Кіріспе
Wylam '/w//aɪ//l//ə//m/ - Англиядағы Нортумберленд графтығындағы ауыл және азаматтық округ. Ол Ньюкасл-апон-Тайн қаласынан батысқа қарай 10 миль (16 км) жерде орналасқан. Бұл жер алғашқы теміржол саласын дамытқандардың бірі Джордж Стивенсонның туған жері ретінде әйгілі. Джордж Стивенсонның туған үйі, шағын коттеджі, Тайн өзенінің солтүстік жағасында, ауылдан шығысқа қарай 2 шақырым жерде орналасқан. Ол Ұлттық сенім қорына тиесілі. Уайлам алғашқы теміржол саласын дамытқандармен байланысы бар. Стивенсонмен бірге жұмыс істеген бу локомотивтерінің инженеры Тимоти Хакворт та осы жерде дүниеге келген. Жақын маңдағы Ньюберн ауылында туған Уильям Хедли осы ауылдың мектебіне қатысқан. Кейіннен ол 1813 жылы Джордж Стивенсон өзінің алғашқы локомотиві Блюхерді жасағанға дейін екі жыл бұрын Puffing Billy локомотивін жобалап, өндірген. Кристофер Блэкетт 19 ғасырдың алғашқы 30 жылында жер иесі ретінде осы инженерлерді қолдаған және оларға демеу берген кәсіпкерлік рухты қамтамасыз еткен.
Wylam '/w//aɪ//l//ə//m/ is a village and civil parish in the county of Northumberland, England. It is located about 10 mile (16 km) west of Newcastle upon Tyne. It is famous for the being the birthplace of George Stephenson, one of the early railway pioneers. George Stephenson's Birthplace, his cottage, can be found on the north bank of the Tyne 1 mile (2 km) east of the village. It is owned by the National Trust. Wylam has further connections with the early railway pioneers. The steam locomotive engineer Timothy Hackworth, who worked with Stephenson, was also born here. William Hedley who was born in the nearby village of Newburn attended the village school. He later went on to design and manufacture Puffing Billy in 1813, two years before George Stephenson produced his first locomotive Blücher. Christopher Blackett as lord of the manor in the first 30 years of the 19th century provided the entrepreneurial drive that encouraged these engineers.
Тарих
Бір кезде көмір шахталары мен темір зауыты болған өнеркәсіптік орталық болған, қазір ол Ньюкасл-апон-Тайн және Хексам қалаларының маңындағы шағын елді мекенге айналды, және Тайн аңғары теміржолы арқылы байланысқан. Уайлам ауылы туралы ең алғашқы жазба 1158 жылға дейін сақталып қалған, онда бұл елді мекен Тайнемут монастырына қарасты екені айтылған. 1085 жылы Байвелл лорды Гю де Балиоль Уайламды монастырға сыйлаған деген болжам бар. Тайнемут монастырының монахтары 16 ғасырда монастырлар таратылғанға дейін ауылдағы жерлерді иеленді. Блэкетт әулетінің ауылмен тығыз байланысы бар. 1659 жылы Кристофер Блэкетт әйелінің әкесі Томас Фенвиктің қайтысынан кейін Уайлам меншігіне ие болды. Кристофер қайтыс болғаннан кейін, оның екінші ұлы Джон Блэкеттің меншікке иелігіне кірді және 1685 жылы Уайламдағы екі шаруашылық қоса алғанда, аймақтағы қосымша жерлерді сатып алды. Бұл шаруашылықтар Блэкетт әулеті үшін 20 ғасырдың үшінші тоқсанына дейін қарапайым қоныс пен резиденция болды. Меншікке ауылдың ішіндегі кен байлықтарына құқық кірді. Бұл әулетке кен орнын дамытуға және өркендеуін арттыруға мүмкіндік берді. 1874 жылғы 17 қаңтардағы «Ньюкасл Куранты» газетінде жарияланған «Біздің кеншілер ауылдары» атты мақала ауылдың тартымсыз бейнесін суреттейді – «Уайлам – біз көрген ең жаман кеншілер ауылы». Кен орны локомотивтерді дамыту тарихында маңызды орын алады. Уайлам вагондар жолы 1748 жылы ашылған, сондықтан ол Англияның солтүстігіндегі ең алғашқы вагондар жолдарының бірі болды деп есептеледі. Вагондар жолы кен орнын Лемингтондағы тиеу алаңдарымен байланыстырды, онда көмірді Тин өзенімен төмен ағысқа жазық түбі бар қайықтармен (келдер) тасып, өзеннің төменгі бөлігіндегі үлкен көмір кемелеріне тиеді. Бірнеше белгілі инженерлердің ауылмен байланысы болған. Джордж Стивенсон 1781 жылғы маусым айында Уайламдағы шағын коттеджде дүниеге келді. Тимоти Хакворттың әкесі кен орнында бас ұста болған, ал оның ұлы 1786 жылғы желтоқсанда ауылда дүниеге келді. Хакворт, Уильям Хедли және Джонатан Форстер кен орнында локомотив құрылысын дамытуға қатысты. Ең танымал локомотивтердің бірі – Puffing Billy, қазір Лондондағы Ғылым мұражайында сақтаулы, ал Wylam Dilly Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық мұражайында қойылған. 18 ғасырдың соңы ауыл үшін өркендеу кезеңі болды – кен орны гүлденіп, ауылда темір зауыты, қорғасын қорыту зауыты және сыра зауыты құрылды. 1864 жылы темір зауыты жабылды. Төрт жылдан кейін кен орны да жабылды. Сыра зауыты 1870 жылдардың бірінші жартысында жұмысын тоқтатты. Өнеркәсіптің құлдырауы ауылдың сипатының өзгеруіне әкелді. 20 ғасырға қарай ауыл толығымен тұрғын үйлерден құралды. Уайламда шамамен 800 үй шаруашылығы бар, халық саны 2100 адамды құрайды.
Басқару
Уайлам жергілікті басқару үшін Нортумберленд округі кеңесінің құзыретіне, бірыңғай билікке бағынады. Ол Хексам сайлау округінің құрамында.
Мәдениет
Wylam Winter Tales – ауылдағы қаңтар-ақпан айларында өтетін коммерциялық емес өнер мен мәдениет фестивалі. Онда ауылдың әр түрлі жерлерінде музыка, әңгімелесу, кино көрсету, қолөнер және тарихқа қатысты бір апталық алуан түрлі шаралар ұйымдастырылады. Фестиваль кішкентай гранттар, қайырымдалықтар мен билет сатудан түсетін қаражат есебінен қаржыландырылады және волонтерлердің күшімен жүзеге асырылады.
География
Уайлам Англияның Нортумберленд аймағында, Тайн өзенінің солтүстік және оңтүстік жағалауларында орналасқан. Ауылды қоршаған өзен жағасындағы серуендеу жолдары мен табиғат жолдары велосипедшілерге, жүгірушілерге және жаяу жүргіншілерге бірдей танымал, ал Уайлам Вуд Роудтан оңтүстік-батысқа қарай көрінетін Уайлам көпірінің көрінісі ерекше әсерлі. Уайлам теміржол стансасының шығысында Стэнли Берн деп аталатын шағын бұлақтың бастауы орналасқан, ол оңтүстік Прудхо аймағынан бастау алып, сонымен қатар Нортумберлендтің батысы мен Гейтсхед (Тайн және Уэр) арасындағы аймақтық шекараны құрайды. Осы жерден бастап Нортумберленд пен Дарем графтығының арасындағы дәстүрлі шекара Тайн өзені бойымен өтеді.
Көрнекті орындар
Уайлам теміржол көпірі (сонымен қатар Points Bridge және Half Moon bridge деп те аталады) Хагг Бэнкте, қаладан шамамен 2 км батысқа қарай орналасқан. Бұл көпір 1876 жылы Скотсвуд, Ньюберн және Уайлам теміржол компаниясымен Солтүстік Уайлам шеңберін Ньюкасл және Карлайл теміржолымен байланыстыру үшін салынған, құрылыс материалы – шойын. Алғашқы жоспар бойынша, көпір өзен төсегіндегі үш тіреуге сүйенген төрт аралықтан тұруы керек еді. Бірақ жергілікті көмір компаниялары бұл жоспарға қарсы болды, себебі олар өзен төсегіндегі тіреулердің салынуы төмендегі су басқан кен жұмыстарын бұзуы мүмкін деп қорқыды. Сондықтан, жобалаушылар қос рельстік жолға арналған, тіреулерсіз бір аралықтан тұратын көпірді жасауды ұсынды. Көпір екі жағалаудағы тіреулерге орналасқан үш параллель шойын аркадан тұрады, ал екі рельстік бөлімдер 14 шойын құлату таяқшаларымен ілінген. Көпірді салуға 16 000 фунт стерлинг жұмсалды. Бұл көпір көпір салудағы жаңа технологияларға жол ашты – 1928 жылғы Ньюкаслдың Тайн көпірі және 1932 жылғы Сидней портының көпірі, Хагг көпірінің дизайны мен құрылысының тікелей нәтижесі болды. Көптеген пойыздар Ньюберн және Уолботл кеніштерінен Карлайлға көмір тасыды. 1968 жылы бұл теміржол желісі жабылды, ал көпірді кейіннен Нортумберленд округі кеңесі сатып алды. 1997 жылы Heritage Lottery Fund-тың көмегімен ол қайта жаңартылды. Барлық ескі қорғасын бояуы алынып тасталды, өзенді ластаудан қорғау үшін көпір пластик пленкаға оралды. Уайлам көпірінің солтүстігінде, жол жиегінде шамамен бірдей биіктіктегі крест пішіндес соғыс ескерткіші орналасқан. Соғыс ескерткішіндегі жазулар мен есімдер Солтүстік-Шығыс соғыс ескерткіштері жобасымен көшіріліп, жарияланды.
Діни орындар
Уайлам приход шіркеуі 1886 жылы салынған және Нортумбриялық әулие Освинге арналған. Уайлам Сент-Освин шіркеуінде жексенбі және апта күндері тұрақты қызметтер өтеді. 1886 жылға дейін Уайлам ауылының тұрғындары шіркеуге бару үшін жақын жердегі Овингемге жаяу баратын. Теміржол инженері Франсис пен Уильямтың ұлдары, Джордж және Уильям Хедли, Уайлам англикандарының өздеріне ғибадатхана болсын үшін шіркеуді салуға қажетті ақшаның көп бөлігін сыйлады. Шіркеуде алты қоңырау бар, олар жексенбі күндері тұрақты түрде соғылады, ал дүйсенбі күндері жаттығулар өтеді. Уайламда Чапел-Лейн көшесінде орналасқан методист шіркеуі де бар. 1990 жылдары шіркеу ғибадат және жиналыс алаңдарын кеңейту үшін, сондай-ақ ас үй қосу үшін кеңейтілді. Уайламдағы және оның маңындағы шіркеулер, әсіресе Хорсли мен Кроукрук, әртүрлі конфессияларға қарамастан, қоғамда бірлесіп жұмыс істеу, жастармен жұмыс істеу және Жеміс-жиын, Еске алу күні, Рождество және Пасха сияқты арнайы қызметтерге қатысу бойынша келісімге келді.