Кіріспе

Американдық баптист пасторы Уильям Белл Райли (1861 жылдың 22 наурызы – 1947 жылдың 5 желтоқсаны) – американдық баптист евангелистік христиан пасторы. Ол "Фундаментализмнің ұлы адамы" деп белгілі болды.

Өмірбаян

1878 жылы 17 жасында Райли Мәсіхке иман келтіргенін ашық жариялады. Ол заңгер болуды жоспарлаған еді, бірақ дінге келгеннен кейін көп ұзамай, рухани қызметке шақырылғандай сезімге бөленді. Индиана штатының Вальпараисо қаласындағы нормалды мектепте білім алған Райли мұғалімдік куәлік алды. Ол аудандық мектептерде сабақ берген соң, Индиана штатының Хановер қаласындағы колледжге түсіп, 1885 жылы бакалавр (A. B.) дәрежесін алды. 1888 жылы Кентукки штатының Луисвилл қаласындағы Оңтүстік баптистік теологиялық семинарияны бітірді. 1897 жылы Миннесота штатының Миннеаполис қаласындағы Бірінші баптистік шіркеуде пасторлыққа тағайындалғанға дейін Кентукки, Индиана және Иллинойс штаттарындағы бірнеше баптистік шіркеулерде қызмет етті. Ол "Фундаментализмнің ұлы адамы" деп танылды. Ол қырық бес жыл қызмет еткеннен кейін отставкаға шықты, бірақ бес жылдан кейін қайтыс болғанға дейін құрметті пастор ретінде қызметін жалғастырды. Райли христиандық уағыздау туралы бірнеше оқулық жазды және Солтүстік-Батыс Библиялық оқу мектебін және евангелистік семинарияны құрды. 1919 жылы Райли Дүниежүзілік христиандық фундаментализм қауымдастығын құрды. Теологиялық тұрғыдан алғанда, Райли 1833 жылғы Нью-Гэмпширлік иманға келгендердің жазбасын қабылдаған баптист дәстүршілі болды, ол 19 ғасырдағы баптистердің ең танымал діни сенімі еді. Оның алғашқы маңызды еңбегі – осы жазбаның түсіндірмесі болды, ал 1922 жылы ол Солтүстік баптистер конвенциясының фундаменталистік тобына бақылауға алуға және теологиялық либерализмді қабылдамауға көмектесуге тырысты, конвенцияны осы жазбаны өзінің міндетті иманға келгендердің жазбасы ретінде қабылдауға көндіру арқылы. Райли 1927 жылдан 1932 жылға дейін "The Christian Fundamentalist" журналының редакторы болды. Райли 1944–1945 жылдары Миннесота баптистерінің штаттық конвенциясының президенті болды. 1947 жылы Райли қайтыс болғанда, Райли оны Солтүстік-Батыс мектебінің президенті етіп таңдаған Билли Грэм, оның жаназасын өткізді. Райли қайтыс болған кезде Солтүстік-Батыс Библиялық мектебі әлемдегі екінші ірі Библиялық мектеп болып, шамамен 1200 студенті білім алып жатқан еді.

Эволюция

1923 жылы Райли Миннесота штатының Эволюцияға қарсы лигасының құрылысын ұйымдастырды, ол келесі жылы Американың Эволюцияға қарсы лигасына айналды (кейіннен Т.Т. Мартин басқарды). Эволюцияға қарсы күрес көбінесе Оңтүстік аймағының құбылысы ретінде қарастырылғанымен, оның екі маңызды көшбасшысы – Райли және Джон Роуч Стратон тиісінше Миннеаполис пен Нью-Йорк қалаларынан шыққан. 1920 жылдардың басында Райли Солтүстік-Батыста қарқынды эволюцияға қарсы науқан жүргізді, ал Райлидің Дүниежүзілік христиандық негіздер қауымдастығы Уильям Дженнингс Брайанға Скопс процесінде қауымдастыққа адвокат ретінде көмектесуге шақырды. Райли мен Брайан эволюция тақырыбын мемлекеттік мектептерден толығымен алып тастауға тырысты. Олардың қозғалысының жақтастарының бірі Т.Т. Мартин бельгиялық және француз балаларын уланған тәттілермен өлтірген неміс әскерлерін мектептерде эволюция идеяларын таратушылардан гөрі періштелер деп санады. Райли сондай-ақ 1920 жылдардағы оқу бағдарламасындағы өзгерістердің артында "оқу орындарында эволюционизмді тарату мақсатымен құрылған халықаралық еврей-большевик дарвинистердің құйрық сөздері" тұрғанын мәлімдеді. Райли "Күндік кезеңдер креационизмі" деп аталатын түрін жақтады.

Еврейлерге қарсылық

Райлидің кейбір сенімдері мен жазбалары антисемиттік сипатта болды. Ол еврейлер туралы, әсіресе коммунизм, қылмыс және тарихи-әлеуметтік ықпал туралы көп жазды және сөйледі. Ол еврейлерді құпия ықпал, билік және ақша көздерімен байланыстыратын антисемиттік аңызды таратып жүрді. Уильям Троллингер, редактор, Райлидің эволюцияға қарсы жазбаларының жинағына кіріспесінде Райлидің әлемдік еврейлік құдайына сенгенін, оның мақсаты бұқаралық ақпарат құралдары мен экономиканы бақылау екенін айтады. Троллингер Райлидің «Сион ақсақалдарының хаттамалары» деген жау яһудилерге қарсы патшалық жасалма кітабының ықпалында болғанын мәлімдейді. Генри Форд сол кезде «Дирборн Индипендент» газеті арқылы «Хаттамаларды» насихаттады. Райли еврейлердің эволюцияны насихаттауда маңызды рөл атқаратынына сенді, оның себебі діни және әлеуметтік құндылықтарды әлсірету еді. Райли мұны Американы жаулап алу жоспарының бір бөлігі ретінде қарастырды, әсіресе Франклин Д. Рузвельт әкімшілігі арқылы, оны коммунистік заговордың бір бөлігі деп айыптады. Райлидің сөзіне қарағанда, Кеңес Одағы «атеистік еврейлердің табысты тобының билігінде болды». Райли Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуын еврей банкирлері мен қару-жарақ сатушыларының істеген айла-шарғысы деп түсіндірді. Райли фашистік «Күміс көйлектерді» (Американың Күміс легионы) қолдап, оларды «Конституцияның қорғаушылары» деп атаған «Көлеңке көргенде қалтырау» атты уағыз айтты. Глен Йедон «Америкадағы нацистік гидра: бір ғасырдың басылған тарихы» атты кітабында Райлидің уағыздары мен жазбаларындағы анти-еврейлік бейнелер мен риториканы Гитлердің насихатына теңеді. Кейбір жазушылар Райлидің эволюцияға қарсы күресінің сәтсіздігінен кейін антисемитизмге бет бұрғанын, оның себебі еврейлерді мектептерге эволюцияны оқытуға қарсы ықпал етуге кедергі келтіргеніне кінәлау екенін санайды. Троллингер де Райлидің Миннеаполисте кең таралған антисемитизмнің ықпалына түсіп, оның жетекші бөлігіне айналғанын айтады. Сол кездегі фундаменталистік мәдениеттің бір бөлігі де антисемиттік заговор теорияларын қабылдады. Райли өзінің антисемит екенін жоққа шығарды. Ол тек сол кездегі әлеуметтік жағдайлар туралы пікір білдіргенін, сондай-ақ теологиялық және жеке тұрғыдан еврейлерді қолдайтынын мәлімдеді. 1917 жылы британдық әскер Иерусалимге кіргеннен кейін Райли еврей мемлекетінің қайта құрылуына және Иерусалимнің соңғы уақыттағы оқиғалардағы рөліне деген үмітін жариялаған уағызда сипаттады. Райли еврейлердің бір ұлт ретінде «Құдайдың жазасына ұшырағанына» сенді, бұл ортағасырлық антисемитизм теологиясына ұқсас. Райли антисемитизмнің қазіргі заманғы түрлерін, мысалы, бүкіләлемдік еврей-большевиктік дарвинистік заговорға сенуді де қолдады.

Сыйлық

1908 жылы Теннесси штатының Джексон қаласындағы Оңтүстік-Батыс баптистік университеті Райлиге құрметті D.D. дәрежесін берді.

Кітаптар мен кітапшалар

"Тұжырымдамашы мен жақтаушының" Киелі кітабы. 40 томдық. Кливленд: Union Gospel Press, 1925–1938. Шіркеудің дағдарысы. Нью-Йорк: Charles C. Cook, 1914. Тартыс: Жаратылыс кітабындағы жаратылыс күндері күн күндері емес, заманалар болған. Гарри Риммермен бірге. Лос-Анджелес: Research Science Bureau, [1930?]. Әлемдік үкіметтердің құлауы. Миннеаполис: Солтүстік-Батыс университеті: William Bell Riley жинағы онлайн. Патшалықтың эволюциясы. Нью-Йорк: Charles C. Cook, 1913. Жоғары сынның соңғы шешімі; немесе эволюция теориясы және жалған дінтану. [Миннеаполис? ]: W. B. Riley, 1909. Гитлершілдік; немесе эволюция философиясы іс жүзінде. Миннеаполис: Irene Woods [1941?]. Шабыт немесе эволюция. Кливленд: Union Gospel Press, 1926. Иерусалим және яхудилер. Миннеаполис: Солтүстік-Батыс университеті: William Bell Riley жинағы онлайн. Яхудилер мен коммунизм. Миннеаполис: Солтүстік-Батыс университеті: William Bell Riley жинағы онлайн. Модернизмнің қаупі. Нью-Йорк: Christian Alliance Co., 1917. Метрополис үшін хабарламалар. Миннеаполис: Winona Publishing Co., 1906. Менің Киелі кітабым: Апологетикалық еңбек. Гранд-Рапидс, Мичиган: Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 1937. Американы қызылға бояу. Уичита, Канн.: Defender Tract Club, [194 ? ]. Әке Кофлиннің философиясы. Гранд-Рапидс, Мичиган: Zondervan Publishing Co., 1935. Уәде етілген оралу. Чикаго: Star Printing Co., [1897?]. Жастардың мәселелері. Гранд-Рапидс, Мичиган: Zondervan Publishing House, 1941. Пайғамбарлық және қызыл Ресей қаупі. Миннеаполис: L. W. Camp, [193 ? ]. Протоколдар мен коммунизм. Миннеаполис: L. W. Camp, [1934?]. Жаңару уағыздары: тиімді жақтаушылықтың негізгілері. Нью-Йорк: Fleming H. Revell Co., 1939. Райли және Робинсон: Миннеаполис мектептерінің басшысы лауазымы туралы пікірталас. [Миннеаполис: Luverne Gustavson? ], [1944?]. Көйлекті көргенде дірілдеу. [Миннеаполис: L. W. Camp], 1936. Біздің мектептердегі социализм: Мектептер арқылы мемлекетті кеңестікке айналдыру. [Миннеаполис: L. W. Camp? ], [1923?]. Он күйдіретін сұрақ. Нью-Йорк: Fleming H. Revell Co., 1932. Киелі жазбалардағы ең маңызды ілімдер туралы он уағыз. Блумингтон, Иллинойс: Leader Publishing Co., 1891. Тегеуріндер мен шындықтар; немесе, Жексенбі кештері жанды жеңу. Миннеаполис: Hall, Black, and Co., 1903. Әлемдік көшбасшы керек! Миннеаполис: W. B. Riley, [1939?]. Фундаментализм деген не? [Миннеаполис: L. W. Camp], [1927? ].

W.B. Райлидің жұмысында

Хелл, Ллойд Б. Уильям Белл Райлидің уағыздауын риторикалық тұрғыдан зерттеу. PhD, Уэйн штаттық университеті, 1960. МакБирни, Роберт Шелдон. В. Б. Райлидің фундаментализміне қатысты негізгі мәселелер. PhD, Айова штатының мемлекеттік университеті, 1952. Райли, Мари Акомб. "Арманның динамикасы: Доктор Уильям Б. Райлидің өмірбаяны". Гранд-Рапидс, Мичиган: Wm. B. Eerdmans, 1938. Саз, Ференк Мортон. Үш фундаменталист лидері: Уильям Белл Райли, Джон Роуч Стратон және Уильям Дженнингс Брайанның фундаменталист-модернист дауындағы рөлі. PhD, Рочестер университеті, 1969. Троллингер, Уильям Вэнс. Құдайдың империясы: Уильям Белл Райли және Орта Батыс фундаментализмі. Мэдисон, Висконсин: Висконсин университетінің баспасы, 1990. Троллингер, Уильям Вэнс. Уильям Белл Райлидің эволюцияға қарсы жарияламалары. Нью-Йорк: Garland Pub, 1995.

Осы дәуірдің саяси және әлеуметтік тарихы туралы тарихи еңбектер

Берман, Хайман. Ұлы депрессия кезінде Миннесотадағы саяси антисемитизм. Нью-Йорк: 1979 жыл. Диннерштейн, Л. Америкадағы антисемитизм. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. 1994 жыл. Лундин, Р. Мәсіх түрлі салаларда: өткен, қазіргі және болашақ. Гранд-Рапидс, Мичиган: Уильям Б. Эрдманс баспасы. 2013 жыл. Йедон, Глен. Америкадағы нацистік Гидра: бір ғасырдың жасырылған тарихы. Калифорния: Прогрессив Пресс, 2008 жыл.