Кіріспе

Көп юрисдикциядағы істер бойынша заңдар қақтығысы (сондай-ақ, халықаралық жеке құқық деп аталады) – бірнеше юрисдикциямен байланысы бар іс, мәміле немесе басқа да оқиғаға қатысты юрисдикция қолданатын ережелер мен заңдар жиынтығы. Бұл құқық саласы үш негізгі мәселені қарастырады: юрисдикция, яғни соттың мұндай істі қарауға қашан құқылы екеніне қатысты ережелер; шетелдік сот шешімдері, бір юрисдикциядағы соттың басқа юрисдикциядағы сот шешімін орындауды міндеттейтін ережелер; және құқық таңдау, бұл мәселеде қандай материалдық заңдар қолданылатынын анықтау. Бұл мәселелер кез келген жеке құқық саласында, сондай-ақ, зиян келтіру құқығында туындауы мүмкін.

Қолданылу аясы мен терминологиясы

Заңдар қақтығысы термині негізінен АҚШ және Канадада қолданылады, бірақ ол Ұлыбританияда да қолданыла бастады. Басқа елдерде халықаралық жеке құқық термині жиі қолданылады. Халықаралық жеке құқық термині азаматтық құқық жүйелеріндегі жеке құқық пен мемлекеттік құқық арасындағы айырмашылықтан туындаған. Осы құқықтық жүйеде халықаралық жеке құқық термині халықаралық құқықтық нормалар жиынтығы туралы келісімді білдірмейді, керісінше, халықаралық мәселелерге қатысты қолданылатын ішкі жеке құқықтың бөліктерін көрсетеді. Заңдар қақтығысы көбінесе халықаралық сипаттағы дауларды қарастырса да, қолданылатын заң өзі ішкі заң болып табылады. Өйткені, халықаралық мемлекеттік құқықтан (көбінесе жай ғана халықаралық құқық деп аталады) ерекшеленетін заңдар қақтығысы елдер арасындағы қатынастарды емес, бірнеше юрисдикциямен байланысы бар жеке тұлғалардың істерін елдердің ішкі түрде қалай реттейтінін анықтайды. Әрине, басқа жағдайлардағы сияқты, ішкі заңға елдің қатысушы болып табылатын халықаралық шарттар да әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, заң шығарудың маңызды бөлігі ұлттық емес деңгейде жүзеге асырылатын федеративтік республикаларда – әсіресе АҚШ-та – заңдар қақтығысы мәселелері көбінесе толығымен ішкі жағдайларда туындайды, яғни шетелдердің емес, әртүрлі штаттардың (немесе провинциялардың және т.б.) заңдарына қатысты.

Тарих

Батыс құқықтық жүйелері заңдар қақтығысының негізгі қағидасын алғаш рет мойындады, атап айтқанда, "тиісті жағдайларда шетелдік заң шетелдік істерге қолданылуы керек" – 12 ғасырда. Оған дейін жеке құқық жүйесі басым болды, онда әрбір адамға қолданылатын заңдар оның жататын тобымен анықталды. Кейін, 17 ғасырда, христиан Роденбург, Паулюс Воет, Йоханнес Воет және Ульрик Губер сияқты бірнеше голланд құқықтанушылары заңдар қақтығысының құқықтық негізін одан әрі дамытты. Осы мәселелерге жауап беру құралдарының бірі ретінде әдептілік принципі енгізілді. Көптеген мемлекеттер, мысалы, Канада, әдептілік принципін халықаралық жеке құқықтың негізі ретінде мойындауды жалғастыруда. Америка Құрама Штаттары және Австралия сияқты кейбір елдерде әдептілік принципі мемлекеттік конституцияға жазылған. Америка Құрама Штаттарында заңдар қақтығысы саласындағы маңызды мәселелер Конституция жасалған кезден басталады. Мысалы, жаңадан құрылған федералды соттар әртүрлі штаттардан келген тараптар арасындағы істерді қарағанда қандай заңды қолдану керек деген алаңдаушылық болды (бұл федералды соттарға тікелей тапсырылған іс түрі). Конституция ратификацияланғаннан кейінгі алғашқы екі онжылдықта осы мәселелерге қатысты жүзден астам іс қарастырылды, бірақ "заңдар қақтығысы" термині әлі қолданылмаған. Соның салдарынан американ судьялары жиірек – 2010 жылдардың ортасына қарай жылына шамамен 5000-ге жуық – қақтығысқа түсетін жағдайлармен кездеседі және оларды шешуде әлемдегі басқа елдерге қарағанда көп тәжірибе жинақтады. Заңдар қақтығысы тақырыбындағы алғашқы маңызды көпжақты келісімдер 1888 жылдың тамызынан 1889 жылдың ақпанына дейін Монтевидеода өткен Жеке халықаралық құқық бойынша бірінші Оңтүстік Америкалық конгресте туындады. Одан кейін 1894, 1900 және 1904 жылдары кезекті конференциялар өтті. 20 ғасырдың екінші жартысында осы салаға назар аударған сайын, Еуропалық Одақ мүше мемлекеттері арасында заңдар қақтығысының құқықтық негізін үйлестіру бойынша шаралар қабылдай бастады. Олардың біріншісі – 1968 жылы қабылданған Брюссель конвенциясы, ол шекаралық істердегі юрисдикция мәселелерін қарастырды. 1980 жылы Рим конвенциясы қабылданды, ол ЕО мүше мемлекеттері арасындағы келісімшарттық даулар бойынша құқық таңдау ережелерін қарастырды. 2009 және 2010 жылдары Еуропалық Одақ Рим II регламентін қабылдады, ол делдалдық істерде құқық таңдау мәселелерін реттеді.

Құзыреті

Заңдар қақтығысында қаралатын негізгі мәселелердің бірі – белгілі бір юрисдикцияның заң шығару органы қашан заң шығара алатынын немесе белгілі бір юрисдикцияның соты қашан сот төрелігін шығара алатынын анықтау. Бұл юрисдикция деп аталады (кейде сотқа қабылдау құзыреті, нақты бір істі қарау билігі, және заң шығарушы биліктің белгілі бір мінез-құлықты қамтитын заңдарды қабылдау билігі ретінде бөлінеді). Заңдар қақтығысының барлық аспектілері сияқты, бұл мәселе бірінші кезекте отандық заңмен шешіледі, ол тиісті халықаралық шарттарды немесе басқа да үстемдік құқықтық ұғымдарды қамтуы мүмкін немесе қамтауы мүмкін. Алайда, заңдар қақтығысының басқа екі негізгі кіші тақырыбына (сот үкімдерін орындау және құқық таңдау, екеуі де төменде талқыланады) қарағанда, юрисдикцияға қатысты теория тұрақты халықаралық нормаларды қалыптастырды. Бұл, мүмкін, басқа тақырыптардан айырмашылығы, юрисдикция ерекше қиын мәселеге байланысты: елдің мәжбүрлеуші билігін қашан қолдануға болатыны, емес, қалай қолдануға болатыны туралы сұрақ. Ұлттық (немесе белсенді тұлға) – Ел өзінің азаматы жасаған құқық бұзуға қатысты юрисдикцияға ие. Қорғау – Ел өзінің қауіпсіздігіне төнген қауіп-қатерлерді жою құзыретіне ие (мысалы, ресми құжаттарды жалғандағандарды қудалау арқылы). Әлемдік – Ел халықаралық қоғамдастық тарапынан жақтырмауына негізделген белгілі бір әрекеттерге (мысалы, негізгі адам құқықтарын күшпен жою) қатысты юрисдикцияға ие. Бұл бес негіздің ішіндегі ең даулысы.

Келісімшарттар

Көптеген келісімшарттар мен басқа да заңды күші бар келісімдерде тараптардың кез келген дауды қарау орнын белгілейтін (форум таңдау шарты деп аталатын) юрисдикция немесе төрелік туралы тармақтар болады. Еуроодақта бұл Рим I регламентімен реттеледі. Заң таңдау туралы тармақтарда сот немесе арбитраж органы даудың әрқайсысымен байланысты қандай заңдарды қолдануы тиіс екені көрсетіледі. Бұл келісімшарт еркіндігінің маңызды қағидасына сәйкес келеді және заң таңдау шарты құзыреттілігін беретін мемлекеттің заңдарымен анықталады. Оксфорд профессоры Адриан Бриггс бұл доктриналық тұрғыдан қиындық тудыратынын, өйткені ол «өз күшімен өзіңді көтеру» символы екенін айтады. Соттар тараптардың тәуелсіздік қағидасы бойынша, тараптарға өз мәмілелері үшін ең қолайлы заңды таңдау құқығы бар екенін қабылдады. Соттың бұл субъективті ниетті қабылдауы дәстүрлі байланыс факторларына сүйенуді жоққа шығарады; сонымен қатар, бұл тұтынушыларға зиян келтіреді, себебі сатушылар көбінесе сатып алушының үйінен немесе жұмыс орнынан қашық жердегі сот орнын таңдайтын, бір жақты шарттарды таңдайды. Тұтынушыларға, жұмыскерлерге және сақтандырылған тұлғаларға қатысты келісімшарт шарттары Рим I регламентінде қарастырылған қосымша талаптармен реттеледі, олар сатушылардың енгізген шарттарын өзгерте алады.

Анықтамалар және қосымша оқу

CILE Studies (Халықаралық құқықтық білім беру орталығы – Питтсбург университетінің заң мектебі) Жеке құқық, жеке халықаралық құқық және ЕО-АҚШ қарым-қатынастарындағы сот ынтымақтастығы.