18 қараша 1905 жыл оның билігінің басталу күні ретінде белгіленді. Үш күндік сапардан кейін жаңа патшалық отбасы 25 қарашада астана Кристианияға (кейін Осло деп аталды) келді. Хакон VII 27 қарашада парламент алдында конституциялық серт берді. Дегенмен, Норвегия 18 қарашаны, оның сайланған күнін, оның билігінің ресми басталуы ретінде есептейді. Ол және королева Мод 1906 жылғы 22 маусымда Тронхеймдегі Нидарос соборында таж кигізілді. Бұл Норвегияда өткізілген соңғы таж кигізу салтанаты болды.