Кіріспе

Агнатикалық ақсақалдық – патрилинеарлық мұрагерлік принципі, онда таққа мұрагерлік кезегінде монархтың кіші ағасы монархтың өз ұлдарынан басымдыққа ие болады. Монархтың балалары (келесі буын) ересек буынның еркектерінің барлығы таусылғаннан кейін ғана мұрагерлікке ие болады. Агнатикалық ақсақалдық әулеттің әйелдерін және олардың ұрпақтарын мұрагерліктен мүлдем шығарып тастайды. Агнат тұңғыштығынан айырмашылығы, онда патшаның ұлдары ағаларынан жоғары дәрежеде тұрады.

Тарихи мысалдар

Агнатикалық ақсақалдық бірнеше тарихи монархияларда қолданылған.

Анжеви империясы

Анжу графтығы агнатикалық үстемдік бойынша мұрагерлікпен жалғасты. Англияның Генрих II Элеонора Аквитаниялыққа үйленгенде, Анжу империясын құрғанда, Генрих II-нің әкесі Анжу графы болғандықтан, олардың балаларына қандай мұрагерлік заңдары қатысты деген сұрақ туды. Ол Англия мен Нормандияны анасы арқылы мұра етті. Генрих II-нің үлкен ұлы, Жас Генрих, одан бұрын қайтыс болды, сондықтан тақ оның келесі үлкен ұлы, Ричард I Англияға өтті. Генрих II-нің үшінші ұлы, Бретань герцогы Джеффри II, әкесі қайтыс болғаннан үш жыл бұрын қайтыс болды, бірақ оның жүкті әйелі кейіннен ұл тауып, Артур Бретаньді дүниеге әкелді. Ричард қамал қоршауы кезінде жараланғанда, өлім төсегінде Генрих II-нің төртінші және кіші ұлы Джонды мұрагер деп атады. Алайда, мұраны 12 жастағы Артур Бретань күмәнді күйде қабылдады. Артур, Джонның ағасы Джеффридің ұлы ретінде, Англия мен Нормандияда қолданылған агнатикалық тұңғыштық заңдарына сәйкес Ричард пен Генрих II-нің заңды мұрагері екенін мәлімдеді. Джон Анжу графтарының еркек желісінің мұрагері ретінде, Анжу империясы Анжудың мұрагерлік заңын ұстанды, ол агнатикалық үстемдікке негізделген деп қарсылық көрсетті. Осылайша Джон Ричардтың кіші інісі болғандықтан, оның немере інісінен бұрын мұрагерлікке ие болды. Артур өзінің талабын келесі төрт жыл бойы жалғастыра берді, Джонға қарсы Франция королімен одақтасты, бірақ Ричардтың Джонды мұрагер деп жариялауы оның талабын нығайтты. Соңында Артур шайқаста тұтқынға алынып, түрмеге қамалды және, болжам бойынша, Джон оны өлтірді. Бұл мәселе ешқашан толыққанды шешілмеді, өйткені Джон Франциядағы барлық континенттік жерлерін жоғалтып, Анжу билігінен бас тартуға мәжбүр болды.

Қытай империясы

Бұл өнерді Шан әулеті және Қытайдағы Чжоу әулеті тұсында Сун мемлекетін билеген Шан әулетінен қалғандар қолданған.

Чехия жерлері

Моравия мен Богемияда 1055 жылдан 1182 жылға дейін, ал 1203 жылы герцог Бретислав I өзінің билігін реттеген "конституциясында" белгілеген.

Эфиопия империясы

Эфиопия императорларының мұрагерлік кезеңінде агнаттармен шектелу соңғы уақыттарға дейін сақталды. Тарихшы Таддесе Тамраттың зерттеулеріне сәйкес, Загве әулеті тұсында мұрагерлік тәртібі Эфиопия патшасы ретінде аға інісінен кейін ағасы мұрагер болып табылды (яғни агнаттық еректілік), бұл, көрінетін болса, Агав мұрагерлік заңдарына негізделген. Бірақ, кейіннен агнаттық біріншіліктің принципі басым болды, алайда монарх қайтыс болғанда императордың кез келген ер адам туысы – ұлдары, бауырлары, інілері немесе туыстары таққа талап етуге құқылы болды. Тұрақсыздық пен азаматтық соғыстың алдын алу үшін император әдетте өзінің таңдаған мұрагерін белгілеп, оның бәсекелестерге қарсы беделін нығайтуға тырысты. Сонымен қатар, император мұрагердің қарсыластарын қауіпсіз жерге орналастырып, олардың империяны бүлік тудыру немесе мұрагердің құқығына дау айту мүмкіндігін шектеді. Уақыт өте келе императорлар көбінесе мемлекеттің жоғары лауазымды шенеуніктер кеңесі – рухани және әлеуметтік қайраткерлер таңдады. Эфиопия тәжірибесі агнаттық еректілік принципін қолданудың нәтижесінде туындайтын тұрақсыздықтың айқын мысалы болып табылады.

Киев Русі

Киев Русі дәуірінде, Рюрик әулеті тұсында, агнатикалық ақсақалдықтың рота жүйесі деп аталатын бір түрі бірнеше буын бойы біртіндеп қалыптасты. Джанет Мартиннің (1995) пікірінше, әрбір жаңа князь ұрпағы мұрагерлік соғыстарына немесе князьдық көтерілістерге қатысып, оның нәтижесінде келесі буын қабылдаған жаңа ереже орнатылды. 11-ғасырдың соңына қарай, Рурикід әулетінің дерлік барлық мүшелері құрмет тұтқан толыққанды мұрагерлік жүйе құрылды. Кейбір ғалымдар Ярослав Зиялы осы жүйені өздігінен ойлап тапқан деп есептесе, Мартин бұл ойға келіспей, әр буын жаңа ереже енгізгенін айтты.

Марокко

Мароккода бұл практика кейде Әләуит әулеті тұсында қолданылды, бірақ Мұхаммед V патша (1957–1961 жж.) оны толығымен жойып, ер балалардың ағалығын енгізгенше қолданылып келді.

Пьяст Польша

Польшаның Пьяст корольдігінде 1138 жылы Болеслав III Кривоустыйдың жасаған өсиеті, Краковтағы Ағалық княздық провинциясын құру арқылы, оның ұрпақтары арасында елдің ғасырлар бойына үзіліске түсуіне себеп болды.

Сауд Арабиясы

Бұл принципті қазіргі уақытта Сауд әулеті, Сауд Арабиясының патшалық отбасы қолданады; осы уақытқа дейін Сауд Арабиясының патшасы ретінде Ибн Саудтың барлық мұрагерлері оның 45 ұлының бірі болды. Алайда, 2007 жылы Ибн Саудтың немерелеріне биліктің жүзеге асуын жеңілдету үшін Байланыс кеңесі құрылды. Байланыс кеңесінің құрылуы мұрагерлікті формалды түрде сайлауға ұшырауы мүмкін, бірақ ең үлкен жасы бойынша іздірушілік басым фактор болып қала береді және ол таққа мүдделі болмаса немесе басқа себептермен жарамсыз деп табылса, ең үлкен іздірушінің сайлануы күтіледі.