Де-факто: Нақты дағды мен заң арасындағы айырмашылық

Кіріспе

Практикалық шындық, теориялық емес.

Де-факто (/d//eɪ// /'/f//æ//k//t//oʊ//, //d//i// //, //d//ə// // / day FAKtoh, dee , də , ;) – заңдармен немесе басқа ресми нормалармен ресми түрде мойындалғанына қарамастан, шындықта қолданылып жүрген тәжірибені сипаттайды. Бұл термин көбінесе іс жүзінде болып жатқан жағдайды, "де-юре" ("заң бойынша") дегенмен салыстырып айту үшін қолданылады.

Сот үкімдері мен іс жүзіндегі құқық

Құқықтануда де-факто заң (де-факто ереже деп те аталады) – заңмен тікелей айқындалмаған, бірақ сақталатын заң немесе ереже. Де-факто, «заңмен айқындалған» немесе «заң бойынша» деген мағынаны білдіретін de jure ұғымына қарама-қарсы келеді. Мысалы, егер белгілі бір заң бір юрисдикцияда болса, бірақ басқа юрисдикцияда (мысалы, басқа елде) заңдық күші болмаса да сақталса, онда бұл заң де-факто ереже болып есептелуі мүмкін. («Де-факто ереже» – бұл нақты юрисдикцияда заңның түрі үшін ресми құқықтық жіктеме емес, заңдар туралы түсінік). Ұйым де-факто ережені сақтауға, реттеуді енгізген юрисдикцияның нарық көлемі, жалпы нарыққа қатысты оның үлесіне байланысты келуі мүмкін. Нарық үлесі соншалықты үлкен болғандықтан, ұйым әртүрлі юрисдикциялар мен нарықтар арасында стандарттарды өзгертудің орнына, берілген де-факто заңға қатысты бір бизнес стандартын енгізу арқылы сәйкестікті таңдауы мүмкін (мысалы, деректерді қорғау, өндіріс және т.б.). Ерікті түрде сәйкестікке келу шешімі өндіріс процестерін жеңілдету және шығындарды тиімді ету (мысалы, барлыққа бірдей келетін тәсілді қабылдау), тұтынушылардың сұранысы мен күтуі, немесе сәйкестікке келушіге ғана белгілі басқа факторлардың нәтижесі болуы мүмкін. Түрме жазаларында «де-факто» өмір бойына жаза (немесе «виртуалды» өмір бойына жаза) термині, сотталған адамның қартайып қайтыс болуына дейін аяқталарлық немесе сотталған адамның бостандыққа шығар алдында өмірінің басым бөлігін түрмеде өткізуіне себеп болатын «өмір бойына жаза» емес, ұзақ мерзімді жазаны сипаттау үшін қолданылады.

Техникалық стандарттар

Фактикалық стандарт — дәстүр, күшімен жүзеге асыру немесе нарықтағы басымдық арқылы үстемдікке жеткен стандарт (формалды немесе бейресми). Ол міндетті түрде стандарттау процесі арқылы ресми мақұлдаудан өтпеген болуы мүмкін және ресми стандарттар құжаты болмауы да мүмкін. Техникалық стандарттар көбінесе ерікті болып келеді, мысалы ISO 9000 талаптары, бірақ мемлекеттік нормалармен міндетті болуы мүмкін, мысалы, ауыз су сапасының талаптары. "Де-факто стандарт" термині екі мақсатта қолданылады: міндетті стандарттарға (сондай-ақ "де-юре стандарттар" деп те аталады) қарсы қою үшін; немесе бірнеше ұсынылған стандарт болған жағдайда, басым стандартты көрсету үшін. Әлеуметтік ғылымдарда ерікті стандарт, сонымен қатар де-факто стандарт, координация мәселесіне қатысты типік шешім болып табылады.

Ұлттық тілдер

Австралия, Жапония, Мексика, Ұлыбритания және АҚШ сияқты бірнеше елде де-факто ұлттық тіл бар, бірақ ресми, де-юре ұлттық тіл жоқ. Кейбір елдерде ресми тілден өзге де-факто ұлттық тіл де бар. Ливан мен Мароккода араб тілі ресми тіл болып табылады (Мароккода тамаз тілінен басқа), бірақ француз тілі қосымша де-факто тіл болып табылады. Жаңа Зеландияда ресми тілдер – маори және Жаңа Зеландияның қол тілі; алайда, ағылшын тілі үшінші де-факто тіл. Орыс тілі бұрынғы Кеңес Одағының орталық және республикалық үкіметтерінің де-факто ресми тілі болды, бірақ 1990 жылға дейін де-юре мемлекеттік тіл деп жарияланбады. 1990 жылдың 24 сәуірінде күшіне енген, қысқа мерзімді заң, 1991 жылы таратылғанға дейін Одақтың жалғыз де-юре ресми тілі ретінде орыс тілін бекітті. Қытайдың ерекше әкімшілік аймақтары Гонконг пен Макаода ресми тілдер – ағылшын және португал тілдері, сондай-ақ қытай тілі. Бірақ заңда қай "қытай" тілі екені нақты көрсетілмеген. Екі аймақта да дәстүрлі қытай жазуындағы кантон тілі (Гонконг кантон тілі) де-факто стандарт болып саналады.

Басқару мен егемендік

Де-факто үкімет – бұл егемендіктің барлық белгілері заңды түрде оларға берілгендерден узурпация арқылы басқаларға ауысқан үкімет, олар заңның формаларынан жоғары тұратын билікпен қолдау табады, олардың орнына әрекет етуді талап етеді және іс жүзінде солай істейді. Саясатта, ел немесе аймақтың де-факто басшысы – заңды, конституциялық немесе ақталған жолмен билікті өз қолына алған адам; көбінесе бұл терминнің мағынасы оның билігі заңсыз, конституцияға қайшы немесе басқа да ақталмаған жолмен ұсталады деп санайтын топтарға қатысты болады, себебі ол бұрынғы басшыны құлатқан немесе қазіргі биліктің ықпалын әлсіреткен. Де-факто басшылар кейде конституциялық лауазымды иеленбейді және билікті бейресми түрде жүзеге асыра алады. Барлық диктаторлар де-факто билеушілер емес. Мысалы, Чилидің Аугусто Пиночет бастапқыда әскери хунтаның төрағасы ретінде билікке келді, бұл оны қысқа мерзімге Чилидің де-факто басшысы етті, бірақ ол кейін елдің конституциясын өзгертіп, жаңа сайлаулар өткізілгенге дейін өзін президент етіп тағайындады, осылайша Чилидің ресми және заңды билеушісі болды. Сол сияқты, Саддам Хусейннің Иракты ресми билеуі 1979 жылы, ол Ирак Президенті лауазымын қабылдаған жылы басталды деп жиі жазылады. Алайда, оның де-факто билеуі одан бұрын басталды: вице-президент болып тұрған кезінде ол үлкен билікті жасы үлкен Ахмет Хасан әл-Бакрдың, де-юре президенттің есебінен пайдаланды. Аргентинада конституциялық үкіметтерді құлатқан бірнеше әскери төңкеріс 1930–1932, 1943–1946, 1955–1958, 1966–1973 және 1976–1983 жылдары де-факто үкіметтерді орнатты, соңғысы президенттік кеңсе өкілеттіктерін Ұлттық Конгресс өкілеттіктерімен біріктірді. Мұндай әрекеттердің заңдылығын кейінгі құқықтық талдау де-факто үкіметтердің доктринасын қалыптастыруға әкелді, бұл сот практикасының (прецеденттік құқықтың) тұжырымдамасы, ол негізінен өткен де-факто үкіметтердің іс-әрекеттері мен қаулылары, қабылданған кезде заңды негізге ие болмағанмен, кейіннен заңды үкімет оларды жойғанға дейін күшінде қала береді деді. Бұл доктрина 1994 жылғы конституциялық реформамен күшін жойды. 36-бапта: (1) Осы Конституция институционалдық тәртіпке және демократиялық жүйеге қарсы күш қолдану актілерімен оның сақталуы тоқтатылған жағдайда да қолданылады. Бұл актілер күшін жояды. (2) Олардың авторлары 29-бапта көзделген жазаға тартылады, мемлекеттік лауазымдарды өмір бойына атқару құқығынан айырылады және кешірім мен жазаны жеңілдетуден шеттетіледі. (3) Осы актілердің салдарынан осы Конституцияда немесе провинцияларда көзделген өкілеттіктерді өздеріне алғандар сол жазалармен жазаланады және өз әрекеттері үшін азаматтық және қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Тиісті іс-әрекеттер мерзімінен бұрын қолданылмайды. (4) Барлық азаматтар осы бөлімде көрсетілген күш қолдану актілерін жасағандарға қарсылық көрсетуге құқылы. (5) Жеке баюды көздеп, елге қарсы ауыр қылмыс жасаған адам демократиялық жүйеге қарсы көтеріліс жасауға тырысады және заңда белгіленген мерзімге мемлекеттік лауазымнан шеттетіледі. (6) Конгресс мемлекеттік лауазымдарды атқаруға қатысты ережелерді қамтитын қоғамдық этика туралы заң қабылдайды. Де-факто басшылардың екі мысалы – Қытай Халық Республикасының Дэн Сяопин және Панаманың генерал Мануэль Нориэга. Бұл екі адам да көптеген жылдар бойы өз елдерінде заңды конституциялық лауазымды иеленбеген және билікті жүзеге асыруға заңды құқығы болмаса да, толық бақылауды жүзеге асырды. Бүгінде бұл адамдар өз елдерінің «басшылары» ретінде танылады; олардың заңды, дұрыс атауын көрсету олардың билігінің нақты бағасын бермес еді. Де-факто билеушінің тағы бір мысалы – бұл нақты билеуші емес, бірақ монархияларда жиі кездесетін, шынайы билеушіге үлкен немесе толық ықпал ететін адам. Бұл де-факто билеушілердің мысалдары – Қытайдың император жесірі Циси (ұлы Тунчжи императоры мен жүрегіндегі немересі Гуансю императоры үшін), ханзада Александр Меншиков (бұрынғы сүйіктісі Ресей император Екатерина I үшін), Франция кардиналы Ришелье (Людовик XIII үшін), Парма королевасы Элизабет (күйеуі король Филипп V үшін) және Неаполь мен Сицилия королевасы Мария Каролина (күйеуі екі Сицилия королі Фердинанд I үшін).

A de facto government is a government wherein all the attributes of sovereignty have, by usurpation, been transferred from those who had been legally invested with them to others, who, sustained by a power above the forms of law, claim to act and do really act in their stead. In politics, a de facto leader of a country or region is one who has assumed authority, regardless of whether by lawful, constitutional, or legitimate means; very frequently, the term is reserved for those whose power is thought by some faction to be held by unlawful, unconstitutional, or otherwise illegitimate means, often because it had deposed a previous leader or undermined the rule of a current one. De facto leaders sometimes do not hold a constitutional office and may exercise power informally. Not all dictators are de facto rulers. For example, Augusto Pinochet of Chile initially came to power as the chairperson of a military junta, which briefly made him de facto leader of Chile, but he later amended the nation's constitution and made himself president until new elections were called, making him the formal and legal ruler of Chile. Similarly, Saddam Hussein's formal rule of Iraq is often recorded as beginning in 1979, the year he assumed the Presidency of Iraq. However, his de facto rule of the nation began earlier: during his time as vice president; he exercised a great deal of power at the expense of the elderly Ahmed Hassan al Bakr, the de jure president. In Argentina, the successive military coups that overthrew constitutional governments installed de facto governments in 1930–1932, 1943–1946, 1955–1958, 1966–1973 and 1976–1983, the last of which combined the powers of the presidential office with those of the National Congress. The subsequent legal analysis of the validity of such actions led to the formulation of a doctrine of the de facto governments, a case law (precedential) formulation which essentially said that the actions and decrees of past de facto governments, although not rooted in legal legitimacy when taken, remained binding until and unless such time as they were revoked or repealed de jure by a subsequent legitimate government. That doctrine was nullified by the constitutional reform of 1994. Article 36 states:

(1) This Constitution shall rule even when its observance is interrupted by acts of force against the institutional order and the democratic system. These acts shall be irreparably null. (2) Their authors shall be punished with the penalty foreseen in Section 29, disqualified in perpetuity from holding public offices and excluded from the benefits of pardon and commutation of sentences. (3) Those who, as a consequence of these acts, were to assume the powers foreseen for the authorities of this Constitution or for those of the provinces, shall be punished with the same penalties and shall be civil and criminally liable for their acts. The respective actions shall not be subject to prescription. (4) All citizens shall have the right to oppose resistance to those committing the acts of force stated in this section. (5) He who, procuring personal enrichment, incurs in serious fraudulent offense against the Nation shall also attempt subversion against the democratic system, and shall be disqualified to hold public office for the term specified by law. (6) Congress shall enact a law on public ethics which shall rule the exercise of public office. Two examples of de facto leaders are Deng Xiaoping of the People's Republic of China and general Manuel Noriega of Panama. Both of these men exercised nearly all control over their respective nations for many years despite not having either legal constitutional office or the legal authority to exercise power. These individuals are today commonly recorded as the "leaders" of their respective nations; recording their legal, correct title would not give an accurate assessment of their power. Another example of a de facto ruler is someone who is not the actual ruler but exerts great or total influence over the true ruler, which is quite common in monarchies. Some examples of these de facto rulers are Empress Dowager Cixi of China (for son Tongzhi Emperor and nephew Guangxu Emperor), Prince Alexander Menshikov (for his former lover Empress Catherine I of Russia), Cardinal Richelieu of France (for Louis XIII), Queen Elisabeth of Parma (for her husband, King Philip V) and Queen Maria Carolina of Naples and Sicily (for her husband King Ferdinand I of the Two Sicilies).

Шекаралары

Мемлекеттің де-факто шекаралары – оның үкіметі өз заңдарын іске асыра алатын және сол аумаққа де-юре талап етуші басқа елдердің шабуылдарынан қорғай алатын аумақпен анықталады. Дюран сызығы – де-факто шекараның мысалы. Де-факто шекаралар тек шекаралық даулар кезінде ғана емес, сонымен қатар халық аз қоныстанған, онда шекара ресми түрде белгіленбеген немесе келісілген шекара толыққанды зерттелмеген және оның нақты орны белгісіз болған аймақтарда да туындауы мүмкін. Осы принциптер федеративтік мемлекеттің провинциялары немесе басқа да әкімшілік бөлімшелері арасындағы шекараға да қатысты қолданылуы мүмкін.

Бөлектеу

Оңтүстік Африкада апартеид 1948 жылы ресми түрде басталғанымен, іс жүзінде қара нәсілді оңтүстік африкалықтарға, түрлі терілі адамдарға және үндістерге қарсы кемсітушілік саясат пен тәжірибелер ондаған жылдар бұрыннан бастау алған. Америка Құрама Штаттарында (Оңтүстік емес аймақтарда) 1950-1960 жылдарға дейін болған іс жүзіндегі нәсілдік кемсітушілік және сегрегация заңмен белгіленбеген (де-юре) кемсітушілік болды. 1870 жылдары қабылданған "Джим Кроу заңдары" американдық оңтүстікте тұратын афроамерикандықтарға қарсы заңды нәсілдік сегрегацияны енгізді. Бұл заңдар 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңмен 1964 жылы ресми түрде жойылды.

Фактикалық соғыс жағдайы

20 ғасырдағы кең ауқымды қақтығыстарды сипаттау үшін жиі қолданылатын "де-факто соғыс жағдайы" деген сөз тіркесі, екі елдің ресми түрде соғыс жарияламастан бір-біріне қарсы белсенді немесе қатысып жатқан агрессивті әскери әрекеттерді білдіреді.

Қарым-қатынастар

Некеде болмаған тұрмыстық серіктесті кейбір органдар факті бойынша күйеу немесе әйел деп атайды.

Австралия мен Жаңа Зеландияда

Австралия заңдарында де-факто қатынас – бірге тұратын жұптардың (әр жынысты немесе бір жынысты) заңды түрде мойындалған, берік қарым-қатынасы. Де-факто одақ 1975 жылғы Федералдық Отбасылық заңда белгіленген. Де-факто қарым-қатынас, шынайы тұрмыстық негізде бірге тұратын жұптарға, некедегі жұптарға берілетін көптеген құқықтар мен мүмкіндіктерді ұсынады. Екі адам тіркелген қарым-қатынасқа (яғни азаматтық одаққа немесе тұрмыстық серіктестікке) кіру арқылы немесе Отбасы соты немесе Федералдық округ соты оларды осылай мойындау арқылы де-факто жұп бола алады. Бірге тұратын жұптар, әдетте де-факто одақ ретінде танылады және олардың қарым-қатынастарын тіркемесе немесе ресми түрде құжаттамаса да, некедегі жұптардың көптеген құқықтары мен мүмкіндіктерін пайдалана алады, бірақ бұл әр штатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Әсіресе, жұбайлардың біреуі қайтыс болған жағдайда, де-факто қарым-қатынас мәртебесін дәлелдеу қиын болуы мүмкін. 2014 жылдың сәуір айында Австралияның федералды сотының судьясы, баласы бар гетеросексуал жұптың 13 жыл бірге тұрғанына қарамастан, де-факто қарым-қатынаста болмағанын және осылайша соттың отбасылық заң бойынша мүлкін бөлуге құқығы жоқ екенін шешті. Өз шешімінде судья «де-факто қарым-қатынастың» «некеге ұқсас» болуы мүмкін екенін, бірақ ол неке емес екенін және әлеуметтік, қаржылық және эмоционалдық тұрғыдан маңызды айырмашылықтары бар екенін айтты. Мұндай де-факто түсінік, ортақ құқық дәстүрлері мен ресми (заңдық, нормативтік, азаматтық) құқық және ортақ құқық некелері арасындағы байланысқа қатысты. Көптеген ұрпақтар бойы жинақталған тәжірибелер негізінде дауларды шешуге арналған ортақ құқық нормалары, әлемдегі құқықтық жүйелерде шешім қабылдауға бағыт беруші маңызды элемент болып табылады. Оның бастапқы нысандары Англияда орта ғасырларда пайда болғандықтан, бұл англо-американдық құқықтық жүйелерде және Ұлыбритания империясының бұрынғы отарларында, сондай-ақ азаматтық құқықтың елеулі үлесі бар аралас жүйелері бар кейбір елдерде ерекше маңызға ие.

In Australian law, a de facto relationship is a legally recognized, committed relationship of a couple living together (opposite sex or same sex). De facto unions are defined in the federal Family Law Act 1975. De facto relationships provide couples who are living together on a genuine domestic basis with many of the same rights and benefits as married couples. Two people can become a de facto couple by entering into a registered relationship (i. e.: civil union or domestic partnership) or by being assessed as such by the Family Court or Federal Circuit Court. Couples who are living together are generally recognised as a de facto union and thus able to claim many of the rights and benefits of a married couple, even if they have not registered or officially documented their relationship, although this may vary by state. It has been noted that it is harder to prove de facto relationship status, particularly in the case of the death of one of the partners. In April 2014, an Australian federal court judge ruled that a heterosexual couple who had a child and lived together for 13 years were not in a de facto relationship and thus the court had no jurisdiction to divide up their property under family law following a request for separation. In his ruling, the judge stated "de facto relationship(s) may be described as 'marriage like' but it is not a marriage and has significant differences socially, financially and emotionally." The above sense of de facto is related to the relationship between common law traditions and formal (statutory, regulatory, civil) law, and common law marriages. Common law norms for settling disputes in practical situations, often worked out over many generations to establishing precedent, are a core element informing decision making in legal systems around the world. Because its early forms originated in England in the Middle Ages, this is particularly true in Anglo American legal traditions and in former colonies of the British Empire, while also playing a role in some countries that have mixed systems with significant admixtures of civil law.

Австралиядан тыс танылмаған қатынастар

Австралия федерализміне байланысты, де-факто серіктестіктер Австралиядағы бір штаттың ішінде тұрған кезде ғана заңды түрде танылуы мүмкін. Өйткені де-факто мәселелер бойынша заң шығару құқығы Австралия Конституциясының 51-бабының (xxxvii) тармағына сәйкес штаттардың Ұлттық Одаққа жүктеуіне байланысты, онда жаңа федералды заң тек штаттың ішінде ғана қолданылуы мүмкін екені айтылған. Де-факто қарым-қатынастың өзі мен Австралия штаты арасында байланыс болуы керек. Австралиялық де-факто жұп штаттан тысқары жерге көшсе, олар оны өздерімен бірге алып кетпейді, ал жаңа федералды заң штаттың аумақтық шектерімен байланысты. Сондықтан, де-факто немесе некеде тұрмаған жұптың құқықтық мәртебесі, құқықтары мен міндеттері олардың тұрақты түрде тұратын елдің заңдарымен танылады. Бұл Австралия Конституциясының 51 (xxi) және (xxii) баптарында, сондай-ақ халықаралық неке заңдарында және конвенцияларында, 1978 жылғы Неке туралы Гаага конвенциясында танылған неке мен "некелік дауларға" қарағанда өзгеше.

Некеден тыс қатынас шарты

Фактикалық қатынас некеге тұрмаған қатынас шартымен (кейде "палимониялық келісімдер" деп аталады) және әлемнің көптеген юрисдикцияларында кездесетін, белгілі бір шектеулі түрдегі тұрмыстық серіктестікпен салыстыруға болады. Фактикалық қатынас, тек әдет-ғұрып пен қадір-қасиет арқылы, сондай-ақ бұрыс жолмен (ретсіз түрде) жасалған толыққанды заңды неке болып табылатын, жалпы құқық некесімен салыстырылмайды. Қазіргі таңда АҚШ-тың тоғыз штаты мен Колумбия округі ғана жалпы құқық некесіне рұқсат береді; бірақ жалпы құқық некелері басқа юрисдикцияларда да жарамды және мойындалады, егер олардың құқықтық әдеп ережелері, келісім жасалған юрисдикцияда заңды түрде құрылған кез келген некені мойындауды талап ететін болса.

Отбасы құқығы қамқорлық

Де-факто ортақ қорғаншылық көптеген елдерде (Канада мысалы) некеде тұрған жұбайлардың балаларына қатысты бірлескен заңды шешім қабылдау құқығына ұқсас. Ажырасқаннан кейін әрбір ата-ана де-факто ортақ қорғаншылық құқығын сақтайды, сот шешімімен бірегей немесе ортақ қорғаншылық белгіленгенге дейін.

Монополиялық

Фактикалық монополия – бұл нарықта көптеген өнім жеткізушілеріне жол берілгенімен, оның толыққанды билеушісі бір компания болып табылады, сол себепті басқа қатысушылар бәсекелесе алмайды, тіпті сақталулары да қиын. Олигополия және монопсония сияқты ұқсас түсініктер бар, және антимонополиялық заңдар осындай жағдайларды жоюға арналған.

Зияткерлік меншік

Инженерлік салада жасанды түрде құпия сақталатын интеллектуалдық меншік пен тәжірибе жиынтығы – жекеменшік жүйе. Әдетте, осы технологияның иесі ғана оған қатысты жабдықты өндіреді. Ал ашық жүйелер белгілі бір деңгейде көпшілікке жария етілген, сондықтан кез келген адам технологияны қолдайтын жабдықты өндіре алады. Мысалы, ұялы телефон байланысында CDMA1X – де-факто технология, ал GSM – стандартты технология.

Спорт

Спорттағы де-факто бас менеджердің мысалдарына 1999 және 2002 жылдар аралығында «Балтимор Ориолс» командасының бас менеджері қызметін атқарған Сид Трифт кіреді. НФЛ-дегі «Нью-Ингланд Патриотс» командасының бұрынғы бас бапкері Билл Беличик ресми түрде бас менеджер атағын мұраға алмағанмен, жобалау және басқа да персоналдық шешімдерді қабылдау құқығына ие болғандықтан, де-факто бас менеджер рөлін атқарды.