Оңтүстік Уэльстегі Рондда аймағы

Ронда – Оңтүстік Уэльстегі таулы аймақ, бұрынғы көмір өндіруші өңір. Rhondda Fawr және Rhondda Fach аңғарларын қамтиды. Тарихы, географиясы туралы ақпарат.

30 мин оқу

100%

Дереккөз: Rhondda — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Оңтүстік Уэльстегі қалалық аймақ және аудан Rhondda '/r//ɒ//n//ð//ə/', немесе Rhondda аңғары (Cwm Rhondda) – Оңтүстік Уэльстегі бұрынғы көмір өндіру аймағы, тарихи тұрғыдан Гламорган графтығында орналасқан. Өзен Рондданың атымен аталып, екі аңғарды қамтиды: ірі Рондда Фаур аңғары (mawr – үлкен) және кіші Рондда Фах аңғары (bach – кіші). Сондықтан, "Рондда аңғары" атауы жеке және көпше түрінде жиі қолданылады. Бұл аймақ Оңтүстік Уэльс аңғарларының бір бөлігі болып табылады. 1897 жылдан 1996 жылға дейін Рондда жергілікті басқару ауданы болды. Бұрынғы аудан таратылған кезде он алты қауымдық бірлестіктен тұрды. 1996 жылдан бері Рондданың осы он алты қауымдық бірлестігі Rhondda Cynon Taf округінің құрамына кірді. Бұрынғы ауданның аумағы әлі де Рондда Сенат сайлау округі және Вестминстер сайлау округі ретінде қолданылады, 2020 жылғы бағалау бойынша халық саны 69 506 адамды құрайды. Аймақ ең қызықтысы 1840-1925 жылдар аралығында өркендеген тарихи көмір өндіру өнеркәсібімен танымал. Аңғарларда 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Рондданың құндылықтарын қалыптастырған баптист шіркеулерінде күшті нонконформистік қозғалыс пайда болды. Сонымен қатар, ол ерлер хорларымен, спорт және саясат салаларында да мәшһүр.

Тарихқа дейінгі және римдік Ронда: 8000 б.з.д. 410 ж.д.

Ронда аңғары Гламорганның таулы, немесе Бленау аймағында орналасқан. Ронданың ландшафты соңғы мұз дәуірінде мұздықтардың әрекетінен қалыптасқан, баяу жылжыған мұздықтар қазіргі терең аңғарларды ойып шығарған. Шамамен 8000 ж.б. мұздық шегінуімен аңғарлар өзендер мен бұлақтардың әсерінен одан әрі өзгерді. Нәтижесінде Ронданың екі өзен аңғары тар, тік беткейлі болып қалды, бұл ежелгі заманнан бері қазіргі уақытқа дейін елді мекендердің орналасуын анықтады.

Мезолит кезеңі

Гламорганның осы жоғарғы аймақтарында адамның болғанына ең алғашқы дәлел 1963 жылы Крейг-и-Ллинде табылды. Табылған кішкентай қашау тас құрал, Кресвелл типіне жататын немесе кем дегенде ерте мезолит кезеңіне тән болуы мүмкін, бұл жазықтаудың үстіңгі бөлігінде адам қызметі болғанын көрсетеді. Ронддада көптеген басқа мезолиттік заттар да табылды, көбінесе Бленрондда, Бленквм және Мэрди айналасындағы жоғарғы аймақтарда, олар аңшылық, балық аулау және жинаумен байланысты, бұл маусымдық көшпелі өмір салтын көрсетеді. Нақты мезолиттік қоныстар табылған жоқ, бірақ Крейг-и-Ллин тіктеуінен табылған заттардың шоғырлануы жақын жерде уақытша лагерь болғанын ұсынады.

Неолит дәуірі

Тарихқа дейінгі адамның алғашқы құрылымдық қалдығы 1973 жылы Ронда Фах өзенінің суайдырына жақын, Кефн Глас деген жерде қазылып алынды. Құрғақ тас қабырға негіздерінің іздері және тіреу қазбалары бар тіктөртбұрышты үйдің қалдықтары табылды; осы жерде табылған көмірдің радиокөміртектік талдауы құрылысты кейінгі неолит дәуіріне жатқызады. Аймақта табылған көптеген обалар дөңгелек болғанымен, Гели тауында сақина тәрізді оба немесе оба шеңбері бар. "Ронда Стоунхенджі" деп аталатын бұл оба, орталықтағы тас жәшікті қоршап тұрған, 60 см-ден аспайтын он тік тастан тұрады. Ронда аймағындағы барлық обалар биік жерде, көбінесе қыраттарда орналасқан және бағыт белгілері ретінде қолданылған болуы мүмкін.

Темір дәуірі

Cefn Glas неолиттік қонысын қоспағанда, аңғарда ортағасырға дейінгі үш анықталған қоныс орны бар: Maendy Camp, Hen Dre'r Gelli және Hen Dre'r Mynydd. Олардың ең ертесі – Maendy Camp, оның қалдықтары Тон Пентре мен Квмпарк арасында орналасқан. Қорғаныс құрылыстары шамалы болғанымен, лагерь солтүстік-шығыс беткейлері мен тас тіктептерді тиімді пайдаланған. Ол екі топырақ үйіндісінен: ішкі және сыртқы қоршаудан тұрады. 1901 жылы қазба жұмыстары кезінде табылған бірнеше археологиялық жәдігерлер осы лагерьті қола дәуіріне жатқызуға алып келді. Аталған жәдігерлердің көпшілігі – қыш ыдыстар мен кремний пышақтар – сыртқы қоршау ішіндегі жерлеу орнынан табылды, бірақ қазіргі кезде бұл орын темір дәуіріне жатқызылған. Аймақтағы римдік қоныстың ең анық мысалы Ферндалдағы Бленллешаудың үстінде орналасқан. Бұл қоныс жер жұмыстарының бірі болып табылады және біздің заманымыздың I ғасырында Рим әскерінің болғанын көрсетеді. Бұл әскери бекініс немесе әскерлердің тоқтау орны болған деп есептеледі.

Ортағасырлық Ронда: 4101550

V ғасырда Рим империясының Британияға көрсеткен қолдауы аяқталды, ал одан кейінгі ғасырларда ұлттық сана мен патшалықтар қалыптаса бастады. Рондда болашақта аталған аймақ Гливисинг құрамында болды, ол қазіргі Гламорган аймағын қамтитын және Гливис негіс салған әулет тарапынан басқарылды. Бұл әулеттің орнын Меуриг ап Тевдриг құрған басқа әулет басты, ал оның ұрпағы Морган ап Оуэйн Гламорганға Уэльс тілінде Морганнуг деген ат берді. 1066 жылғы Гастингс шайқасынан кейін Норман билеушілері келген соң, Оңтүстік-Шығыс Уэльс бес кантрефке бөлінді. Рондда Пеншеннің ішінде орналасты, ол қазіргі Глин-Нит пен Кардифф және Абертоу арасындағы жағалау бойындағы тар жолақ болды. Әр кантреф одан әрі коммоттарға бөлінді, Пеншен бес коммоттан тұрды, соның бірі – Глинронда. Гламорган аймағында Қараңғы ғасырларға қатысты ескерткіштер сирек кездеседі, ал ғимараттар одан да сирек. Табылған аз ғана орындар Бро, яғни жазық далада орналасқан, сондықтан тарихшылар Бленау сирек қоныстанған, мүмкін тек маусымдық мал өсірушілер ғана келген деген пікірде. Осы кезеңнен Рондда аймағында қалған жалғыз құрылыс қалдықтары – бірнеше топырақ үйінділері. Христиан қасиетті орны бар екенін көрсететін мүсінделген тастар мен кресттер жоқ. Ерте орта ғасырларда халықтар жергілікті билеушінің соты немесе лисінің төңірегінде орналасқан шағын ауылдарда тұратын құлдар мен шашыраңқы шаруашылықтарда тұратын еркін адамдарға бөлінді. Ең маңызды ауыл – қала басшысының қонысы немесе маэрдреф болды. Ронда Фахтағы Мэрди, атауын ескере отырып, осындай деп танылды, бірақ ауыл орта ғасырлардан асып кеткен жоқ. 12 ғасырдың басында Норманның кеңеюі жалғасты, Неат, Кенфиг және Коити маңында қамалдар салынды. Сол кезеңде епископ Урбан Лландафф діни округін құрды, оған Глинронда Ллантрисанттың үлкен приходы қарады. Гламорган лорды Уильям қайтыс болғаннан кейін, оның кең аумағы 1217 жылы Гилберт де Клэрге берілді. Фицхамон бастаған Гламорганды бағындыруды күшті Де Клэр әулеті аяқтады. Гилберт де Клэр енді Марш лордтарының бірі болғанымен, аймақ әлі де толыққанды қоныстанбаған еді. Мейсгин лорды Хайвел ап Маредудд өзінің туысы Морган ап Кадуоллонды тұтқынға алып, Глинронданы қосып, коммоттарды біртұтас жергілікті билеушінің басқаруына біріктіруге тырысты. Бұл қақтығыс Де Клэр қайтыс болғанға дейін шешілмеді және аймақ патшалық билікке көшті.

The 5th century saw the withdrawal of Imperial Roman support from Britain, and succeeding centuries saw the emergence of national identity and of kingdoms. The area which would become the Rhondda lay within Glywysing, which incorporated the modern area of Glamorgan and was ruled by a dynasty founded by Glywys. This dynasty was replaced by another founded by Meurig ap Tewdrig, whose descendant Morgan ap Owain would give Glamorgan its Welsh name Morgannwg. With the coming of the Norman overlords after the 1066 Battle of Hastings, south east Wales was divided into five cantrefi. The Rhondda lay within Penychen, a narrow strip running between modern day Glyn Neath and the coast between Cardiff and Aberthaw. Each cantref was further divided into commotes, with Penychen made up of five such commotes, one being Glynrhondda. Relics of the Dark Ages are rare in the Glamorgan area and secular monuments still rarer. The few sites found have been located in the Bro, or lowlands, leaving historians to believe the Blaenau were sparsely inhabited, maybe only visited seasonally by pastoralists. A few earthwork dykes are the only structural relics in the Rhondda area from this period. No carved stones or crosses exist to indicate the presence of a Christian shrine. In the Early Middle Ages, communities were split between bondmen, who lived in small villages centred on a court or llys of the local ruler to whom they paid dues, and freemen, with higher status, who lived in scattered homesteads. The most important village was the mayor's settlement or maerdref. Maerdy in the Rhondda Fach has been identified as such, mainly on the strength of the name, though the village did not survive past the Middle Ages. In the early 12th century Norman expansion continued, with castles being founded around Neath, Kenfig and Coity. In the same period Bishop Urban set up the Diocese of Llandaff under which Glynrhondda belonged to the large parish of Llantrisant. After the death of William, Lord of Glamorgan, his extensive holdings were eventually granted to Gilbert de Clare in 1217. The subjugation of Glamorgan, begun by Fitzhamon, was completed by the powerful De Clare family. Although Gilbert de Clare had now become one of the great Marcher Lords, the territory was far from settled. Hywel ap Maredudd, lord of Meisgyn captured his cousin Morgan ap Cadwallon and annexed Glynrhondda in an attempt to reunify the commotes under a single native ruler. This conflict was unresolved by the time of De Clare's death and the area fell under royal control.

Ортағасырлық Ронданың қоныстары

Норман дәуірінде Рондадағы қоныстар туралы мәліметтер аз. Темір дәуіріндегі үйлердің ұжымдық сипатынан өзгеше, аймақта табылған ортағасырлық ғимараттардың қалдықтары қазіргі заманғы шаруашылықтарға ұқсас, төбелерге орналасқан бөлек шаруашылықтар түрінде кездеседі. Ортағасырлық Уэльс шаруаларының болуы олардың ғимараттарының қалдықтары арқылы дәлелденеді, екі аңғардың ішінде платформалы үйлердің негіздері табылды. 1930 жылдары Геллигердегі бірнеше платформалы үйлер қазылғанда, 13-14 ғасырларға жататын керамика сынықтары табылған. Рондада ортағасырлық екі қамалдың қалдықтары сақталған. Ескісі – Кастелл Нос, Маердиге қарап тұрған Ронда Фахтың басында орналасқан. Кастелл Нос туралы жазбадағы жалғыз дерек – Джон Лиландтың айтуынша, "Castelle Nose – бұл төбедегі биік тасты тік жар". Қамалдың құрамында жартас және ор қабырғасынан тұратын көтерілген платформа бар, ал солтүстік бетінде қираған құрғақ тастан салынған ғимарат орналасқан. Оның орналасуы мен пішіні нормандық емес, ал Уэльстер оны шекараны қорғау үшін салған деп есептеледі, бұл оны 1247 жылға дейін, Ричард де Клэр Глинронданы басып алғанға дейін салынғандығын көрсетеді. Екінші қамал – Йнисигруг, қазіргі Тонипанди қаласының орталығына жақын орналасқан. Бұл бекіністің қалдықтары өте аз, өйткені 19 ғасырда Тонипанди теміржол стансасы салыну кезінде көп бөлігі қиратылған. Йнисигруг 12 немесе 13 ғасырға жатқызылады, ал Іоло Морганг оны қате түрде король Рис ап Тевдврдің жерлеу орны деп санайды. Рондадағы ең көне христиандық ескерткіш – Пенристегі Әулие Марияның қасиетті орны, оның қасиетті құдыры 15 ғасырда Ризиарт ап Рис есімдерімен аталады.

Ортағасырдан кейінгі және өнеркәсіптік Rhondda: 15501850

XVI ғасырдың ортасында Ронда, бұрын Ротни алқабы деп аталған, үлкен, бірақ сирек қоныстанған Истрадифодуг, Сент-Тифодуг алқабының құрамына кірді. Әкімшілік тұрғысынан ол үш ауылға бөлінді: солтүстіктегі жоғарғы немесе Ригос ауылы, ортаңғы немесе Пенрис ауылы және төменгі немесе Клайдах ауылы. Орта ғасырдан кейінгі кезеңде Ронданың көп бөлігі орманды болды, ал негізгі экономикалық қызметі қой, жылқы және мүйізді мал өсіру болды. Тарихшы Райс Меррик Гламорган алқабының жоталық аймасын сипаттағанда, онда “ірі қара, жылқы және қой өсіру әрдайым дамыған, бірақ ерте заманда онда азырақ астық өсірілген, себебі жердің көп бөлігі оған қолайлы болмаған” деп атап өткен. Ағылшын картографы Джон Спид мал шаруашылығын “Ширдің байлыққа жетуінің ең жақсы жолы” деп сипаттады. Рондада жәрмеңке болмағандықтан, мал көршілес нарықтарға – Неат, Мертир, Ллантрисант, Йнисибюл және Лландаффқа апарылды. Дегенмен, өзін-өзі қамтамасыз ету үшін аймақтағы шаруалар аз мөлшерде сұлы, бидай және арпа сияқты дақылдар өсірді. Дақылдар Ронданың төменгі бөлігінде, өзендерге жақын тар шалғындарда өсірілді, бірақ Наполеон соғыстары кезінде туындаған тапшылық Карн-у-Вивер және Пенрис сияқты жоталық аймақтарда да өсіруге мәжбүр етті. Меррик жоғарғы жердегі тұрғындардың тамақтануын “бидайдан жасалған нан, сыра және арадан жасалған сусыннан” тұратынын сипаттады [sic]. 17 ғасырдың бірінші жартысында тұтыну тауарларының құнының өсуі және бір-бірінен кейін келген жаман егістер Гламорганда экономикалық өзгерістерге әкелді. 19 ғасырға қарай Ронданың көптеген фермалары мен меншіктері Бьют маркизі, Дунравен графы, Мертирдің Кроушей Бейли және Бреконның Де Винтон отбасы сияқты жер иелеріне тиесілі болды.

Ортағасырдан кейінгі Ронданың қоныстары

16 ғасырдың ортасындағы Одақ актілері және 17 ғасырдың ортасындағы Англия азаматтық соғысы Уэльстің енді қосылған Англия Корольдігінде көптеген жаңа құрылыстарға әкелді. Бұл Ронда аңғарында салынған құрылыстарда көрінеді. Тюдор кезеңінің соңындағы экономиканың құбылуы фермерлердің көбірек жерді игеруіне, артық өнімнің көлемін ұлғайтуына және осылайша жоғары табыс табуына себеп болды. Бұл Рондада салынған жаңа шаруашылық үйлерде және тұрғын үйлердің дизайнында бұрынғыдан ерекше үй жайлылығына назар аударуда көрінді. Бірақ олардың көпшілігі тау-кен өнеркәсібінің өркендеуімен бірге қиратылды. Сақталған аз ғимараттардың ішінде Tynewydd ("Жаңа үй") – 17 ғасырға жататын үй, көршілес Tynewydd ауылына атын берген деп есептеледі, сондай-ақ Ystrad-тағы Tyntyle үйі де бар, ол шамамен 1600 жылға дейін салынған. 1850 жылға дейін өнеркәсіптік ғимараттар аз болды; ең танымалдарының бірі – Понтигвайттегі 17 ғасырға жататын домна пеші, ол ауылға атын берді, және 1738 жылы Харри Дэвид салған толықтау фабрикасы, ол Тонипандиге атын берді. Аңғарлар бойында астық диірмендері сирегірек кездеседі, ал көмір шұңқырлары да ертеде пайда болды, екеуі 1612 жылы Ригос және Кумпарк қалаларында ашылған, бірақ олар ашық карьерлік болған, терең шахта емес. Бұл Гламорганның көп бөлігін және оның ішіндегі Ронданың барлық аумағын қамтыды. Мертир және Абердар сияқты көршілес аймақтарда көмір шахталары бұрыннан болғанымен, 1812 жылы Уолтер Коффин Динас Төменгі шахтасын іске қосқанға дейін Ронда аңғарларынан көмір коммерциялық көлемде экспортталған жоқ. Сондықтан бұл үлкен тәуекел деп есептелді. Ронданы зерттеуді Бут сеншілері, үшінші Бут маркизінің өкілдері жүргізді, олар аңғардағы егістік жерлердің үлкен бөлігіне ие болды, сонымен қатар Кардифф портында үлкен қаржылық мүддеге ие болды, ол көмірді экспорттайтын. Алғашқы темір жол Кардиффтен Аберсинонға дейін салынды, ал 1841 жылы Кардиффті Понтиприд арқылы Динаспен байланыстыратын тармақ ашылды. Бұл Уолтер Коффиннің Динас кенішін оңай тасымалдауға мүмкіндік берді, бұл түсінікті нәрсе, өйткені Коффин TVR директоры болды. 1849 жылы TVR Ронда Фахқа дейін созылды және 1856 жылға қарай темір жол Фах және Фавр аңғарларының ең шеткі аймақтарына – Маерди мен Трехербертке жетті. Алғаш рет Ронда аңғары маңызды көлік арнасы арқылы Уэльстің қалған бөлігімен байланысты. Монополияны бұзуға жасалған әрекеттердің бірі – 1885 және 1895 жылдар аралығында Ронда және Суонси шығанағы темір жолын ашу болды, ол Ронда Фаврдың басындағы Блеенронданы Уэльс ханзадасының догымен байланыстырды. Осы мақсатқа жету үшін Ронда туннелі Майнд Бленгвинфиден Бленгвинфиге дейін қазылды, ол сол кезде Уэльстегі ең ұзын темір жол туннелі болды. Бастапқыда Абердардағы беткі шахталар болашақ кен иелері үшін тартымдырақ болды, бірақ Абердар 1860 жылдары толыққаннан кейін Ронда тез өркендеді. 1860 және 1870 жылдары Ронда аңғарында 20 кеніш ашылды, Ронда Фахтағы жетекші иесі – Абердардан Дэвид Дэвис, ал Ронда Фаврда – Дэвид Дэвис болды. 1893 жылға қарай Ронда аңғарларында 75-тен астам кеніш болды. Бастапқыда олардың көпшілігі шағын жеке тұлғалар тобына тиесілі болды, бірақ 20 ғасырдың басында компаниялар қолданыстағы кеніштерді сатып ала бастаған кезде бұл үрдіс өзгерді. Шешілімді жауапкершілік мәртебесін кеңінен қабылдау меншіктің шоғырлануына әкелді, көмір өндірумен байланысты экономикалық тәуекелдерді азайтты: көмір бағасының тұрақсыздығы, сатып алудың қымбаттауы, геологиялық қиындықтар және ірі апаттар. Жаңадан құрылған компанияларды алғашқы кеніштерді салған жеке тұлғалар мен отбасылар құрды, бірақ 20 ғасырдың басында олар негізгі акционерлерден аспады. Фирмалардың арасында Дэвистің Океан көмір компаниясы, Арчибальд Худың Гламорган көмір компаниясы және Дэвид Дэвис және ұлы бар.

The Acts of Union in the mid 16th century and the English Civil War in the mid 17th century brought much rebuilding in the Kingdom of England, to which Wales was now annexed. This appears in the structures built in the Rhondda Valley. The fluctuating economy of the late Tudor period resulted in farmers taking in more land, creating higher levels of surplus goods and so producing higher profits. These were reflected in new farmhouses built in the Rhondda and for the first time an emphasis on domestic comfort apparent in the design of dwellings. but most were destroyed with the growth of the mining industry. Of the few survivors, those of note include Tynewydd ('New House') in Tynewydd, a 17th century house thought to have given its name to the neighbouring village of Tynewydd and of Tyntyle in Ystrad dated around 1600. There were few industrial buildings before 1850; those of note include a 17th century blast furnace at Pontygwaith which gave the village its name. and a fulling mill established by Harri David in 1738, which in turn gave its name to Tonypandy. Corn mills existed sparsely throughout the valleys, as did early coal pits, two being recorded as opening in 1612 at Rhigos and Cwmparc, though they would have been open cast, not deep mined. This took in most of Glamorgan and the entirety of the Rhondda within it. Although neighbouring areas such as Merthyr and Aberdare had already sunk coal mines, it was not until Walter Coffin initiated the Dinas Lower Colliery in 1812 that coal was exported from the Rhondda Valleys on any commercial scale. It was therefore seen as an expensive risk. Exploration of the Rhondda was undertaken by the Bute Trustees, agents of the third Marquess of Bute, who not only owned large tracts of valley farmland but also possessed a large financial interest in the Cardiff Docks which would export the coal. The original line was laid from Cardiff to Abercynon, and by 1841 a branch was opened to link Cardiff with Dinas via Pontypridd. This allowed easier transportation for Walter Coffin's Dinas mine, an unsurprising addition, as Coffin was a director of the TVR. In 1849 the TVR extended into the Rhondda Fach and, by 1856, the railway had reached the furthest areas of the Fach and Fawr valleys at Maerdy and Treherbert. For the first time, the Rhondda Valley was linked by a major transportation route to the rest of Wales Attempts were made to break the monopoly included the opening of the Rhondda and Swansea Bay Railway between 1885 and 1895, which linked Blaenrhondda at the head of the Rhondda Fawr to the Prince of Wales Dock. To achieve this the Rhondda Tunnel was dug through Mynydd Blaengwynfy to Blaengwynfi – at the time the longest railway tunnel in Wales. Initially the shallower pits at Aberdare proved a bigger attraction to prospective mine owners, but once Aberdare became fully worked by the 1860s, the Rhondda saw rapid growth. During the 1860s and the 1870s, 20 Rhondda Valley collieries opened, with the leading owner in the Rhondda Fach being David Davis of Aberdare, and David Davies in the Rhondda Fawr. By 1893, there were more than 75 collieries in the Rhondda Valleys. Initially most were owned by a small group of individuals, but the trend changed towards the start of the 20th century, as companies began buying up existing collieries. The widespread adoption of limited liability status began a trend towards concentration of ownership, reducing some of the economic risks involved in coal mining: unstable coal prices, inflated acquisitions, geological difficulties, and large scale accidents. The emerging companies were formed by the individuals and families who sank the original collieries, but by the start of the 20th century they were no more than principal shareholders. The firms included the Davies's Ocean Coal Company, Archibald Hood's Glamorgan Coal Company and David Davis & Son.

Көмірдің төмендеуі және экономикалық эмиграция (1914-1944 жж.)

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Оңтүстік Уэльстегі экономикалық жағдай жақсы болды. 1913 жылғы ең жоғары көрсеткіштен кейін өндіріс төмендегенімен, сұраныс әлі де жеткілікті деңгейде болды, бұл көмір кендерін толық қуатпен жұмыс істеуге мүмкіндік берді. 1917 жылдың ақпан айында көмір өндіру мемлекеттік бақылауға алынды, ал соғыс күшейген сайын сұраныс артып, жеткілікті көлемдегі тауарлармен қамтамасыз етілді. 1926 жылы жағдай нашарлады, себебі көмір кеншілерінің еңбекақысын төмендетуіне және жұмыс уақытын ұзартуына жауап ретінде, TUC А. Дж. Куктың "еңбекақыдан бір тиын да, күннен бір минут та кемітпеу" шақыруына байланысты, жұмыстан шығарылған кеншілерді қорғау мақсатында жалпы ереуіл жариялады. TUC ереуілді тоғыз күннен кейін тоқтатты, бірақ кеншілердің жалақысын төмендету мәселесін шеше алмады. Кеншілер келіспеді және тағы жеті ай бойы ереуілде болды, содан кейін аштықтан қиналып, мойынсұнуға мәжбүр болды. Рондада кеншілер өздерінің қиын жағдайларын жеңілдету үшін көптеген жобаларды ұйымдастырды, мысалы, халыққа тамақ дайындау орындары, мерекелер және оларды қолдау үшін "қуаныш" күндерін өткізді, ал Мердидегі жергілікті кеншілер рациондау жүйесін енгізді. Қаржының жетіспеуі салдарынан денсаулық сақтау деңгейі төмендеді, бұл Рондада медициналық персонал мен медбикелердің жетіспеуіне, тиісті санитарлық жүйелерді құрудағы сәтсіздікке және туберкулезден болатын өлім-жітімнің өсуіне әкелді. 1932 жылға қарай Рондадағы ұзақ мерзімді жұмыссыздық деңгейі 63 пайызды, ал Ферндалда – шамамен 73 пайызды құрады. Соңғы шешім эмиграцияға көшу болып көрінді. 1924 жыл мен 1939 жыл аралығында 50 мың адам Рондадан кетіп қалды. Осы кезеңде бір ғана өнеркәсіпке негізделген қауымдастықтар үшін өмір қиын болды, әсіресе көптеген отбасылар бір жалақыға тәуелді болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы жұмыспен қамту көрсеткіштерінде жаңа өзгерістерге алып келді, ал 1944 жылға қарай Рондадағы жұмыссыздық деңгейі Треорхиде 1 пайызды, ал Тонипандиде 3,7 пайызды құрады.

Тау-кен апаттары

Ронда аңғарындағы кеншілер үшін ауыр жарақат алу немесе өлім қаупі күнделікті жағдай еді. Көмір шахталарындағы апаттың ең көп таралған түрі – метан газы немесе көмір шаңының жиналуынан болатын газ жарылысы. Шахталар тереңдеген сайын және желдетуді бақылау қиын болғандықтан, қауіп артты. Рондадағы ең ірі оқиға – 1867 жылғы Ферндал апаты, онда жарылыс 178 адамның өмірін алды. Дегенмен, ірі апаттар жалпы өлім-жітімнің шамамен бес пайызын ғана құрады. Төменде бір оқиғада бес немесе одан көп адамның қаза болуына себеп болған кен апаттарының тізімі келтірілген. + Ронда аңғарындағы тау-кен апаттары 1850–1965 жж. Кеніш Орны Күні Жылы Қаза болғандардың саны Себебі Динас кеніші Динас 1 қаңтар 1844 12 Газ жарылысы Cymmer кеніші Cymmer 15 шілде 1856 114 Газ жарылысы Ферндал No. 1 шұңқыры Бленлешау 8 қараша 1867 178 Газ жарылысы Ферндал No. 1 шұңқыры Бленлешау 10 маусым 1869 53 Газ жарылысы Pentre кеніші Pentre 24 ақпан 1871 38 Газ жарылысы Tynewydd кеніші Порт 11 сәуір 1877 5 Су шашу Динас орталық кеніші Динас 13 қаңтар 1879 63 Газ жарылысы Naval кеніші Пеніграйг 10 желтоқсан 1880 101 Газ жарылысы Gelli кеніші Гелли 21 тамыз 1883 5 Газ жарылысы Naval кеніші Пеніграйг 27 қаңтар 1884 14 Газ жарылысы Maerdy кеніші Maerdy 23–24 желтоқсан 1885 81 Газ жарылысы National кеніші Уоттаун 18 ақпан 1887 39 Газ жарылысы Tylorstown кеніші Tylorstown 27 қаңтар 1896 57 Газ жарылысы National кеніші Уоттаун 11 шілде 1905 120 Газ жарылысы Cambrian кеніші No.1 Клайдаш Вейл 10 наурыз 1905 34 Газ жарылысы Naval кеніші Пеніграйг 27 тамыз 1909 6 Лифт құлауы Glamorgan кеніші Ллуинипиа 25 қаңтар 1932 11 Жарылыс, газ Blaenclydach кеніші Клайдаш Вейл 25 қараша 1941 7 Бақылаусыз вагонетка Lewis Merthyr кеніші Трехафод 22 қараша 1956 9 Газ жарылысы Cambrian кеніші Клайдаш Вейл 17 мамыр 1965 31 Газ жарылысы

Қазіргі заманғы Рондда 1945 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Ронданың көмір өндіру өнеркәсібі соғыс жылдарында жасанды түрде қолдауға ие болды және Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін 1939 жылғы өнеркәсіптік құлдырауға оралуы күтілді. 1947 жылы үкімет британдық көмір шахталарын мемлекеттік меншікке алу туралы жариялағанда, құтқарылғандай сезім туды, бірақ келесі онжылдықтарда өнімнің үнемі азаюы байқалды. 1947 жылы 15 000 кенші болған Рондада 1984 жылы Маердиде орналасқан, аңғарлардағы көмір өндіретін жалғыз шахта қалды. Көмірге әлі де тәуелді болған бірнеше өнеркәсіптердің арасында жоғары сапалы, әсіресе болат өнеркәсібі үшін қажетті кокстік көмірге сұраныс болды. Сол кезде Гламорган көмірінің 50 пайызы болат зауыттарына жіберілді, ал екінші ең ірі нарық – тұрмыстық жылу беру болды: «қоюсыз» Ронда отыны «Таза ауа туралы» заң жарияланғаннан кейін қайтадан танымал болды. Бұл екі нарық Рондадағы шахталардың тағдырын анықтады, ал екеуінен де сұраныс төмендегенде, одан әрі қысқаруға әкелді. Сонымен қатар, Франция, Италия және Бенлюкс елдері сияқты Еуропаның басқа аймақтарына экспорт күрт төмендеді: 20 ғасырдың басындағы өнімнің 33 пайызынан 1980 жылға қарай шамамен 5 пайызға дейін азайды. Ронда шахталары желдету, көмір дайындау және қуатпен жабдықтау әдістері жағынан салыстырмалы түрде көне болды. 1945 жылы британдық көмір өнеркәсібі өнімнің 72 пайызын механикалық түрде өндірсе, Оңтүстік Уэльсте бұл көрсеткіш тек 22 пайызды құрады, ол 1956 жылғы өнеркәсіптік дағдарыстан кейін және мұнайдың қолжетімділігі артып, күрт төмендеді. Жаңадан келгендердің арасында Альфред Поликоффтың киім фабрикасы, картон қораптар өндіретін Джейкоб Беатус компаниясы және Электр және Музыкалық Индустриялар ЖШҚ болды. Ронданың өнеркәсіптік өткенін көрсететін Ронда мұражай паркі Порттың оңтүстігінде, бұрынғы Льюис Мертир шахтасында, Трехафодта орналасқан.

Басқару

Ронда аймағын қамтитын жергілікті өкіметтің бір деңгейі бар: Ронда Синон Таф округінің әкімшілік кеңесі. Ронда он алты қауымға бөлінгенімен, олардың ешқайсысының қауымдық кеңесі жоқ.

Әкімшілік тарихы

Тарихи тұрғыдан алғанда, Рондда көбінесе Истрадыфодуг приходінің құрамында болды. Істрадыфодугтың шағын ауылы Әулие Жохан Баптист шіркеуінің төңірегінде орналасқан, ал ескі ауыл өнеркәсіптік революция кезінде өскенде Тон Пентр қалалық аймағына еніп кетті. 1877 жылы Истрадыфодуг приходінің көп бөлігі жергілікті басқармамен басқарылатын жергілікті үкіметтік округке айналды, тек Рондда Фаур аңғарының жоғарғы бөлігіндегі төбелердің солтүстігінде жатқан Ригос аймағы ғана оған кірмеді. 1879 жылы жергілікті басқару ауданы Лланвонно және Ллантрисант приходтарының бөліктерін де қамтыды, нәтижесінде Порт аймағы Истрадыфодуг жергілікті үкіметтік округіне қосылды. 1894 жылы жергілікті үкіметтік округ Истрадыфодуг қалалық округіне айналды, ал приход шекаралары қалалық округ шекараларымен сәйкестендірілді. 1897 жылы Истрадыфодуг приході мен қалалық округі ресми түрде Рондда деп аталды. Рондда қалалық округі 1955 жылы муниципалды боронға айналды, ал 1974 жылы жаңа Мид Гламорган округінде аудан ретінде қайта құрылды. 1996 жылы Мид Гламорган округі таратылды және Рондда көршілес Синон Вэлли және Тафф Эли аудандарымен бірігіп, Рондда Синон Таф округін құрады.

Дін

Глинронданың комотесі ертеректегі Истрадифодуг еншілес аймағымен шектесіп жатты, бірақ кельттік әулие Тифодуг немесе Дифодуг туралы көп мәлімет жоқ, оның есімімен аталған еншілес аймақ осылай аталып кеткен. Ол шамамен 600 жылдары өмір сүрген деп есептеледі. Приход оның есімін иеленсе де, қазір Ронда шекарасында оның атымен аталған діни ескерткіштер мен құдай орындары жоқ. Бұл қасиетті орын Ллантарнам цистерциандық аббаттығына қарасты еді.

Орта ғасырларда Ронда өзенінің жағасындағы Истрадифодуг приход шіркеуі Ронда Фавр тұрғындарына қызмет етсе, ал Ронда Фах отбасылары Лланвинно шіркеуіне барып қана тұрды. Порт пен Динас маңындағы Төменгі Ронда тұрғындары құлшынып, дін тыңдау үшін Ллантрисантқа дейін баруға мәжбүр болды. Бұл Рондадағы алғашқы баптист шіркеуі болды, кейін Небо, Истрад Ронда деп аталды. Симмер мен Йнисфах шіркеулері келесі 150 жыл бойы аңғардағы жаңа діни қозғалыстың бастамасы болды. 19 ғасырдың басында Рондада бар болғаны үш құдай орыны болды: приход шіркеуі (қазір Жақия Баптистке арналған) және Симмер мен Йнисфах шапкелдері. 1855 жылдан кейін көмір өндірісінің арқасында халық саны артып, жағдай тез өзгерді. 1905 жылға қарай аңғарда 151 шіркеу болды. 19 және 20 ғасырлардың басында шіркеу өмірі аңғар тұрғындарының өмірінің орталық бөлігі болды, бірақ Ұлыбританиядағы көптеген қауымдар сияқты, соғыстан кейінгі кезеңдерде тұрақты мүшелер саны азайды. Құдай орындарының саны халық санымен бірге азайды, бірақ Рондада уэльс тілінде сөйлейтіндердің санының күрт төмендеуі бұл жағдайды ушықтырды. Әсіресе, уэльс тіліндегі шіркеулер 1950 жылдардан бастап мүшелерінің санының күрт төмендеуін бастан кешірді, ал көптеген шіркеулер келесі жарты ғасырда жабылды. 1990 жылға қарай Рондада 50-ден аз құдай орыны қалды және көптеген ғимараттар бұзылды.

Саяси белсенділік

Рондадағы саяси белсенділік кәсіподақтармен және социалистік қозғалыспен тығыз байланысты, бірақ бастапқыда дамуы баяу болды. 1870 жылдары "Біріккен тау-кеншілер қауымдастығы" қолдау тапты, бірақ жұмыс берушілердің қарсылығынан құлап қалды. Кембрий тау-кеншілері қауымдастығы табыстырақ болды, ал 1898 жылғы көмір ереуілінен кейін құрылған Оңтүстік Уэльс тау-кеншілері федерациясы Оңтүстік Уэльс тау-кеншілеріне жауынгерлік репутациясын қалыптастырды, және Ронда аңғары осы үдерісте маңызды рөл атқарды. 1885 жылғы қайта бөлу заңының аясында Рондаға парламенттегі алғашқы орын берілді, оны Уэльсте сайланған жұмысшы табының жалғыз өкілі болған, қоңыр дауысты кәсіподақ жетекшісі Уильям Абрахам жеңіп алды. 20 ғасырда социализм мен синдикализм өрістеді, ал өндірістік күрес 1910-1911 жылдардағы Тонипанди көтерілісінде шегіне жетті. Бір жыл өткен соң Тонипандиде Ноа Аблеттің "Тау-кеншілердің келесі қадамы" атты памфлеті жарық көрді. Тонипанди 1936 жылдың 11 маусымында Девинтон-филдте тағы да тәртіпсіздік ошағына айналды, онда көпшілік Британ фашистер одағының үгіт-насихат офицері Томми Моранның ашық ауада сөйлеген сөзіне қарсы тұру үшін жиналды. 2000-6000 адамнан тұратын бұл топ зорлық-зомбылыққа бой берді, полиция Моранның қара жейделі күзетшісін қорғауға мәжбүр болды. Жергілікті тұрғындардың жетісі қамауға алынды. Рондада коммунистік көзқарастарға қатысты күшті тарих бар, Ронда социалистік қоғамы Ұлыбритания Коммунистік партиясын құрған коалицияның маңызды бөлігі болды. 1930 жылдары Мерди коммунистік қолдаудың "Кіші Мәскеу" деп белгілі болған орталығына айналды, ол Мертирде туған Артур Хорнер және марксистік жазушы Льюис Джонс сияқты солшыл белсенділерді өсірді. 1979 жылы Ронда кеңесшісі Энни Пауэлл Уэльстегі жалғыз коммунистік мэр атанды.

Әйелдердің рөлі

Экономика көбінесе бір ғана салаға тәуелді болғандықтан, Ронданың көмір өндірісінің шарықталу кезеңінде әйелдер үшін ақы төленетін жұмыс орындары жетіспеді. Уэльс энциклопедиясы атап көрсетеді, үнемі үйде отырып, үйдің патшайымы ретінде құрметтелген әйел және ана бейнесі – «Уэльс анасы» бейнесі, негізінен Рондада қалыптасқан.

Спорт

Әлеуметтік жағдай 1897 жылы Ронда қалалық округтік кеңесі құрылғанға дейін де қарапайым болды. Аңғарлардың географиялық орналасуына байланысты жер тапшы болды, сондықтан аз орын, уақыт және ақша қажет ететін ойын-сауық түрлері іздестірілді. Осының нәтижесінде тазы шабуы, әтеш айқасы, ашық ауада қол добы (көбінесе мейрамханалармен байланысты), бокс, жүгіру және регби сияқты іс-шаралар пайда болды.

Регби одағы

19 ғасырдың ортасында Абердар және Мертир сияқты ескі кен қалаларынан келген иммигранттар регби ойынын өздерімен бірге әкелді. Treherbert-те 1875 жылы ойынның әртүрлі шахталарда қалыптасуы үшін бес айлық жұмыс тоқтату қажет болды, онда Amalgamated Association of Miners өзінің мәжілістерін өткізді. 1877 жылы Пеніграйг регби футбол клубы құрылды, одан кейін 1879 жылы Трехерберт, 1882 жылы Ферндал, 1884 жылы Истрад Ронда, 1886 жылы Треорчи және 1903 жылы Тайлорстаун құрылды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында "Ронда шабуылшысы" Уэльстің көптеген құрамаларының маңызды ойыншысы болды. Ауыр өнеркәсіп жұмысшысы ерте Уэльс командаларындағы агрессивті шабуылдың негізгі тұлғасы болды, мысалы, Трехерберттің Дай "Тарв" (тұлпар) Джонсы 6 фут 1 дюйм (185,5 см) бойымен және салмағымен жануардай адам ретінде есептелді. Алаптардағы ойын алаңдарының жетіспеуі көптеген регби командаларының бірнеше алаңды бөлісіп пайдалануына, әр апта сайын қарсылас алаңдарға саяхаттауына немесе тіпті дұрыс емес еңіс алаңдарда ойнауына себеп болды. Алаптық клубтардың клуб үйлері болған жоқ, көптеген командалар жақын жердегі пабта жиналатын және киім ауыстыратын. Көптеген клубтар шахталар мен паб командаларының айналасында құрылып, таратылды, бірақ көптеген басқалары бүгінгі күнге дейін сақталған.

Футбол

Регби одағының басымдығына байланысты Ронда аңғарларының тарихында көзге түсетін футбол командалары аз болған. 19-шы ғасырдың соңына қарай бірнеше команда құрылды, бірақ көпшілігі депрессия кезінде таратылды, оның ішінде 1926 жылы Cwmparc F. C. және 1928 жылы Mid Rhondda.

Музыка

Неконформист шіркеулерінің моральдық жүйесіне сіңген ұстамдылық қозғалысы 19-шы ғасырдың ортасы мен аяғы, сондай-ақ 20-шы ғасырдың басында Рондадағы әлеуметтік көзқарастардың өзгеруіне әкелді. Алкогольге деген көзқарас теріс болды, сонымен қатар күшейіп бара жатқан зорлық-зомбылыққа толы регби сияқты спорт түрлері де сынға ұшырады, нәтижесінде көптеген жас жігіттер қабылданатын басқа ойын-сауық түрлерін іздеді. Дауысты хорлар шіркеу қоғамынан логикалық жаңару болды, ал қола аспаптар оркестрлері ақырында қозғалыс тарапынан қабылдауға қол жеткізді.

Ерлер әуендік хорлары

Уэльстің өнеркәсіптік қауымдастықтарындағы ерлер дауысты хорларының гли-клубтардан пайда болғаны айтылады. Рондда бірнеше атақты хорларды өндірді, оның ішінде Уэльсті Дүниежүзілік көрмеде өкілдік еткен Рондда Гли қоғамын. Бәсекелес Треорхи ерлер дауысты хоры да эсдифодауда сәттілікке жетті, ал 1895 жылы хордың түпнұсқа құрамы Виктория патшайымының алдында ән орындады. Бұл 19 ғасырдың соңында өзгерді, көптеген топтар көбірек беделге ие болып, арақ-шарапқа қарсы қозғалысқа қосылды. Екі Рондда мыс оркестрі де бастапқыда арақ-шарапқа қарсы оркестрлер ретінде құрылды: 1884 жылы өмірін Ton Temperance ретінде бастаған Тон Пентредегі Cory Band; және бұрын Cwmparc Drum және Fife Temperance Band болған Parc and Dare Band. Ронддадағы ең көне оркестр – Льюис Мертир оркестрі, бұрын Cymmer Colliery Band, 1855 жылы немесе одан бұрын Cymmer әскери оркестрі ретінде құрылған. Арақ-шарапқа қарсы қозғалыс әлсіреген сайын оркестрлер кеншілердің иелерінен жаңа демеушілер тапты және көптеген оркестрлер нақты кеншілердің аттарын алды. 1985 жылы Maerdy кеншілерінің кеншілер ереуілінен кейін жұмысқа оралуының бейнесі түсірілді, олар ауылдық оркестрдің ырғағымен жүріп өтті. 1803 жылы ағылшын тарихшысы Бенджамин Хит Малкин Истрадифодуг арқылы саяхаттағанда тек бір адаммен ғана сөйлесе алғанын, содан кейін аудармашының көмегімен сөйлескенін айтты. Бұл диалект бір кезде "tafodiaith gwŷr y Gloran" (Глоран ерлерінің диалектісі) деп аталды. Индустриализация басталғанда, валлий тілінің қолданылуында айтарлықтай өзгеріс болған жоқ. Алғашқы иммигранттар валлийліктер болды: 1900-жылдарға дейін ағылшын жұмысшылары көптеп қоныстанбады, және тілді өзгерткендер олар емес. Валлий тілінің ыдырауы 1860 жылдары мектеп сыныптарында басталды. Мектеп мұғалімдері мен мемлекеттік әкімшілердің білім беру философиясы ағылшын тілі – ғалымдардың тілі, ал валлий тілі – моральдық және коммерциялық өркендеуге кедергі келтіретін фактор еді. 1901 жылы Рондда жұмысшыларының 35,4 пайызы тек ағылшын тілінде сөйледі, бірақ 1911 жылы бұл көрсеткіш 43,1 пайызға дейін өсті, ал валлий тілінде ғана сөйлейтін адамдардың саны сол кезеңде 11,4 пайыздан 4,4 пайызға дейін төмендеді. 1900-1950 жылдар аралығында Рондда аңғарларының ағылшын тіліне өтуі жүзеге асты. Көлік және байланыстың жақсаруы мәдени ықпалдың таралуына көмектесті, сонымен қатар валлий тілін түсінбейтін сыртқы компаниялармен қарым-қатынас, кәсіподақтардың ағылшын тілінде өткізілетін жиналыстары, радио, кино, содан кейін теледидар және арзан ағылшын газеттері мен кітаптар пайда болды. Бұл факторлардың барлығы ағылшын тілінің қабылдануына әсер етті.

The male voice choirs of Welsh industrial communities are believed to have derived from glee clubs. The Rhondda produced several choirs of note, including the Rhondda Glee Society, which represented Wales at the World Fair eisteddfod. The rival Treorchy Male Voice Choir also enjoyed success at eisteddfodau, and in 1895, the original choir sang before Queen Victoria. This changed towards the end of the 19th century, when on becoming more respectable, many bands had actually joined the temperance movement. Two Rhondda brass bands which both started as temperance bands are the Cory Band from Ton Pentre, who started life as Ton Temperance in 1884; and the Parc and Dare Band, formerly the Cwmparc Drum and Fife Temperance Band. The oldest in Rhondda is the Lewis Merthyr Band, formerly Cymmer Colliery Band, founded as the Cymmer Military Band in or before 1855. As the temperance movement faded, the bands found new benefactors in the colliery owners and many took on the names of specific collieries. A memorable image of the connection between the collieries and brass bands came in 1985, when the Maerdy miners were filmed returning to work after the miners' strike, marching behind the village band. In 1803, English historian Benjamin Heath Malkin mentioned that while travelling through Ystradyfodwg he had met only one person with whom he could talk, and then with the help of an interpreter. This dialect was once called "tafodiaith gwŷr y Gloran" (the dialect of Gloran men). As industrialisation began, there was still little shift in the use of Welsh. Initial immigrants were Welsh: it was not until the 1900s that English workers began settling in any great numbers, and in any case it was not these new workers who changed the language. The erosion of Welsh had begun in the 1860s in the school classrooms. The educational philosophy accepted by schoolmasters and governmental administrators was that English was the language of scholars and Welsh a barrier to moral and commercial prosperity. In 1901, 35.4 per cent of Rhondda workers spoke only English, but by 1911 this had risen to 43.1 per cent, while Welsh speaking monoglots had fallen from 11.4 to 4.4 per cent in the same period. Thorough anglicization of the Rhondda Valleys took place between 1900 and 1950. Improved transport and communications facilitated the spread of cultural influences, along with dealings with outside companies with no understanding of Welsh, trade union meetings being held in English, and the coming of radio, cinema and then television and cheap English newspapers and paperback books. All these were factors in the absorption of the English language.

Кадуган шеңбері

Ронда халқы ағылшын тілін бірінші тіл ретінде қабылдаса да, 1940 жылдары Рондада пайда болған әдеби және интеллектуалдық қозғалыс, валли тіліндегі ықпалды жазушылар тобын дүниеге әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде египтолог Дж. Гвин Гриффитс және оның неміс әйелі Кэтэ Бос Гриффитс құрған бұл топ Кадуган шеңбері (cy) деп аталды және Гриффитстің Пентрдегі үйінде жиналатын. Бұл қозғалыстың құрамына Пеннар Дэвис, Ридвен Уильямс, Джеймс Китченер Дэвис және Гарет Албан Дэвис сияқты валли жазушылары кірді.

Ұлттық ес-теф

Рондада Ұлттық Эстеддфод тек бір рет, 1928 жылы Треорхиде өткен. Осы оқиғаны белгілеу үшін орнатылған Горсед тастары әлі күнге дейін Трёрчи мен Квмпаркқа қарап тұрған Майнди төбесінде сақталып тұр. 1947 жылы Треорхи балалар мен жастар арасындағы Урд Ұлттық Эстеддфодын өткізді.

Коммуналдық қызмет

Рондада жұмысшылар үйлері, кеншілер институттары және кәсіподақтар арқылы көрініс тапқан, қауымдық қызметтің қалыптасқан дәстүрі болды. Кеншілер 1890 жылдардан бастап институттарды салуға және оларды басқаруға белсенді түрде қатысып, Парк және Dare Hall сияқты орталықтарды (Треорчиде) құрды. Бұл орталықтар бильярд залдары, кітапханалар мен оқу залдарымен жабдықталған, ойын-сауық пен өзін-өзі жетілдіруге арналған мекемелер еді.

Медиа

1884 жылы Ронда аңғарында жергілікті газет, «Ронда хроникасы» болды, ол 1891 жылы «Ронда газеті және Ронда Фах және Огмор аңғарларының жалпы жарнамашысы» болып өзгерді. 1899 жылы Ронда аңғарына «Понтипридд және Ронда апталық поштасы» қызмет көрсетті, ал 1898 жылы «Ронда поштасы» да таратылды. «Ронда Лидер», ең танымал жергілікті газеттердің бірі, 1899 жылы жарық көрді және тоғыз жылдан кейін «Ронда Лидер, Мейстег, Гарв және Огмор телеграфы» болып аталды. «Порт газеті» 1900 жылдан 1944 жылға дейін шығарылды, ал сол кезеңде «Ронда социалисі» деген газет те болды. «Ронда газеті» 1913 жылдан 1919 жылға дейін таратылды, ал «Ронда Кларион» 1930 жылдардың соңында қолжетімді болды. «Порт газеті» және «Ронда Лидер» газеттері 1944 жылдан 1967 жылға дейін жарық көрді. Сол кезеңде Понтипридде «Ронда Фах Лидері және газеті» басылып шықты. Соңғы жылдары «Ронда Лидері» мен «Понтипридд және Ллантрисант бақылаушысы» біріктірілді, бірақ «Ронда Лидері» қайтадан жеке газет болып шықты. 1952 жылдың тамызында Вэнвоедегі BBC хабар тарату станциясы жұмысын бастады, бұл Ронда тұрғындарына алғаш рет теледидар көруге мүмкіндік берді. 1958 жылдың қаңтарында «Уэльс және Батыс теледидары» (TWW) коммерциялық теледидарды көрсетті, соның арқасында Ронда көрермендері екі арнаны таңдауға мүмкіндік алды.

Көлік

Рондда аңғарының геологиялық құрылымы көлік байланыстарын шектеуге алып келді. Алғашқы жолдар аңғарлар бойынша салынған, олардың арасындағы байланыс аз болды. 1920 жылдары жұмыссыз шахтерлерге жұмыс беру мақсатында, оларды байланыстыратын тау жолдарын салу үшін ірі бағдарлама құрылды. Бұл шара ұзақ мерзімді әсер етіп, аңғарларды тұйық қауымдастықтардан өзгертті. 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында бұрынғы теміржол желілерінің орнында, мысалы, Рондда айналма жолы сияқты жаңа жобалар пайда болды. Аймаққа екі негізгі жол қызмет көрсетеді. A4058 Рондда Фавр арқылы, ал A4233 Рондда Фах арқылы өтеді. A4058 Понтипридтен басталып, Порт қаласынан өтіп, Треорхиде аяқталады, онда ол A4061 Хируанға қосылады. A4233 Ронддадан тыс, Тонирефайлда басталып, Порт арқылы және Рондда Фах арқылы Маердиге дейін созылады, онда ол Абердареде A4059 жолымен жалғасады. Аймаққа тағы екі A жолы қызмет көрсетеді: A4119 – Тонипанди айналма жолы деп аталатын қосымша жол; екіншісі – A4061, ол Бриджендке жеткенше Треорчини Огмор аңғарымен байланыстырады. Ронддаға бір ғана теміржол байланысы бар – Рондда желісі, ол бұрынғы Тафф Вейл теміржолының негізінде салынған және Рондда Фах пен Рондда Фаврды қамтыған. Рондда желісі Рондда Фавр арқылы өтеді, Рондданы Кардифф орталық станциясымен байланыстырады. Бір кезде Рондда Фахта орналасқан теміржол стансаларының барлығы Бичингтің реформасы кезінде жабылды. Теміржол желісі автобус қызметтері арқылы байланысқан он Рондда станциясына қызмет көрсетеді. Британдық теміржолы 1986 жылы Истрад Ронда сияқты жабық стансалардың бірнешеуін қайта ашты.

Спорт

Ронданың сапалы қатысушыларды шығаратын екі негізгі спорт түрі – регби және бокс болды. Рондадан шыққан алғашқы регби жұлдыздарының бірі Уилли Льюэллин болды, ол Уэльс құрамасы сапында 20 матч өткізіп, 48 ұпай жинады, сондай-ақ Британдық Арыстандар құрамындағы Ронда тумасы болған алғашқы ойыншы атанды. Льюэллиннің даңқы соншалық болды, Тонипанди көтерілісі кезінде оның дәріханасы бұрынғы спорттық еңбектеріне орай, наразылық білдіргендер тарапынан зардап көрмеді. Көптеген ойыншылар халықаралық деңгейде өнер көрсету үшін Ронда арқылы өтіп, әуесқой регби және кәсіби Солтүстік лигасының бөлінуінен кейін, өздерінің шеберліктері үшін жалақы табу мақсатында Англияның солтүстігіне аттанды. Жаңа лигадағы ойыншылардың арасында Абераман қаласында туған, бірақ солтүстікке кеткен кезде Рондада тұрған Джек Раппс болды, ол әлемдегі алғашқы екі кодты халықаралық регби ойыншысы атанды. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы Ронданың ең танымал регбиші – Клифф Морган. Морган Требаногта дүниеге келді, Уэльс құрамасы үшін 29 матч өткізіп, Британдық Арыстандар құрамында 4 рет ойнады және Халықаралық регби даңқы залының алғашқы мүшелерінің бірі болды. Тағы бір есімді ойыншы – 1950 жылы Гранд Слем жеңімпазы атанған команданың мүшесі Треорчиден шыққан Билли Кливер. Тинттила Роуд, Истрад Рондада туған Морис Ричардс – Уэльс құрамасының және британдық Арыстандардың танымал ойыншысы, ол осы кодтағы ойын өнерімен көзге түскен ұпайларымен әлі күнге дейін танымал. ХХ ғасырда Ронда үздік боксшыларды дайындап шығарды. Перси Джонс – Рондадан шыққан алғашқы әлем чемпионы ғана емес, 1914 жылы Flyweight белбеуін жеңіп, әлем чемпионы атанған алғашқы уэльстік боксшы болды. Джонстан кейін 1916 жылы IBU әлемнің ұшқыр салмақтағы титулын жеңіп алған, «Мейті Атом» деп аталған Джимми Уайльд келді. Долинадан шыққан британдық чемпиондардың қатарында Томми Фарр, ол британдық және Империя ауыр салмақтағы белбеуді иеленген, және Лью Эдвардс, ол британдық қауырсын және австралиялық жеңіл салмақтағы атақтарды жеңіп алған. Футбол 20 ғасырдың басында Рондада регбидей танымал болмаса да, 1920 жылдан кейін бұл аймақтан бірнеше есімді ойыншылар пайда болды. Ең маңыздыларының екеуі Тон Пентре ауылынан шықты: Джимми Мерфи Уэльс құрамасы үшін 15 матч өткізіп, 1958 жылы Уэльс ұлттық құрамасы мен «Манчестер Юнайтед» командасын басқарды. Сонымен қатар Тон Пентреде туған Рой Пол 1955 және 1956 жылдары «Манчестер Ситиді» екі рет ФА Кубогының финалына жеткізіп, 33 рет Уэльс құрамасының құрамына кірді. Алан Кертис «Суонси» және «Кардифф» клубтарында өнер көрсеткен, көршілес Пентр ауылынан шыққан, 11 жылдық халықаралық мансабында Уэльс құрамасы үшін 35 матч өткізіп, 6 гол соқты. Ронда аңғарлары екі әлемдік деңгейдегі дартс ойыншысын тәрбиеледі. 1975 жылы Ферндалдан келген Алан Эванс «Winmau World Masters» турнирінде жеңіске жетті, ал 1994 жылы Cwmparc-тен шыққан Ричи Бернетт осы жетістікті қайталады. Бернет 1995 жылы турнирде жеңіске жетіп, BDO World Darts Champion атанды, осылайша Эвансты басып өтті.

The two main sports with which the Rhondda appeared to produce quality participants were rugby union and boxing. One of the first true rugby stars to come from the Rhondda was Willie Llewellyn, who not only gained 20 caps for Wales scoring 48 points but was also the first Rhondda born member of the British Lions. Such was Llewellyn's fame that during the Tonypandy riots, his pharmacy was left unscathed by the crowds due to his past sporting duties. Many players came through the Rhondda to gain international duty, and after the split between amateur rugby union and the professional Northern League, many were also tempted to the North of England to earn a wage for their abilities. Amongst the new league players was Jack Rhapps, Aberaman born, but living in the Rhondda when he went north, to become the world's first dual code international rugby player. The most famous rugby player from the Rhondda in the latter half of the 20th century is Cliff Morgan. Morgan was born in Trebanog and gained 29 caps for Wales, four for the British Lions and was one of the inaugural inductees of the International Rugby Hall of Fame. Another notable player is Billy Cleaver from Treorchy, a member of the 1950 Grand Slam winning team. Maurice Richards, born in Tynntyla Road, Ystrad Rhondda, was a Welsh international and British Lion of note, still known today for his scoring achievements playing in this code. During the 20th century the Rhondda supplied a steady stream of championship boxers. Percy Jones was not only the first World Champion from the Rhondda, but the first Welshman to hold a World Title when he won the Flyweight belt in 1914. After Jones came the Rhondda's most notable boxer, Jimmy Wilde, also known as the "Mighty Atom", who took the IBU world flyweight title in 1916. British Champions from the valleys include Tommy Farr, who held the British and Empire heavyweight belt, and Llew Edwards, who took the British featherweight and Australian lightweight titles. Although association football was not so popular as rugby in the Rhondda in the early 20th century, after the 1920s several notable players emerged from the area. Two of the most important came from the village of Ton Pentre; Jimmy Murphy was capped 15 times for Wales, and in 1958 managed both the Welsh national team and Manchester United. Roy Paul, also from Ton Pentre, led Manchester City to two successive FA Cup finals in 1955 and 1956 and gained 33 Welsh caps. Alan Curtis, who was best known for representing Swansea City and Cardiff City, came from the neighbouring village of Pentre, and in an 11 year international career won 35 caps for Wales, scoring six goals. The Rhondda Valleys have produced two world class darts players. In 1975 Alan Evans from Ferndale won the Winmau World Masters, a feat repeated in 1994 by Richie Burnett from Cwmparc. Burnett surpassed Evans when he also became BDO World Darts Champion, winning the tournament in 1995.

Саясат

Д. А. Томас 1916 жылы Ронда бароны және 1918 жылы Ронда виконты атақтарын алды. Ронддада тумаса да, осы аймақтан шыққан екі ең белгілі саяси тұлға – Уильям Абрахам, Мейбон атымен танымал, және Джордж Томас, Тонипанди виконты. Абрахам ең көп танымал кәсіподақ жетекшісі ретінде, Рондданың алғашқы парламент депутаты және Оңтүстік Уэльс кенішішілер федерациясының төрағасы болды. Аймақтық кәсіподақтардың алғашқы жылдарындағы белсенді келіссөзші, ол кейінірек орташа көзқарастың радикалды басшыларға ұтылып қалды. Томас Порт-Талбот қаласында дүниеге келді, бірақ Тонипанди маңындағы Трелаудада өсті. Ол 38 жыл бойы Кардиффтен парламент депутаты болды және 1976-1983 жылдары Төменгі палатаның спикері қызметін атқарды. Саясаттан зейнетке шыққаннан кейін Тонипанди виконты атағын алды. Plaid Cymru партиясының бұрынғы төрағасы Лианн Вуд Ронддада дүниеге келді.

Кино және теледидар

Рондада дүниеге келген ең танымал актерлер – Сэр Стэнли Бейкер және ағайынды Дональд пен Глин Хьюстон. Бейкер Ферндалда туды және "Қырағай теңіз" (1953) және "Ричард III" (1955) сияқты фильмдерде ойнады, алайда оның есімі 1964 жылғы "Зулу" фильмінің актері және продюсері ретінде сақталды. Хьюстон ағайындылары Тонипандиде дүниеге келді, олардың ішінде Дональд киноактер ретінде үлкен жетістікке жетті, "Көк лагуна" (1949) және "Элингтің би залы" (1950) фильмдеріндегі есімдері қалып қойды. Глин Хьюстон көбінесе британдық B класты фильмдерде ойнады және теледидар актері ретінде танымал болды. Топқа Чарльз Бертон, Сери Барклей, Глин Морган, Томас Хьюз, Гвин Эванс, Найджел Фловер, Дэвид Майнваринг, Эрнест Зобле және Роберт Томас кірді. Мектеп ашпаса да, манифесті болмаса да, бұл топ 20 ғасырдағы Уэльс өнерінде маңызды көркемдік қозғалыс құрды. Топтың ең белгілі мүшелерінің бірі – Истрадтан шыққан суретші Эрнест Зобле. Оның экспрессионистік туындылары өнеркәсіптік құрылыстар мен оларды қоршаған жасыл төбелердің үйлесіміне терең байланысты. Сондай-ақ, Ронда Фаурдан шыққан мүсінші Роберт Томас еді. Cwmparc-те туған ол, ауыр металдан құйылған мүсіндерімен қазіргі Уэльстің символына айналды, оның көптеген туындылары Кардиффте қоғамға көрсетіледі.

Ғылым және әлеуметтік ғылымдар

Ғылым және әлеуметтік ғылымдар саласында Ронда Уэльске және әлемдік аренада маңызды ғалымдар тәрбиеледі. 1924 жылы Треорхи қаласында туған Дональд Дэвис пакеттік коммутацияны (ақпараттық пакеттерді жіберуді) ойлап тапқан, бұл компьютерлер арасында ақпарат алмасуға мүмкіндік беретін процесс, және осының арқасында Интернет пайда болды. Әлеуметтік ғылымдарда Ронда тарихшы Джон Дэвистің өкілі болды, ол Уэльс мәселелері бойынша маңызды пікір білдірді, 21-ғасыр Уэльс тарихының ең танымал тұлғаларының бірі және «Уэльс академиясының Уэльс энциклопедиясының» негізгі авторларының бірі болды. Ронда сонымен қатар Cadwgan Circle мүшесі болған көрнекті египтолог J. Gwyn Griffiths-ті де тәрбиеледі. Гриффитс және оның әйелі Кэте Босс Гриффитс Египет тарихындағы ықпалды жазушылар мен кураторлар болды. Осы аймақта үш халықаралық деңгейдегі әлеуметтік география ғалымы өмірінің алғашқы жылдарын өткізді: Майкл Дир, Дэвид Хеберт және Келвин Джонс. Үшеуі де Уэльс Білімді Қоғамының мүшелері. Сонымен қатар, зорлық-зомбылық және әлемдік мәселелер туралы көптеген кітаптар жазған белгілі саяси философ Брэд Эванс та Оңтүстік Уэльстің аңғарларында дүниеге келген. Оның жартылай өмірбаяндық кітабы «How Black was my Valley» аңғарлардағы халықтың тарихын, әсіресе оның қалаларын қиратып жатқан проблемаларды көрсетеді. Кітап Ричард Льюэллиннің «How Green was my Valley» еңбегін қайта қарастырады, өйткені ол аймақтың қарадан жасылға өзгеруін көрсетеді. Кітапта Льюэллиннің мәтініне сәйкес: «Менің аңғарым қаншалықты қара болды, және кетіп қалғандардың аңғары да солай».