Кіріспе
Мәселенің мәртебесі туралы заңдық терминдер
Ағылшын және американдық заңда "moot", "mootness" және "moot point" терминдері қолданылады, бірақ мағыналары әртүрлі. АҚШ құқықтық жүйесінде мәселе егер оған қатысты әрі қарай сот процесінің әсері болмаса немесе жағдайлар оны заңның қолжетімділігінен тыс қалдырса, "moot" деп танылады. Осылайша, мәселе практикалық мағынасын жояды немесе таза академиялық сипатқа ие болады. Бұл сөздің АҚШ-та дамуы күмәнді соттардың практикасынан туындады, онда заңгерлік білім берудің бір бөлігі ретінде гипотетикалық немесе ойдан шығарылған істер талқыланды. Осы академиялық мәселелер АҚШ соттарын жағдайлардың өзгеруі кез келген шешімді тиімсіз ететін жағдайларды "moot" деп сипаттауға алып келді. Сондықтан "mootness" және "moot court" терминдерін шатастыруға болмайды. "Mootness" доктринасын "ripeness" доктринасымен салыстыруға болады, бұл тағы бір сот ережесі (заң емес), судьялар күтілетін дауларға немесе болжамдық фактілерге негізделген істерге шешім қабылдамауы керек дейді. Бұл ережелер мен ұқсас доктриналардың жиынтығы АҚШ Конституциясының "Іс немесе дау-дамай" ережесінде талап етілгендей, АҚШ федералдық соттарына консультативтік пікірлер беруден бас тартуға мүмкіндік береді. Ал британдық құқықтық жүйесінде "moot" термині "тақырыпты талқылауға ашық" немесе "шешілмеген" деген мағынаны білдіреді. Пайдаланудағы бұл айырмашылық алғаш рет АҚШ-та байқалды және АҚШ-тағы анықтаманың заңгерлік және қоғамдық дискурста кеңінен қолданылуы оның британдық сот залында сирек қолданылуын қамтамасыз етті. Бұл ішінара түсініксіздікті болдырмау үшін, сондай-ақ британдық анықтама практикалық жағдайларда көбінесе қатысты емес.
АҚШ-тың федералды соттары
АҚШ-тың федералды сот жүйесінде, даулы іс соттан шығарылуға тиіс, себебі федералды соттардың құзыретіне конституциялық шектеулер бар. Бұл себебі АҚШ Конституциясының үшінші бабы барлық федералды соттардың құзыреттілігін тек «істер мен дауларға» шектейді. Осылайша, сот шешімі тараптардың құқықтарына әсер етпейтін азаматтық іс немесе шағым, егер ол танылған ерекшеліктердің біріне жатпаса, соттың қарауына алу құзыретінен тыс болады. Мұндай жағдайдың классикалық мысалы – АҚШ Жоғарғы Сотының DeFunis v. Odegaard ісі. Арыз беруші заң факультетіне қабылдаудан бас тартылған студент болды, бірақ іс қаралып жатқан кезде шартты түрде қабылдауға алынған. Сот шешімі шыққан кезде студент бірнеше айдың ішінде бітіруге тиіс болды және заң факультеті бұған қарсы ештеңе жасай алмайтындығы белгілі болды. Сондықтан, сот бұл істі даулы деп таныды. Дегенмен, стандарттардың бастауы мен соттардағы қолданылуы туралы пікір қарама-қайшылықтары бар. Кейбір соттар мен сарапшылар істерді даулы деп тану қажеттігінің себебі конституциялық кедергі екенін, және «іс немесе дау» болмайтындығын айтады; ал басқалары таза конституциялық тәсілді қабылдамай, «сақтық» көзқарасын қабылдады, онда даулы деп тану көптеген факторларға байланысты болуы мүмкін, мысалы, нақты тұлға іс бойынша қызығушылығын жоғалтты ма, әлде мәселе нақты тұлғаның мүддесінен тыс қалды ма, жағдай қайта орын алуы мүмкін бе және т.б. Іс жүзінде, АҚШ федералды соттары өз шешімдерінде біркелкілік танытпады, бұл шешімдердің ad hoc және «нәтижеге бағытталған» деген айыптауларға әкелді. Бұл ережеден төрт негізгі ерекшелік бар. Олар: жауапкер тарапынан «ерікті тоқтату»; екінші немесе қосымша құқықтық салдарларды қамтитын мәселелер; «қайталануға қабілетті, бірақ тексеруден қашып құтылатын» мәселелер; және топтық іс шағымданушы атынан шыққан тұлға топтық өкілдіктен бас тартқандағы топтық іс-әрекеттер.
of the federal courts. The reason for this is that Article Three of the United States Constitution limits the jurisdiction of all federal courts to "cases and controversies". Thus, a civil action or appeal in which the court's decision will not affect the rights of the parties is ordinarily beyond the power of the court to decide, provided it does not fall within one of the recognized exceptions. A textbook example of such a case is the United States Supreme Court case DeFunis v. Odegaard, The plaintiff was a student who had been denied admission to law school, and had then been provisionally admitted during the pendency of the case. Because the student was slated to graduate within a few months at the time the decision was rendered, and there was no action the law school could take to prevent that, the Court determined that a decision on its part would have no effect on the student's rights. Therefore, the case was dismissed as moot. However, there is disagreement as to both the source of the standards, and their application in the courts. Some courts and observers opine that cases must be dismissed because this is a constitutional bar, and there is no "case or controversy"; others have rejected the pure constitutional approach and adopted a so called "prudential" view, where dismissal may depend upon a host of factors, whether the particular person has lost a viable interest in the case, or whether the issue itself survives outside the interests of the particular person, whether the circumstance are likely to recur, etc. In actual practice, the U. S. federal courts have been uneven in their decisions, which has led to the accusation that determinations are ad hoc and 'result oriented.' There are four major exceptions to this mootness rule. These are cases of "voluntary cessation" on the part of the defendant; questions that involve secondary or collateral legal consequences; questions that are "capable of repetition, yet evading review"; and questions involving class actions where the named party ceases to represent the class.
Өз еркімен тоқтату
Егер жауапкер заңсыз әрекет ете тұрып, бірақ жағымсыз шешімнен қашу үшін, сот процесі басталғаннан кейін мұндай әрекеттен бас тартса, сот бұл түзетуді істің мән-жайын тоқтатқан деп санамайды. Әрине, тарап дұрыс емес әрекетін тоқтатып, іс тоқтатылғанша күте алады, содан кейін қайтадан сол әрекетті жасайды. Мысалы, Friends of the Earth, Inc. v. Laidlaw Environmental Services, Inc. ісінде Жоғарғы Сот өнеркәсіптік ластаушыға қатысты, оған түрлі шаралар қолданылып жатқанда, ластаушы ластануды тоқтатқанмен және ластануға жауапты зауытын жапқанмен де, іс қарастырылмады деп мәлімдеді. Соттың пікірінше, ластаушы осындай зауытты пайдалануға лицензиясын сақтап тұрса, жазалардан қашу үшін бас тартпаса, басқа жерде де осындай операцияларды аша алады. Сот ісі шешілмес бұрын, шағымданушы заңға қатысты таласты «моут» деп қабылдамайтын жағдай туып келеді, егер шағымданылып отырған заң заңнама арқылы өзгертілген немесе күштен шығарылған болса. Жаман заңға қолданылатын шара – тек заңды күштен шығару немесе өзгерту болғандықтан, сот шешімі бұрыннан болған жағдайдан өзгеше нәтижеге әкелмейді. Осылайша, кез келген шешім тек кеңес сипатында болады, бұл «Іс немесе дау» қағидасына қайшы келеді. Бұл кейде ерікті тоқтату деп аталғанымен, қолда бар түзету шараларының айырмашылығы оны техникалық ерікті тоқтатудан ерекшелендіреді. Соңғы кезде Moore v. Madigan ісінде осыған ұқсас жағдай болды, онда Иллинойс штатының бас прокуроры Лиза Мадиган Иллинойс штатының қол ақаруға тыйым салған шешімді АҚШ Жоғарғы Сотына шағымданудан бас тартты. Кейіннен Иллинойс штаты мемлекеттік лицензиямен жасырын қару тасымалын заңдастырған заң қабылдады, сондықтан бастапқы іс немесе дау енді маңызды болмағандықтан, шағым қарастырылмаған болар еді.
Екінші немесе қосымша құқықтық салдарлар
Өмірдегі айқын факт – көптеген қылмыстық сотталған жазалардың салдары ретінде қосымша заңдық кесапаттар туындайды. Мұндай мүмкіндік болғанының өзі қылмыстық істің мән-жайсыздыққа түсіп, ұятты аяқталуынан сақтайды. Сиброн Нью-Йоркке қарсы.
Қайталануға қабілетті, бірақ қайта қараудан қашу
Сот егер адамдар жиі белгілі бір жағдайға тап болатын болса, бірақ сот жүйесі олардың мәселесін қарауға уақыт кеткенде, сот оларға заңдық қорғау ұсына алмайтын жағдай туындаса, онда іс қарауға қабылданбауы мүмкін. Ең көп айтылатын мысал – 1973 жылғы АҚШ Жоғарғы Сотының Роу против Вейд ісі, ол Техас штатының көп жағдайда аборт жасауға тыйым салатын заңына наразылық білдірді. Штат істің қаралу кезінде талапкер Роу жүкті болмағандықтан, іс мән-жайсыз деп мәлімдеді. Әділет министрі Блэкмун көпшілік пікірінде былай деп жазды: "Адамның жүктілік кезеңі 266 күнге дейін созылады, сондықтан жүктілік әдеттегі апелляциялық процесс аяқтамас бұрын тоқтатылады. Егер жүктіліктің тоқтауы істі мән-жайсыз етсе, жүктілікке қатысты сот процестері алғашқы кезеңнен аса алмайды және апелляциялық қарау тиімсіз болады. Біздің заң осылай қатаң болмауы керек". Ал 2004 жылғы Маккорви против Хилл ісінде іс мән-жайсыздық, сотқа қатысу құқығының болмауы және мерзімнің өтуіне байланысты қараусыз қалды. Сот "Southern Pacific Terminal Co. против ICC" шешіміне сілтеме жасады, онда мәселе "қайта орын алуға қабілетті, бірақ қараудан қашып құтылуға болатын" жағдайларда іс мән-жайсыз емес деп шешілді. Мүмкін, сот жүйесінің барлық деңгейінде жұмыс жүктемесінің артуына байланысты, Жоғарғы Сот пен АҚШ-тың басқа да соттарында бұл ерекшелікке қатысты шектеулі түсіндірулер қабылданды. Көптеген істер "қайта орын алуға қабілетті" доктринасына жатады; алайда, көп жағдайда қайта қарау процесі қолжетімді болғандықтан, бұл ерекшелік мұндай істерге қатысты қолданылмайды. Мемфис электр, газ және су бөлімі против Крэфт, 436 АҚШ 1, 8–9 (1978) ісінде сот өтемақы талаптары істі мән-жайсыздықтан сақтайтынын атап өтті.
The normal 266 day human gestation period is so short that the pregnancy will come to term before the usual appellate process is complete. If that termination makes a case moot, pregnancy litigation seldom will survive much beyond the trial stage, and appellate review will be effectively denied. Our law should not be that rigid. By contrast, in McCorvey v. Hill, 2004, the case failed to proceed based on being moot, without standing and out of time. The Court cited Southern Pacific Terminal Co. v. ICC, , which had held that a case was not moot when it presented an issue that was "capable of repetition, yet evading review". Perhaps in response to increasing workloads at all levels of the judiciary, the recent trend in the Supreme Court and other U. S. courts has been to construe this exception rather narrowly. Many cases fall under the "capable of repetition" doctrine; however, because there is a review process available under most circumstances, the exception to declaring mootness did not apply to such cases. In Memphis Light, Gas & Water Div. v. Craft, 436 U. S. 1, 8–9 (1978), the court noted that claims for damages save cases from mootness.
Жиынтық іс жүргізу өкілдері
Егер топтық сот процесі қозғалса, және бір аталатын талапкер көптеген басқа адамдардың мүдделерін білдірсе, талапкер енді өтініш білдіріп отырған топқа жатпаса да, іс тоқтатылмайды. Sosna v. Iowa ісінде талапкер Айова штатының заңына шағымданушы топтың өкілі болды, бұл заң бойынша адамдар Айова соттарында ажырасуға өтініш беру үшін бір жыл бойы онда тұруы керек еді. Жоғарғы Сот, талапкер басқа штатта сәтті ажырасса да, оның адвокаттары топтың басқа мүшелерінің мүдделерін тиімді қорғай алады деген шешім қабылдады.
АҚШ-тан тыс жерлерде
АҚШ Конституциясының шектеулерінен босағанмен, Канада сот экономиясы және заң шығарушы және атқарушы билік органдарымен өзара сыйластық мәселелеріне байланысты, мәселесі шешілген болып есептелетін істі қараудан бас тарту туралы шешімді негіздеуі мүмкін екенін мойындайды, себебі гипотетикалық дауларды шешу заң шығаруға тең. Әділ сот жүйесіндегі адвокаттық қызметтің тиімділігі және күмәнді конституциялық бұзушылықтың қайта орын алу мүмкіндігі соттың шешіміне әсер етуі мүмкін. Бұған қоса, федералды және провинциялық үкіметтер өздерінің жоғары соттарынан гипотетикалық жағдайлар бойынша консультативтік пікірлерді, анықтамалық сұрақтар түрінде сұрай алады.
Моут нүктесі
"Моут-пойнт" деген сөз тіркесі (американдық ағылшын тілінде) талқыланып жатқан мәселеге қатысы жоқ нәрсені немесе (британдық ағылшын тілінде) пікірталас тудыратын мәселені білдіреді. "Моут" сөзі сирек қолданылатындықтан және кейбір диалектілерде "моут" пен "мут" сөздерінің айтылуы ұқсас болғандықтан, оны кейде қателікпен "мут нүктесі" деп аударады.