Кіріспе

Ағылшын инженері, математигі және өнертапқышы Фиби Сара Герта Айртон (28 сәуір 1854 – 26 тамыз 1923) 1861 жылы әкесі қайтыс болды, осылайша Сараның анасы жеті баламен және күтілудегі сегізінші баламен қалды. Сара одан кейін кіші балаларға күтім жасаудың бір бөлігін өз мойнына алды. Тоғыз жасында Сараның Лондонның солтүстік-батысында мектеп ашқан әпкелері оны шақырып, туған іні-сіңлілерімен бірге тұрып, олармен бірге білім алуға мүмкіндік берді. Ол өзінің сыныптастары мен ұстаздарына шарпыған, кейде тілдік қатысуында тік мінезді тұлға ретінде танымал болды. Айртонның туыстары оны ғылым мен математикамен таныстырды. 16 жасқа келгенде ол гувернант болып жұмыс істеді, бірақ өз амбицияларынан бас тартқан жоқ. Джордж Элиот Айртонның Кембридждегі Гиртон колледжіне түсуіне көмектесті. Ол жерде Айртон математиканы оқыды және физик Ричард Глэзбруктан жетектеме алды. Ол сонымен қатар сфигмоманометр (қан қысымын өлшеуге арналған құрал) құрастырды, хор қоғамын басқарды, Гиртон өрт сөндіру бригадасын құрды және Шарлотта Скоттпен бірге математикалық клубты ұйымдастырды.

Математика және электрлік инженерлік жұмыстар

Лондонға оралғаннан кейін Айртон оқыту және кесте тігу арқылы ақша тапты, жұмысшы қыздар клубын басқарды және ауру әпкесіне күтім жасады. Сызық бөлігіш – сызықты кез келген тең бөліктерге бөлуге, сондай-ақ фигураларды үлкейту және кішірейтуге арналған инженерлік сызу құралы. Айртонның патенттік өтінімін Луиза Голдсмид және феминист Барбара Бодихон қаржылық тұрғыдан қолдады, олар оған патент алуға жеткілікті қаражат ұсынды; өнертабыс Әйелдер өнеркәсібі көрмесінде көрсетілді және көптеген баспасөз назарына ілікті. Айртонның 1884 жылғы патенты – көптеген патенттердің біріншісі болды. 1884 жылдан өмірінің соңына дейін Герта 26 патентті тіркеді: бесеуі математикалық бөлігіштерге, 13-і доға шамдары мен электродтарға, ал қалғандары ауа жылдамдатуға қатысты. 1884 жылы Айртон Финсбери техникалық колледжінде профессор Уильям Эдвард Айртон оқыған электр энергиясы бойынша кешкі сабақтарға қатыса бастады, ол электр инженериясы және физика білімі саласындағы пионер және Корольдік қоғамның мүшесі еді. 6 мамыр 1885 жылы ол бұрынғы оқытушысына тұрмысқа шықты, содан кейін физика және электр саласындағы тәжірибелерге көмектесті. 1902 жылы Айртон «Электр доғасы» деген мақаласын жариялады, ол 1895 және 1896 жылдар аралығында «Электрик» журналында жарық көрген оның алғашқы еңбектеріне негізделген электр доғасы туралы зерттеулері мен жұмыстарының қорытындысы болды. Осы жарияланыммен оның электр инженериясы саласына қосқан үлесі нығая бастады. Алайда, кемінде бастапқыда, Айртон Корольдік қоғам сияқты беделді және дәстүрлі ғылыми қоғамдар тарапынан жақсы қабылданбады. «Электр доғасы» жарық көргеннен кейін, 1902 жылы танымал инженер Джон Перри Айртонды Корольдік қоғамның мүшесі етіп ұсынды. Оның өтініші Корольдік қоғам кеңесі тарапынан қабылданбады, олар үйленген әйелдер мүше бола алмайды деген шешім қабылдады. 1906 жылы ол «электр доғасы және құм толқындары бойынша жүргізген эксперименталды зерттеулері үшін» Корольдік қоғамның беделді Хьюз медалімен марапатталды.

Әйелдердің сайлау құқығын қолдау

Жасөспірім кезінде Айртон әйелдер сайлау құқығы үшін күрестің қозғалысына белсенді қатысты, 1907 жылы босатылған тұтқындармен бірлескен тойға қатысқаннан кейін WSPU-ға қосылды. 1909 жылы Айртон Knightsbridge-тегі «Әйелдер көрмесі мен қолөнер жұмыстарының сатылуы» екінші күнін ашты, онда қызғылт, ақ және жасыл түске боялған жаңа үлгідегі велосипедтер де көрсетілді. 50 стендтен және шайдан түскен қаражаттан 5664 фунт стерлинг қозғалысқа жұмсалды. Айртон ғалым Мари Кюридің жақын досы болды және оның қызы Ирен Кюриге математикадан сабақ берді. Кюри әдетте петицияларға өзінің атын қоймаса да, Айртон оны қызы арқылы суфражеттердің түрмеге қамалуына қарсы наразылыққа қол қоюға көндірді. Бодихон Айртонның Гирттон колледжіне оқуға баруына қаржылай көмектесті және оның білімі мен мансабын қаржылық тұрғыдан қолдады, тіпті өзінің мүлкін Айртонға мұра қалдырды.

Кейінгі өмірі мен зерттеулері

Айртон 1901 және 1926 жылдар аралығында Корольдік қоғам алдында жеті мақала оқыды, соңғысы оның өлімінен кейін жарияланды. Ол сондай-ақ зерттеулерінің нәтижелерін Британ қауымдастығы мен Физикалық қоғам отырыстарында таныстырды. Айртон соғыс барысындағы окоптардан уытты газдарды шығару үшін қолмен басқарылатын желдеткіш құрал ойлап тапты. Бұл құрал су өткізбейтін матадан жасалған, иілмелі таяқшалармен бекітілген және гиккори ағашынан жасалған тұтқасы бар еді. Бастапқыда Соғыс министрлігі бұл өнертабысқа мән бермеді, бірақ баспасөз арқылы пікір алмасылғаннан кейін, 104 000 "Айртон желдеткіштері" Батыс майданындағы сарбаздарға берілді. Айртон өмірінің соңына дейін шахталар мен канализациялардан зиянды газдарды тазарту бойынша зерттеулермен айналысты және жаңа құрылған Халықаралық университет әйелдер федерациясының жұмысына қатысты. Айртон 1919 жылы Халықаралық университет әйелдер федерациясын және 1920 жылы Ұлттық ғылыми қызметкерлер одағын құруға көмектесті. Ол 1923 жылғы 26 тамызда Суссекс графтығының Солтүстік Лансинг ауданындағы Нью-Коттеджде жәндік шаққаннан туған қан улануынан қайтыс болды. 1885 жылы Айртон физик және электр инженері, жесір Уильям Эдвард Айртонға үйленді, ол оның ғылыми еңбектерін қолдады. Айртон Барбара Бодишонды құрметтеп, 1886 жылы туған қызына Барбара Бодишон Айртон (1886–1950) деген есім қойды. Оның қызын "Барби" деп атады, ол кейін Еңбек партиясынан парламент депутаты болды.

Еске алу

1923 жылы қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң Айртонның өмір бойына досы Оттили Хэнкок Герта Айртон атындағы ғылыми-зерттеу стипендиясын Гиртон колледжінде құрды. 2007 жылы ашылған көк тақта Айртонды Паддингтондағы 41 Norfolk Square мекенжайында еске алады. 2009 жылы Panasonic Trust өздерінің 25 жылдығын атап өту үшін Hertha Marks Ayrton стипендиясын тағайындады. Оның мақсаты – инженерлік мамандықтағы жеткіліксіз өкілдік етілген топтардың білімін арттыру, осы мақсатта тұрақты даму немесе басқа да қоршаған орта технологияларымен тікелей байланысты толық уақытты магистрлік бағдарламаны оқуға лайықты инженерге қолдау көрсету. 2010 жылы Корольдік қоғамның әйел мүшелері мен ғылым тарихшыларының тобы Айртонды ғылым тарихындағы ең беделді британдық әйелдердің бірі деп таңдады. 2015 жылы Британдық ғылым тарихы қоғамы ғылым тарихындағы веб-жобалар мен цифрлық қатысуды ынталандыру үшін Айртон сыйлығын құрды. Алғашқы сыйлықты Британ кітапханасының «Ғылым дауыстары» жобасына табыс етті. 2016 жылдың 28 сәуірінде Google Айртонның 162 жылдығын өзінің бас бетінде Google Doodle арқылы атап өтті. 2016 жылы Кембридж университетінің кеңесі Солтүстік-Батыс Кембридж дамуының физикалық нысанына Айртонның есімін беруге келісім берді. Айртонның «Риппл марктардың пайда болуы мен өсуі» атты жұмысы 2016-2017 жылдары Гиртон колледжіндегі Резидент-суретші Елена Попованың «Риппл Маркс Радианс» атты туындысына шабыттандырды. 2017 жылы Шеффилд Халлам университеті жаңа STEM орталығына Айртонның есімін берді. 2018 жылдың ақпан айында Портсмут қаласындағы Куин-стритте Айртонның құрметіне көк тақта ашылды. Сонымен қатар, қалада The Hard-те, PO1 3DS индексінде оның атымен аталатын көше бар. 2021 жылдың қыркүйегінде Портсмут халықаралық портында (Ұлыбритания) жақында кеңейтілген кемежайға «Айртон кемежайы» деген салтанатты атау берілді.

Герта Айртон ғылыми стипендиясының иелері

Қоғамның стипендиясын алғандардың қатарында геолог Дороти Хелен Рейер де бар, ол 1936-1938 жылдары осы стипендияны иеленген.