Кіріспе
1036 – 1094/95 жылдар аралығындағы Фатимид халифасы Әбу Тамим Маад әл-Мустансир биллаһ (أبو تميم معد المستنصر بالله; 2 шілде 1029 – 29 желтоқсан 1094) – 1036 жылдан 1094 жылға дейін билік еткен сегізінші Фатимид халифасы. Ол ең ұзақ билік еткен мұсылман билеушілерінің бірі болды. Оның билігі Фатимид мемлекетінің құлдырау кезеңіне тап келді. Оның билігінің басында Фатимид мемлекетін басқарған қабілетті әкімшілер (Ануштакин, әл-Жаржараи және кейін әл-Язури) мемлекеттің алғашқы екі онжылдығындағы гүлденуіне көмектесті. Алайда, әл-Язуридің қазасынан кейін түрік және бербер/судандық сарайлық топтар арасындағы қақтығыстар, Мысырдағы табиғат апаттары және Мысырдан тыс Фатимид иеліктеріндегі әкімшілік бақылаудың жоғалтуы 1060 жылдары Фатимид мемлекетінің толық құлауына әкелмеуі мүмкін емес еді. Бұл жағдай армян генералы Бадр әл-Жамалидің 1073 жылы везир болып тағайындалуына дейін жалғасты. Ол әл-Мустансирдің номиналды билігімен елдің де-факто диктаторына айналды. Ол сегіз айлық кезінде әкесінің мұрагері деп жарияланды. Оның толық аты – Әбу Тамим Маад, лақабы – әл-Мустансир бил-Лях ("Құдайдан келген жеңіске шақырушы"). 427 жылдың 15 шабан күні, яғни 13 маусым 1036 жылы 9 жасында Фатимид халифатының тағына отырды. Халифалықтың алғашқы жылдары мемлекеттік істерді анасы басқарды. Оның билігі 60 жылға созылды, бұл Мысырда немесе басқа ислам мемлекеттеріндегі барлық халифалардың арасындағы ең ұзақ билік болды. Алайда, Фатимид билігі Селжүктің Леванттағы, Нормандардың Сицилия мен Мальтадағы, сондай-ақ араб тайпаларының Тунис және Триполидегі Фатимид билігін тұрақсыздандыруының нәтижесінде Мысырмен шектелді. Әл-Мустансир қабілетсіз деп есептелді, сондықтан оның сарайы әскери күшті тұлғалар мен анасының сүйікті шенеуніктермен басылды, ал қазына фракциялық жанжалдарға кетіп, таусылды. Ол Ибн Тулун мешітіндегі бір тіреуде арнайы михраб салдырды. Михрабтың үстіне оның аты және Фатимид дәуірінде халық көп айтатын Шахада жазылған, соңында "Али – Алланың досы" деген мағына беретін "Али ун-Уали уль-Лях" фразасы келген.
Abū Tamīm Maʿad al Mustanṣir biʾllāh ( أبو تميم معد المستنصر بالله; 2 July 1029 – 29 December 1094) was the eighth Fatimid Caliph from 1036 until 1094. He was one of the longest reigning Muslim rulers. His reign was the twilight of the Fatimid state. The start of his reign saw the continuation of competent administrators running the Fatimid state (Anushtakin, al Jarjara'i, and later al Yazuri), overseeing the state's prosperity in the first two decades of al Mustansir's reign. However, the break out of court infighting between the Turkish and Berber/Sudanese court factions following al Yazuri's assassination, coinciding with natural disasters in Egypt and the gradual loss of administrative control over Fatimid possessions outside of Egypt, almost resulted in the total collapse of the Fatimid state in the 1060s, before the appointment of the Armenian general Badr al Jamali, who assumed power as vizier in 1073, and became the de facto dictator of the country under the nominal rule of al Mustansir. At the age of only eight months he was declared the heir of his father. His name was Abu Tamim Ma‘ad, surnamed al Mustansir bil Lah ("The Asker Of Victory From God"). He ascended to the Fatimid Caliphate's throne on 15th Shaban, 427/June 13, 1036 at the age of 994. During the early years of his Caliphate, state affairs were administered by his mother. His rule lasted for 60 years, the longest of all the caliphs, either in Egypt or elsewhere in Islamic states. However, Fatimid power was confined to Egypt due to conquests of the Seljuks in the Levant, Normans in Sicily and Malta, and by Arab tribes destabilizing Fatimid control over Tunisia and Tripoli. Al Mustansir was considered incapable and as such his court was dominated by military strongmen and his mother's favourite officials, while the treasury was exhausted by factional infighting. He had constructed a special mihrab at one of the pillars in the Mosque of Ibn Tulun. Atop the mihrab, his name is engraved along with the Shahada commonly recited by the public in the Fatimid era ending with the phrase 'Ali un Wali ul lah', meaning "Ali is the friend of God".
Исмаилдіктер
Имам әл-Мустансирдің тұсында, шығыс аймақтарда Исмаили дауасын (шақыру) Абд әл-Малик ибн Атташ басқарды, ол Исфаһанда орналасқан еді. Сүнни тарихшысы Ибн әл-Атир Абд әл-Малик (Ибн Атташ) әдебиетке қызығушылық танытқан және кәсіби каллиграф болған деп сипаттайды. Ол оны тапқыр, зиялы және жылдам ойлайтын, сондай-ақ адал адам ретінде көрсетеді. Ибн Атташтың ең белгілі шәкірттерінің бірі – Хасан ибн Саббаһ, маңызды тұлғаға айналып, әл-Мустансирдің худжасы, яғни "дәлелі" ретінде таңдалды. Бұл лауазым/дәреже Исмаили діни иерархиясында имамнан кейінгі ең жоғары сатыда болды.
Аштық
1065 (457 AH) мен 1072 (464 AH) жылдар аралығында Египетте аштық жағдайды одан бетер нашарлатты. Осы уақытта 1062 (454 AH) және 1067 (459 AH) жылдары түрік және судандық әскерлер арасындағы тартыс ашық соғысқа ұласып, түріктер жеңіске жетті. Сол кезде Төменгі Египеттен келген бербер көшпелі тайпалары елді тонап, Нилдің жағалауларын және каналдарын қиратып, ашаршылықты одан әрі ушықтырды. Әл-Мустансирдің сарайындағы он мың малдың саны үштей нашар жылқыға дейін азайды деп айтылады. Соңында Әл-Мустансирдің жалғыз аты қалды, ол атқа мінгенде сарайдағылар жаяу ілесіп жүрді, себебі оларды тасуға мал болған жоқ. Кейбір деректерде оның сүйемелдеушілері аштықтан көшеде оны сүйемелдеп бара жатып есінен айтылған. Апатқа толы осы кезеңде елдің жағдайы нашарлай берді. Ұзаққа созылған аштықтан кейін сөзсіз оба ауруы тарады; толық аудандар халқынан құр жиналып, үйлер бос тұрды.
Түркі жалдамалылары
Сонымен қатар, түрік жалдамалылары қазынаны таусылды; сарайдағы көптеген өнер туындылары мен түрлі-түрлі құнды заттар олардың талаптарын қанағаттандыру үшін сатылды. Көбінесе олар өзі сатып алып, тек номиналды бағамен, содан кейін алынған заттарды пайдамен қайта сатты. Бір түрік генералы 300 мың динарға бағаланған зәрдті 500 динарға сатып алды, ал 460/1068 жылының екі аптасында 30 миллион динарлық 460 зат сатылып, түріктерге жалақы төленді. Көптеген адамдарды Қайырға тартқан құнды кітапхана шашырап кетті, кітаптары жыртылып, тасталып немесе от жағу үшін пайдаланылды. Соңында түріктер арасында талас басталып кетті. Түріктердің генералы Насир әл-Даула ибн Хамдан қалаға шабуыл жасады, оны түрік күзетшілерінің қарсыластары қорғады. Фустаттың бір бөлігін өртеп, қорғаушыларды жеңгеннен кейін ол жаулап алушы ретінде кірді. Сарайға келгенде, әл-Мустансирді жалаңаш бөлмелерде отырғанын, оған үш құл қызмет ететінін және грамматик Ибн Бабшандтың қыздары күнделікті жіберген екі нанмен күнкөріс істеп жатқанын көрді. Жеңімпаз түріктер Қайырға үстемдік құрып, кезекті уәзірлерді бағындырып, әл-Мустансирді еңкейтіп қарады және өз жалақыларын бұрынғыдан жиырма есеге арттырып, қазынаны тозу үшін билігін пайдаланды. Насир әл-Даула өзінің мінез-құлқында тым үстем және зұлымдыққа бой алды, тіпті өз ізбасарларын да ашуландырды, сондықтан ол 466/1074 жылы өлтірілді. Апатты жағдай, қала бұрынғыдан да жаман халде қалды, себебі ол түркілердің түрлі топтарының ырысымында болды, олар қарақшылар сияқты әрекет етті. Мысырдың жағдайы нашарлай берді, көшелерде де, ауылдарда да зорлық-зомбылық тоқтамай өршіп жатты.
Ұрпақтар
Салах ад-Дин тұтқындаған Фатимид әулетінің мүшелерінің генеалогиялық мәліметтерін және сол заманғы құжаттарды қолданып, тарихшы Пол Э. Уокер аль-Мустансирдің "кем дегенде он жеті ұлы болғанын, олардың есімдерін анықтауға болады" деп бағалайды. Шындығында, ол оның ұзақ билік құрған кезеңінде көптеген балаларының болуы оның қайтыс болғаннан кейін мұрагерлік дағдарысына себеп болғанын айтады.