Кіріспе
Заңды қолдану тәртібін анықтау үшін құқықтық процесс. Заң таңдау – тәуелсіз мемлекеттер, федеративтік мемлекеттер (АҚШ сияқты) немесе провинциялар сияқты әртүрлі құқықтық юрисдикциялардың заңдары арасындағы қақтығысты шешу қажет болғандағы сот процесінің бір кезеңі. Бұл процестің нәтижесінде бір юрисдикцияның соты басқа юрисдикцияның заңын, мысалы, отбасылық құқық, азаматтық деліктік құқық немесе шарттық қатынастардан туындаған даулар бойынша қолдануға міндетті болуы мүмкін. Қолданылатын заң кейде "тиісті заң" деп аталады. Заң таңдау ішінде депешаж мәселесі қарастырылады.
Choice of law is a procedural stage in the litigation of a case involving the conflict of laws when it is necessary to reconcile the differences between the laws of different legal jurisdictions, such as sovereign states, federated states (as in the US), or provinces. The outcome of this process is potentially to require the courts of one jurisdiction to apply the law of a different jurisdiction in lawsuits arising from, say, family law, tort, or contract. The law which is applied is sometimes referred to as the "proper law." Dépeçage is an issue within choice of law.
Жалпы құқық юрисдикцияларындағы қақтығыс істеріндегі оқиғалар реті
Құзырлық. Арыз беруші таңдаған сот істі қарау құзыретіне ие ме екенін және егер ие болса, істі қарау үшін басқа форум (forum non conveniens мәселесі форум-шопинг мәселесімен байланысты) ыңғайлырақ бола ма, оны анықтауы тиіс. Әрине, тиісті білім мен қаржысы бар арыз беруші әрқашан ең қолайлы нәтиже беруі мүмкін сотта сот процесін бастайды. Бұл форум-шопинг деп аталады және сот мұндай істерді қабылдай ма, қабылдамай ма, бұл әрқашан жергілікті заңмен анықталады. Шетелдік сот үкімдерін мойындау. Заңдардың қақтығысы болған жағдайда да, сот көп жағдайда шетелдік сот үкімінің заңдылығын мойындайды. АҚШ заңнамасы бойынша, бұл өкілеттік АҚШ Конституциясының «Толық сенім және несие» ережесінің бір бөлігі болып табылады. Халықаралық құқық бойынша, бұл өкілеттік – әдептілік доктринасының бір бөлігі. Сот өзінің дискрециясы бойынша әдептілікке жүгінеді және дискрециялық өкілеттіктерді қолдану алдында әдетте екі факторды қарастырады: шетелдік соттың құзырлығы болған ба және істі қарау кезінде әділ процедуралар сақталған ба? Англия заңнамасы бойынша, бұл міндеттемелер доктринасы болып табылады. Еуропалық Одақта Брюссель регламентінің жаңа редакциясы құзырлықты және мойындауды анықтайды. Сипаттама. Сот арыз беруші талап еткен істің әрбір аспектісін тиісті құқықтық жіктемеге бөледі. Әрбір жіктеме өзінің заң таңдау ережелеріне ие, бірақ процедуралық және материалдық ережелерді ажырату көңілділік қажет етеді. Сот өзінің процедуралық заңын қолдануын шектеуге мүмкіндік беретін заң қағидасын қабылдауы мүмкін. Бұл соттың өзінің заң таңдау ережелерін де қамтиды. Заң таңдау шетелдік құқық мәселесін шешуде форумның біліктілігінің жетіспеуіне байланысты істі басқа жерде қарауды талап етсе, қауіп бар. Содан кейін сот тиісті заң таңдау ережелерін қолданады. Кейбір жағдайларда, әдетте отбасылық құқықпен байланысты, бұл процесті усложниттіретін қосымша мәселе туындауы мүмкін. АҚШ отбасылық құқыққа қатысты кездейсоқ мәселелерді жоятын заңды қабылдады. Бірыңғай балаларды қорғау және күтімге алу заңы (UCCJEA) штаттардан «тұрақты мекенжайы бар штаттың» заңын қолдануды талап етеді, яғни бастапқыда қорғаушылық пен алиментті анықтаған форумды. Штат соты өзінің заңын тек қана егер ата-ананың біреуі бастапқы юрисдикциямен байланысын сақтамаса және оның орнында қорғаушылықты немесе алиментті анықтау үшін жеткілікті дәлелдер болған жағдайда ғана қолданады.
Заң таңдау кезеңі
"Дәстүрлі тәсіл" аумақтық факторларға, мысалы, тараптардың тұрғылықты жеріне немесе ұлтына, әрбір талаптың негізін құрайтын құрамдастардың қайда орын алғанына, жылжымалы немесе жылжымайтын мүліктердің қайда орналасқанына және т.б. назар аударады және талаптармен ең тікелей байланысы бар заңды немесе заңдарды таңдайды. Бұл өте икемді жүйе болғанымен, оны қолдануға кейбір қарсылықтар туындады және соттарға даулы оқиғалар басқа юрисдикцияда болған жағдайда да жергілікті заңды (lex fori) қолдануға мүмкіндік беретін түрлі "құтылу жолдары" пайда болды. Тараптар шетелдік заңды қолданудан жалтарғандықтан немесе судья өздігінен талаптарды қараудан бас тартпайды деп есептей отырып, заңды таңдауға келісе алады. Олардың мақсаты тәжірибелік болады. Толыққанды дау-дамайлар ұзаққа созылып, қымбатқа түседі. Дегенмен, кейбір штаттардың соттары мүмкіндігінше lex fori-ге басымдық береді. Бұл әділдік мүдделері судьяларға ең таныс заңды қолданғанда жақсы қызмет ететініне сенуінен туындауы мүмкін, немесе бұл заңның аумақтық ережелерін қарастыруға дағдыланбаған жүйелердегі жалпыға ортақ тар көзқарастың көрінісі болуы мүмкін. Соттардың ең көп қолданатын стратегияларының бірі – сипаттама беру процесін бұрмалау. Сот талапты зиян келтіруден гөрі шарттық қатынасқа, ал мұрагерлік мәселесінен гөрі отбасылық құқық мәселесі деп анықтаса, заң таңдау ережелерін өзгерте алады. Мысалы, егер қызметкер А штатындағы жұмыс берушіге жұмысқа орналасса, Б штатында жұмыс берушінің кінәсінен жарақаттанса және А штатында жарақатты өтеу үшін сотқа жүгінсе, А штатындағы сот еңбек шартында жұмыс берушінің қызметкерге қатысты міндеттемелерін реттейтін тармақ бар-жоғын қарастыруы мүмкін. Егер солай болса, сот талапты зиян келтіру ретінде емес, шарттық міндеттемелерді бұзу ретінде сипаттап, шарт жасалған жер (lex loci contractus) болғандықтан немесе жалақы төленетін жер болғандықтан, шартты орындауға арналған жер (lex loci solutionis) болғандықтан, А штатының заңын қолдануы мүмкін. Осыған байланысты 1960 жылдардан бастап АҚШ-тағы соттар бірқатар жаңа тәсілдерді, сондай-ақ жаңа құтылу жолдарын әзірлеуді бастады. Бұл американдық сот алдындағы кез келген іс бойынша маңызды болатын әртүрлі заңдардың көптігін көрсетеді. Штаттар арасындағы сауда-саттық пен әлеуметтік ұтқырлық жоғары, ал Одақтың әрбір штатының заңдары қақтығысқа мүмкіндік береді, сондықтан барлық елу штаттың соттарында қолданылуы мүмкін үйлесімді жүйе құру қажет болды.
Қайта жіберу
Форум шопингтен туындайтын зиянды шектеу үшін, іс қайда қаралатындығына қарамастан, бірдей нәтижеге жету үшін бірдей заң қолданылуы тиіс. "Ренвуа" жүйесі, сөздік мағынасы "қайтару" дегенді білдіретін, осы мақсатқа жетуге бағытталған әрекет.
Дәстүрлі тәсіл
Дәстүрлі көзқарас мемлекеттердің аумақтық егемендігіне құрмет көрсету қажеттігіне негізделген. Мысалы, егер екі тарап автомобиль апатына ұшыраса, яғни оқиға қандай да бір мемлекетте болса, сол мемлекет тараптарға белгілі бір "қорғалатын құқықтарды" береді. Бұл құқықтарға талапкердің сотқа шағымдану мүмкіндігі, жауапкерге қарсы шағымдану мерзімінің белгіленуі (уақыт өткен соң шағымдану мүмкін болмауы үшін), өтемақының шектеулері және дәлелдерді ұсыну жөніндегі талаптар кіреді. Осылайша қорғалатын құқықтар басқа мемлекеттердің өз заңдарын қолдану туралы ұстанымдарымен қатар жүреді. Әрі қарай ережелердің жалпылама сипаттамасы келтіріледі. АҚШ-тағы тәсіл мүлдем өзгеше (Америка Құрама Штаттарындағы заңдар қақтығысын қараңыз).
Мәртебе
Статус көптеген мәселелерге қатысты. Көзделгендей, егер талапкердің заңды тұлғасы болмаса, сот юрисдикциясы болмайды. Бұл иммиграция, әлеуметтік қамсыздандыру және осыған ұқсас төлемдер, отбасылық құқық, шарттар және тағы да басқалар үшін де маңызды. Құқық таңдау қағидасы, егер сот ортақ құқық жүйесі болса, тұрақты тұрғын жерінің (lex domicilii) құқығын, ал азаматтық құқық жүйесі болса, ұлттық құқықтың (lex patriae) немесе әдеттегі тұрғын жерінің (lex habituali) құқығын қолданады, бұл статус және оның құқықтық сипаттамаларына қатысты барлық мәселені анықтау үшін жасалады. Lex fori тұрақты тұрғын жерін, ұлттығын немесе әдеттегі тұрғын жерін анықтайды және осы заңды қолданып, мүліктік құқықтар мен қабілеттер жиынтығын белгілейді. Осылайша, кейбір заңдар бойынша, заңды емес туған баланың статусы мұрагерлік құқықтарына әсер етеді, әсіресе өсиет болмаған жағдайда. Ал корпорацияларға қатысты, құқық таңдау қағидасы – барлық қабілет, жарамдылық, акционерлердің құқықтары және т.б. мәселелер үшін тіркеу құқығы (lex incorporationis) болып табылады.
Келісімшарттар
Келісімшарттардағы құқық таңдау ережелері басқа міндеттемелерге қатысты заңнан күрделірек, себебі олар тараптардың тікелей немесе жанама ниеттеріне және олардың жеке жағдайларына байланысты. Мысалы, келісімшарттың күшінде болуы туралы мәселелер тараптардың келісімшартқа түсу қабілетіне байланысты болуы мүмкін. Мұндай шешімді қабылдау үшін тараптардың тұрақты тұрғын жеріне (lex domicilii), туған жеріне (lex patriae) немесе әдеттегі тұрғылықты жеріне (habitual residence) сүйенуге болады, ал саяси мақсаттармен немесе келісімшарт жасалған жердің заңына (lex loci contractus) жүгінуге де болады. Бірақ, егер келісімшарт электрондық жолмен жасалса, онда келісімшарттың нақты қайда жасалғаны алдымен форум заңына (lex fori) немесе форум ережелеріне сәйкес анықталуы керек. Сондай-ақ, тараптар басқа да қатысты заңдардағы міндетті талаптарды орындаудан жалтарту мақсатымен келісімшарт жасалған жерді таңдаса, проблемалар туындауы мүмкін. Ал орындауға қатысты мәселелер көбінесе келісімшарт орындалған жердің заңымен (lex loci solutionis) реттеледі. Келісімшарттардың ерекшелігі – тараптар көп жағдайда қолданылатын заңды өздері таңдап, осы шешімді келісімшартта көрсетуге құқылы (форум таңдау шарты мен құқық таңдау шарттарын қараңыз), бірақ барлық юрисдикциялар мұндай шарттарды орындамайды. Еуропалық Одақ заңнамасында келісімшарттық міндеттемелерді үйлестіру ережелері үшін Рим конвенциясын (келісімшарт) қараңыз. Рим I регламенті келісімшарттардың белгілі бір түрлері үшін құқық таңдауды шектейді. Әлсіз тараптардың – тұтынушылардың, жұмыскерлердің және сақтандырылатындардың – құқықтарын қорғау мақсатымен 5-8-баптарда арнайы құқық таңдау ережелері белгіленген. Кәсіпорындар үшін, әсіресе тұтынушылармен келісімшарт жасаған кезде, ең маңызды ережелер 6-бапта тізілген. 6-баптың (I) тармағы тұтынушылық келісімшартты тұтынушының жеке тұлға ретінде, ал кәсіпкердің коммерциялық мақсатта әрекет етуі ретінде анықтайды. Сондай-ақ, бұл бапта заңды тікелей таңдау болмаған жағдайда, қорғалған тұтынушылық келісімшарт тұтынушының әдеттегі тұрғылықты жерінің заңымен реттелетіні айтылған. 6-баптың (II) тармағы қатысушы тараптарға заңды еркін таңдау мүмкіндігін береді. Бірақ, егер осы таңдау тұтынушыны қорғауды шектейтін болса, құқық таңдау заңды күшін жояды.
Қаттылық
Құқық бұзушылыққа қатысты жорамал – тиісті заң қолданылады. Бұл мәселеге ең тікелей қатысы бар заң. Мемлекеттік саясат тұрғысынан, бұл "зардаптың" негізгі элементтері орындалған немесе болған жердің заңы болып табылады (lex loci delicti commissi). Boys v Chaplin [1969] ісінде талапкер мен жауапкер екеуі де Мальтада дислокацияланған британдық әскерлер болды. Мальтада орын алған оқиғаға байланысты сот, осы оқиғаға қатысты Lex Loci-дің екі жақты әрекет ету мүмкіндігін қарастырды.
Отбасы құқығы
Некеге қатысты, ресми және фактілік некелерде, жалпы ереже бойынша некенің жарамдылығын неке тойланған жердің заңы – lex loci celebrationis анықтайды, егер неке мақсаты тұрғылықты жерінің, ұлттығының немесе әдеттегі тұрғылықты жерінің мемлекеттік саясатына қарсы келмесе. Осыдан кейбір мемлекеттер өз азаматтарының моногамдық некеге қарсы жынысты адаммен түсу құқығын шектейді немесе туыстық байланыстағы белгілі бір дәрежедегі некелерге тыйым салады. Некенің жойылмауы және ажырасу мәселелері отбасылық құқық және мәртебе салаларына жатады, себебі сот процесінің нәтижесі мәртебеге және құқыққа қабілеттілікке әсер етеді, сонымен қатар бір мемлекеттің соттары екінші мемлекеттің шешімдерін қашан мойындап, орындайтыны туралы жалпы мәселемен де байланысты.
Мүліктік
Жылжымайтын мүлікке қатысты ереже (ортақ құқық жүйесінде жылжымайтын мүлік деп аталады) – lex situs барлық құқықтарға қатысты мәселелерді реттейді. Жылжымалы мүлік (ортақ құқық жүйесінде жеке мүлік деп аталады) бойынша талаптар мүлік орналасқан мемлекеттің заңымен реттеледі, яғни құқықтар туған кезде мүлік қай мемлекетте болса, сол мемлекеттің заңы қолданылады. Бірақ, жылжымайтын және жылжымалы мүлікке қысыммен әсер ететін келісімшарттар үшін маңызды айырма жасау қажет, мысалы, кепіл ретінде мүлік ұсынылған несие. Егер мүлік келісімшарттың қосымша бөлігі болса, онда келісімшарт заң таңдаудың дәстүрлі принциптері бойынша қарастырылады. Алайда, егер келісімшарттың басты мақсаты мүлікті беру болса, онда келісімшарттың барлық шарттары мүлік орналасқан мемлекеттің заңымен реттеледі.
Траст пен мұрагерлік
Егер өмір бойы жасалған немесе өсиет арқылы құрылған сенімгерлік жылжымайтын мүлікті қамтитын болса, меншік құқығы мен жерді пайдалануға қатысты барлық мәселелерде lex situs, яғни мүлік орналасқан жердің заңына сілтеме жасалуы тиіс. Сол сияқты, жылжымалы мүлікке, соның ішінде талап ету құқықтарына меншік құқығы да lex situs, яғни сенімгерлік құрылған кезде әрбір заттың орналасқан жерінің заңымен анықталады. Сенімгерлік құрылғаннан кейін, басқарудың барлық мәселелері сенімгерлік шартында көрсетілген заңмен реттеледі. Егер шартта ештеңе айтылмаған болса, сенімгерлік тиісті заңмен реттеледі. Некеге дейінгі сенімгерліктер мен мүлікті беруге қатысты барлық мәселелер неке кезінде мүлікті берушінің тұрғылықты жері, ұлттығы немесе әдеттегі тұрғын жері бойынша заңмен анықталады. Өсиеттерге (және, қосымша мәселе ретінде, өсиет арқылы құрылған кез келген сенімгерлікке) қатысты барлық мәселелер өлім кезіндегі тұрғылықты жері, ұлттығы немесе әдеттегі тұрғын жері бойынша заңмен реттеледі. Жылжымайтын мүлікке қатысты меншік құқығы мәселелері lex situs бойынша шешіледі. Мысал: "Z" мырза АҚШ-та қайтыс болды, АҚШ-та жылжымайтын мүлік және Танзаниядағы Килиманджарода басқа жылжымайтын мүлік қалдырды. "Lex situs" бойынша, жылжымайтын мүлік орналасқан жердің заңы қолданылады, яғни АҚШ-тағы мүлік АҚШ заңдарына, ал Танзаниядағы мүлік Танзания заңдарына сәйкес басқарылады. (2013) жыл.