Кіріспе
Александр Поптың Әбелардқа Елоизадан өлеңі – Александр Поптың 1717 жылы жарық көрген, ортағасырлық белгілі бір оқиғаға негізделген өлеңдік хаты. Латын поэзиясының жанрын үлгі еткен бұл туындының бірден танымал болуы ғасырдың соңына дейін ағылшын тілінде көптеген еліктеушілер тудырды, ал кейін оның тақырыптарына негізделген өлеңдер де жазылды. Аудармалары әртүрлі деңгейде адалдықпен Еуропа бойынша 1750 жылдардан бастап пайда бола бастады және 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында ең жоғары деңгейге жетті. Олар классицизмнен шегініс жасап, романтизмді алға бастарған, эмоцияны ақыл-ойдан жоғары қоюға жасалған өзгерістердің басында болды. Өлеңнің тақырыптарын бейнелеу жиі поэманы иллюстрациялайтын гравюралар түрінде қайта жарияланды; Францияда ғашықтардың махаббат хаттарын оқып отырған әйелдердің суреттері де болды.
Eloisa to Abelard is a verse epistle by Alexander Pope that was published in 1717 and based on a well known medieval story. Itself an imitation of a Latin poetic genre, its immediate fame resulted in a large number of English imitations throughout the rest of the century and other poems more loosely based on its themes thereafter. Translations of varying levels of faithfulness appeared across Europe, starting in the 1750s and reaching a peak towards the end of the 18th century and the start of the 19th. These were in the vanguard of the shift away from Classicism and towards the primacy given emotion over reason that heralded Romanticism. Artistic depictions of the poem's themes were often reproduced as prints illustrating the poem; there were also paintings in France of the women readers of the amorous correspondence between the lovers.
Аудармалар
"Элоиза Абелардқа" романы француз, итальян, испан, португал, неміс, дания, швед, поляк, орыс және латын тілдеріне аударылды. Соңғы тілдегі нұсқалары, шындығында, аса маңызды болған жоқ. Болашақ пастор Джордж Уэйкфилд 1740 жылдардың басында студенттік тапсырма ретінде оның аудармасын жасады. Поптың бірнеше шығармаларының, оның ішінде осы хаттың үлгісі 1747 жылы ұсыныс ретінде ұсынылды; кейін, қолдаушылар жиналғаннан соң, доктор Джеймс Киркпатрик екі жыл өткен соң толық шығарманы жариялады. 1787 жылы Дж. Райттың "Epistola Eloisae Aberlardo" басылымы жарық көрді, бірақ "Айлық шолу" журналында бұл жұмыс уақытты ысырап ету деп есептелді. Поптың өлеңі негізінен жазылған түпнұсқа хаттарға сүйенді, олар бастапқыда жоғары деңгейдегі латын тілінде жазылған. Оны латын тіліне қайта аудару (егер ол академиялық жаттығу болмаса, "Айлық шолу" журналының пікірінше) мәнсіз еңбек болар еді. Еуропада Иоганн Йоахим Готтлоб ам Энде (1704–77) жасаған аударма болды, оның бірнеше басылымы 1742 жылдан бастап Германияда жарық көрді. Бірақ автор оны Попқа жібергенде, ол адал болғанымен, әдепсіз деп тапты. Келесі ғасырда германиялық латын тілінің маманы Георг Людвиг Шпальдинг (Берлин 1804) гексаметрде жақын нұсқасын жариялады. Италияда осы уақытта Винченцо Форланидің латын тіліндегі нұсқасы Антонио Шинелла Контидің (Лукка 1792) Поптың өлеңін еркін еліктеуімен бірге жарық көрді. Алайда, бұл аударма тікелей ағылшын тілінен жасалмаған, Контидің мәтініне негізделген.
Франция мысалы
Француздықтар болғандықтан, Елоиза мен Абелардтың оқиғасына деген қызығушылық Ұлыбританияда бұрын туған еді. Олардың «өмірі, махаббаты, қайғылары» туралы айтылған және Роджер де Рабутин, Бусси графының латын тілінен жасаған хаттарының аудармасы 1687 жылы жарық көрді, жиі қайта басылып, кейінгі әдеби өңдеулердің негізгі көзіне айналды. Мысалы, ол Пьер Франсуа Годар де Бошамның үш өлең хатының негізін қалады. Хьюз 1713 жылы түпнұсқа хаттардың ағылшын тіліндегі нұсқаларын, ал Поптың хатын 1717 жылы жариялады. «Құлыпты зорлау» француз тіліндегі аудармалары 1750 жылдары басталды, бұл Поптың 1751 жылғы толық жинағының нәтижесінде болды. Біріншісі – Анн-Мари дю Боккаждың (Берлин, 1751) прозалық нұсқасы, одан кейін 1757 жылы Габриэль Франсуа Койер (1707–1782), 1758 жылы Женевадан басылған д’Айгильон герцогинясы (1700–1772) және 1773 жылғы «Mercure de France» журналының желтоқсан санында Датин де Шартр жариялады. Өлеңдегі алғашқы жұмыс – Шарль Пьер Колардоның (Париж, 1756) өте еркін нұсқасы болды. Александрия тармағында жазылғандықтан, ол «жоғары тілі мен бейтарап үніне, жалқылығына, әдемі тіркестеріне және стереотиптік эпитеттеріне қарамастан» келесі онжылдықтарда танымал болды. Кейінірек жазылған алғы сөздерде айтылғандай, оның табысы «Героида, хаттар, жазбалар» аттарымен көптеген өлеңдердің тууына себеп болды, олардың көпшілігі қазір ұмытылған; шындығында, Колардо өзінің «Армида Реноға: Героида» (Париж, 1759) өлеңімен осы үрдіске үлес қосты. Бірақ Елоиза мен Абелардқа арналған жеткілікті жұмыстар қалды, олар олардың ұзақ хат алмасуы деп есептелетін жинақтарды құруға мүмкіндік берді. Овидийдің «Қос Героидаларынан» үлгі алған бұл жинақтарда әртүрлі авторлар ұсынған жұп хаттардан тұрады, олар Колардоның ғана емес, сондай-ақ кейінгі нұсқалардың Поптың өлеңін аудару үшін контекст ретінде қызмет етеді. Олардың қатарында «Héloïse-дің Lettres et épîtres amoureuses, avec les réponses d'Abeilard, traduites librement en vers et en prose» (Париж, 1770) және оның 1780 жылғы Лондонға кеңейтілген басылымы бар. Бірінші томда биографиялық эссе және хаттардың латын тіліндегі нұсқалары, екіншісінде Поптың аудармалары мен француз тіліндегі еліктеулердің диалогы жазылған. Онда Колардоның Поптың нұсқасы Де Бошамның Абелард атынан жазылған ертедегі өлең хатымен үйлесімді. 1758 жылы алғаш рет жарияланған Айм Амброаз Жозеф Фетридің (1720–1789) Поптың өлеңінің жақын аудармасына Клод Жозеф Дораттың 1760 жылғы еліктеуі, «Epître d’Abeilard à Héloïs» жауап берді. Луи Себастьен Мерсьенің Поптың хатына жасаған «еліктеуі» (1763 жылы жарияланған) 1767 жылы Дораттың кейіннен қайта қараған жауабымен жалғасады. Себастьен Мари Матурин Газон Дурксинье (1720–1784) ойлап тапқан «Épitre d’Héloïse à son Époux», «Historia Calamitatum»-ға Елоизаның жауабын еліктейтін, бірақ Попқа және готикалық атмосфераға байланысты, Андре Шарль Кайлоның жауабынан кейін жарық көрді. Бернард Жозеф Сауриннің 1765 жылғы Поптың «еліктеуі» жауапсыз жарияланды, бірақ оның әңгімеге негізделген пьесаның сахналарымен бірге келді. Алдыңғы жұмыстардың арасында Анри Ламберт д’Эрбиньи, Тибувиль графының (1710–1784) 1758 жылы Парижде жарияланған Абелардқа жауабы және Эдуард Томас Симонның (1740–1818) 1767 жылғы және Максимилиан Анри, Сен-Симон графының (1720–1799) 1771 жылғы Поптың аудармалары бар. Басқа роман тілдеріне аудармалар Францияға қарағанда кешірек жасалды және кейде француз үлгісіне тәуелділікті көрсетті. Испанияда шіркеудің қарсылығы болды, онда Хуан Андрес неоклассикалық иезуит тақырыпты оның жабайы, романтикалық бейнесі үшін және киелі шенділер арасындағы махаббаттың құдайды қорлайтын көрінісі үшін айыптады. Кітаптар баспадан шыға бастағанда, Инквизиция араласып, оларды тыйым салды. Олардың арасында Хуан Мария Моридің оттава римадағы аудармасы (Малага, 1792) және Колардоның француз тіліндегі еркін нұсқасы, «Абелардо мен Элоиза хаттары» (Саламанка, 1796) және аудармашының өзі ойлап тапқан Абелардтың жауабы бар. Бұл жұмыстар қазір Висенте Мария Сантибанеске жатқызылады және Францияда әлі де қайта басылып жатқан екіге бөлінген «Героида» форматындағы жинақтар түрінде 19 ғасырда қайта басылды. Португал тіліндегі ең алғашқы аудармалар «Carta de Heloize a Abailardo» (Порто, 1785), содан кейін «Epistola de Heloyza a Abaylard: composta no idioma inglez por Pope e trasladada em versos portuguezes» (Лондон, 1801), тоғыз буынды өлеңдегі нұсқа Хосе Николау де Массуэлос Пинтоға жатқызылды. 19 ғасырдың бірінші жартысында одан да көп аудармалар жасалды және француз тіліндегі Поптың еліктеушілері арқылы көбінесе өңделді. Итальян тіліндегі алғашқы еліктеу – Антонио Скинелла Контидің «Elisa ad Abelardo: Epistola», «Abelardo, Abelardo! O quanto amore» деген сөздермен басталатын, terza rima-да жазылған еркін жұмыс, ол жиі антологияларға енгізілді. 1792 жылғы Лукка басылымында Винченцо Форланидің латын тіліндегі элегиясы да қарсы беттерде жарияланды. Содан кейін, Франциядағыдай, Контидің өлеңі жиі қайта басылатын өмір және хаттар жинағына енгізілді, онда Поптың өлеңі ағылшын тілінде және Колардоның француз тілінде берілген. Басқа нұсқалар да жақын арада жарияланды: 1804 жылы Креофилио Сминтео, «In queste solitudini profonde» деген сөздермен басталатын, және 1814 жылы G. B. Боскини, «In queste oscure e solitarie celle» деген сөздермен басталатын.
Солтүстік Еуропа
Алғашында поэманың француздық медиациясы Германияда Поптың шығармаларының жинақтары арқылы басым болды, олар неміс баспаларынан шығарылса да, тікелей француз тіліне аударылды. Олардың арасында жоғарыда айтылған 1751 жылы Анн Мари дю Боккеждің қара сөзде жазған аудармасы да бар. 1760 жылы анонимді түрде басылып шыққан алғашқы неміс тіліндегі Eloise an Abelard хаты шын мәнінде Колардоның аудармасына негізделген, оның француз мәтіні неміс александриндерінің қарама-қарсысында пайда болды. Кейіннен түпнұсқа ағылшын тілінен тағы бірнеше аударма жасалды, бірақ олардың сапасы әртүрлі болды. 1779–1804 жылдар аралығында оннан кем емес өлеңдер мен прозада пайда болды. Готфрид Август Бюгер мен Иоганн Йоахим Эшенбургтің ең танымал екі шығармасы жиі, кейде бірге неміс және австриялық баспалардан жарық көрді. Бургердің Абелардтың Гелоизасы аудармадан гөрі импровизация болып, швейцариялық басылымда (Цюрих 1803) Поптың түпнұсқасы басылды; 1804 жылы дәл осы баспадан Дж. Ротштейннің еркін прозалық нұсқасы, сонымен бірге Колардоның француз аудармасы мен Поптың өлеңі пайда болды. Ресейде Поптың Элоиза Абелардқа хаты романтизмнің алғысы болған әдеби сентиментализмге жүгінді. Алғашқы аударма 1765 және 1791 жылдар аралығында бес рет басылып шыққан Михаил Херасковтің аудармасы болды. Келесісі, 1794 жылы Владислав Озеровтың Элоиза к Абеларду еңбегі, шын мәнінде Колардоның еңбегінің аудармасы болды. Сол сияқты, Василий Жуковскийдің 1806 жылғы нұсқасы, тақырыпқа қызығушылықтың ең биік кезінде шығарылған, сонымен қатар оның негізгі шабыты Франциядан алынған. "Елоизаның Абелардқа жазған хатынан басқа әдеби шығарма Ресейде де, Францияда да танымал болған жоқ. Ол французша аударма жасады, сондықтан да оның аудармасы французшаға ұқсас болуы мүмкін." Польшалық Листи Хелоизи и Абеиларда (Краков 1794) Александр Поппен байланысы алыс болды. Стефан Хоментовский мен Томаш Каетан Венгиерскийдің (1756–1787) еңбегі, ол Колардоның Элоизаның Абелардқа жазған хатының қайта өңделуі мен Дораттың ойлаған жауабының нұсқаларынан тұрады. Француз үлгілерін таңдау және кітаптың поляк мемлекеті бөліну дағдарысының соңғы кезеңінде пайда болуы поляк ағартушылығының бір бөлігі ретінде енгізілген ұлттық жаңарту саясатына қатысты. Балтық теңізінің екінші жағында скандинав тіліндегі аудармалар Геран Ротманның Элоизас брезф тиль Абелард (Стокгольм, 1765) шығармасымен басталды, содан кейін Швецияда Пехр аф Лунд (Стокгольм, 1782), Жоахим Вильгельм Лилиестрал (Уппсала, 1782) және анонимді және әлдеқайда еркін Элоиза тиль Абелард (Уппсала, 1822) аудармалары болды. XIX ғасырдың басына дейін Данияда нұсқасы болмаған, онда Стин Стинсен Блишер өзінің Папаның абыройына арналған ән (1817) журналында жариялаған.
Кейінгі тақырыптық параллельдер
Элоиза мен Абелард оқиғасына арналған ағылшын тіліндегі ең танымал туындылар, әсіресе Поуп пен Которнның өлеңдері, 19 ғасырдың басындағы онжылдықтарда қайта-қайта басылып, жаңа үлгілерді шабыттандырды. Бұл Джон Гвиллиамның «Параклит немесе Абелард пен Хелоизаның қайғысы» атты ұзақ хатымен басталды, ол 1813 жылы Лондон қаласындағы «Қайғының гүлдестесінде» (The Mourning Wreath) жарық көрді және келесі жылы «Бақыт бағында» (The Bower of Bliss) қайта басылды. Кейінгі екі өңдеудің бірі – Дж. Треувардтың «Элоизаға Абелард», моральдық және сезімтал хат, ол 1830 жылы жеке басылыммен жарық көрді. Томас Стюарттың (Неаполь) 1828 жылы жариялаған «Абелардтан Элоизаға» (Abelard to Eloise) хаты жұп өлеңдермен жазылған және Поупқа арналған өлеңмен кіріспесі бар. Хьюздің хаттары, Поуптың өлеңі және оның үлгілері АҚШ-та да қайта басыла бастады, сонымен қатар поэзиялық жауаптарды шақырып алды. Джозеф Родман Дрейктің 1820 жылға дейін жазылған «Абелард Элоизаға» атты туындысы – сегіз буынды қысқа өлең, онда ортақ азап шегу қабірден тыс ортақ құтқарылуға алып келеді деген ой жеткізіледі. Ол қолжазба нұсқасында «Абелард Элоизаға» деген атаумен жарық көрген, бірақ оның өлімінен кейін атаусыз жарияланды. Джон Витт Рэндалдың 1856 жылы жарық көрген «Абелард пен Элоиза» – әртүрлі формаларда жазылған алты өлеңнің тізбегі, олар хаттарға қарағанда поэзиялық үнқатыс сияқты жазылған. Олар ғашықтардың танысуынан бастап өліміне дейінгі оқиғасын баяндайды, ал 2, 3 және 6-бөлімдер Элоизаның аузынан айтылады. Ғасырдың соңында Калифорнияға көшіп келген жас итальяндық Лоренцо Соссоның «Абелард Хелоизаға» (1891) атты туындысы жарық көрді. Кейіннен екі әйел де осы тақырыпқа назар аударды. Кристина Россеттидің 1858 жылы жазылған «Конвент табалдырығы» бір дереккөз бойынша «Александр Поуптың Элоизаны Абелардқа» туындысының жасырын қайта баяндауы, бірақ басқалары оның ықпалын анықтауда сақтық танытады. Өлең – сегіз буынды рифмдермен жазылған, құмарлықты артта қалдырып, оны рухани махаббатқа айналдыру тақырыбын жеткізетін үдемелі монолог. Бұл сонымен қатар әйелге еркектердің араласуынсыз өз даусын білдіруге мүмкіндік беретін сирек жағдай. Австралиялық жазушы Гвен Харвуд осы жағдайды гендерлік соғыста қару ретінде пайдаланды. 1961 жылы Уолтер Леман деген атпен жазған ол «Элоиза Абелардқа» және «Абелард Элоизаға» атты екі модернистік сонетті журналға орналастырды, бірақ оның ер редакторлары олардың алғашқы жолдарының әріптерінің қорлаушылық хабарды білдіретінін түсінбеді.