Кіріспе
Даниядағы 17 ғасырдағы мұнара Дөңгелек мұнара (Дания: Rundetårn) – Данияның Копенгаген қаласында орналасқан 17 ғасырдағы мұнара, Данияның Кристиан IV-нің көптеген архитектуралық жобаларының бірі. Астрономиялық обсерватория ретінде салынған, ол ат баспалдағымен, жоғарығына (жерден 34,8 метр биіктікте) апаратын 7,5 айналымды спиральді дәлізбен және Копенгагенге ашылатын көріністерімен ерекшеленеді. Мұнара Тринити кешенінің бөлігі болып табылады, сонымен қатар Тринити шіркеуі және академиялық кітапхана да кіреді. Бұл нысандар 1482 жылы құрылған Копенгаген университеті кітапханасының алғашқы құрылыстары болды.
The Round Tower (Danish: Rundetårn) is a 17th century tower in Copenhagen, Denmark, one of the many architectural projects of Christian IV of Denmark. Built as an astronomical observatory, it is noted for its equestrian staircase, a 7.5 turn helical corridor leading to the platform at the top (34.8 meters above ground), and its views over Copenhagen. The tower is part of the Trinitatis Complex which also includes a chapel, the Trinitatis Church, and an academic library, which were the first facilities of the Copenhagen University Library founded in 1482.
Өмірбаян
17 ғасырдағы Еуропада астрономияның маңызы артты. Елдер отарлар құруда бәсекелесіп, мұхиттар арқылы дәл навигацияға қажеттілік тудырды. Сондықтан көптеген ұлттық обсерваториялар құрылды, алғашқысы 1632 жылы Нидерланд Республикасындағы Лейден қаласында ашылды. Тек бес жыл өткен соң, алғашқы атауы STELLÆBURGI REGII HAUNIENSIS болған "Тұрғын мұнара" обсерваториясы да құрылды.
Жоспарлау және дайындау
Тихо Браге елге қанағаттандыра алмай, Даниядан кеткеннен кейін Кристиан Лонгомонтан Кристиан IV-тің жаңа астрономы және Копенгаген университетінің астрономияның алғашқы профессоры атанды. 1625 жылы ол патшаға Брагенің бұзылған Стернбор мұнарасының орнына астрономиялық мұнара салуды ұсынды. Лонгомонтанның бастапқы ұсынысы жаңа обсерваторияны Солбьергет төбесіне орнату болды, ол қазір Валби Бакке деп белгілі. Бірақ студенттер шіркеуі мен университет кітапханасын салу жоспарланғандықтан, үш ғимаратты біріктіріп, бір алып кешен құру идеясы туды. 1622 жылы Кристиан IV Тринитатис кешенін салуға шешім қабылданған жерді сатып алды. Оның бұл жерге қатысты бастапқы жоспарлары белгісіз, бірақ ол Регенсен жатақханалары мен университетке жақын орналасқандықтан, жаңа мәртебелі жоба үшін таңдалды. Бұл туралы нақты дәлелдер жоқ болғанымен, Ханс ван Штенвинкель кішіге жаңа ғимаратты жобалау жұмысы тапсырылғаны қабылданған, бірақ ол мұнараның аяқталуын көре алмады. 1636 жылдың 24 қарашасынан бастап іргетасқа арналған тастар қала қабырғаларынан бастап, кейін Роскилде аймағынан әкеліне бастады. Жергілікті өндірушілердің сапа талаптарына сай келмегендіктен, кірпіштер Нидерландыдан тапсырылды. 1637 жылдың ақпанында Эмдендегі Хенрик ван Дингклагемен кірпіш жеткізу туралы келісімге қол қойылды. Бірінші үш партиясы мамыр айында, келесі үш партиясы келесі айда, ал қалғаны қажеттікке қарай жеткізілуге тиіс болды. Тринитатис кешені тар көшелер мен көшешіктерге толы, халық көп шоғырланған ауданда салынуға жоспарланған. Бірінші кезекте аумақты тазалау қажет болды. 1637 жылдың 18 сәуірінде 200 адам, солдаттар мен Бремерхольм қызметкерлері осы жерді алып жатқан жартылай ағаштан жасалған үйлерді бұзуға кірісті.
Құрылыс кезеңі
Негізгі тас 1637 жылдың 7 шілдесінде қаланды. Ханс ван Штенвинкель 1639 жылдың 6 тамызында қайтыс болғаннан кейін Леонард Бласиус жаңа Корольдік құрылыс шебері ретінде Нидерландтан Данияға шақырылды. Оның алдыңғы шеберінен айырмашылығы, ол Дания архитектурасында тек өтпелі тұлғаға айналды, елге келгеннен кейін төрт жыл өткен соң, өзі салған ерекше ғимараттарды қалдырмай қайтыс болды. Қаржы жетіспеуі салдарынан құрылыс жұмыстары бірнеше рет тоқтап қалды. Сондықтан Дания мен Норвегиядағы шіркеулерге құрылыс жылдарында тапқан табыстарының бір бөлігін беруге бұйрық берілді. Университет, осылайша, ескірген және қолданыстан шығарылған қаланың бекіністерінде Østervold обсерваториясын салуға шешім қабылдады. Жаңа обсерватория 1861 жылы Кристиан Хансеннің жобасы бойынша ашылды.
Елеулі көтерілулер
1716 жылы патша Петр I Копенгагенге сапармен келген кезде, ол жылқыда баспалдаққа көтерілді. Оның әйелі Екатерина I оның артынан каретамен көтерілді деген хабар бар. 1902 жылы "Бофорт" машинасы бұл дөңгелек мұнараға көтерілген алғашқы моторлық көлік болды. Дөңгелек мұнараның медальдар жинағындағы бір медаль 1888 жылы мұнарада алғашқы велосипед жарысы өткенін көрсетеді, бұл жарыс "Солтүстік елдерінің өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және өнер көрмесімен" байланысты болуы мүмкін. 1911 жылы "Социалдемократ" газеті дөңгелек мұнарадан велосипедпен жарыс ұйымдастырды. 1971 жылы Оле Риттер Лейф Мортенсенге қарсы дөңгелек мұнараны 55,3 секундта көтеріліп, велосипед жарысында жеңіске жетті. 1993 жылы Хенрик Джернис Йенс Веггербиге қарсы велосипед жарысында 50,05 секундта жеңіске жетті. 1989 жылы Томас Олсен бір дөңгелекті велосипедпен дөңгелек мұнараны 1 минут 48,7 секундта жоғары да, төмен де өтіп, әлемдік рекорд жасады.
Сәулет
Дөңгелек мұнара – сары және қызыл кірпіштерден кезек-кезек қаланған цилиндр пішіндес мұнара, бұл Ольденбургтардың түстері. Кірпіштер Нидерландыда жасалған, қатты күйдірілген, жіңішке, «муффер» немесе «моппер» деп аталатын түрлі кірпіштер.
Бақылау палубасы
Байқау алаңы көше деңгейінен 34,8 метр биіктікте орналасқан. Алаңның шеті бойымен 1643 жылы Каспар Финке, сарайдың металл өнер шебері жасаған, темірден құйылған әсем торы созылып жатыр. Тордың өрнегінде Кристиан IV-нің монограммасы және RFP әріптері жазылған, бұл әріптер корольдің ұраны: Regna Firmat Pietas – Имандылық мемлекетті нығайтады.
Бақылау орталығы
Обсерватория – мұнараның төбесіне салынған шағын күмбезді ғимарат. 1929 жылы салынған қазіргі обсерваторияның биіктігі 7 метр, ал диаметрі 6 метр. Оған мұнарадан басталатын тар, бұралақ тас баспақыш арқылы қол жеткізуге болады.
Ребус жазуы
Мұнара қасбетінің жоғарғы бөлігінде алтынмен жалатылған ребус жазуы бар. IV Кристианның өз қолымен жазған нұсқасы Дания Ұлттық мұрағатында сақтаулы. Ребус Тетраграмматонның төрт еврей әрпін қамтиды. Ребусты былай түсіндіруге болады: 1642 жылы Ехобаны, тура доктринаны және әділдікті тәж киген король Кристиан IV-тің жүрегіне жеткізіңдер.
Дәретхана
Мұнарада төбесіне жақын орналасқан орындықтан және ішкі қуысқа салынған ең төменгі қабатқа дейін түсетін шахтадан тұратын дәретхана бар.
Қазіргі Дөңгелек мұнара
Бүгінде мұнара бақылау мұнарасы, халыққа арналған астрономиялық обсерватория, көрмелер мен концерттер өткізілетін орын және тарихи ескерткіш ретінде пайдаланылады.
Қоғамдық бақылау орталығы
1860 жылы Копенгаген университеті Дөңгелек мұнараны университет обсерваториясы ретінде пайдалануды тоқтатты, бірақ 1928 жылы ол әуесқой астрономдар мен жалпы жұртшылыққа ашық обсерватория ретінде қайта жаңартылды. Ол қазан айының ортасынан наурыз айының ортасына дейін ашық болады.
Көрмелер мен концерттер
1987 жылдан бері Троица шіркеуінің үстінде орналасқан Кітапхана залы көрме орталығы ретінде қызмет етіп, өнер, мәдениет, тарих және ғылым салаларындағы түрлі көрмелерді ұсынады. Сонымен қатар, ол концерттер өткізілетін орын ретінде де пайдаланылады, әр жылы шамамен жүз концерт ұйымдастырылады. Абат айны күндері алыстан Оресунд көпірі мен Швецияны көруге болады.
Rundetaarn бір дөңгелекті жарысы
Жыл сайын көктемде Дөңгелек мұнарада бір дөңгелек велосипед жарысы өтеді. Жарысқа қатысушылар мұнараны жоғары да төмен қарай шабуы керек. 1988 жылы орнатылған әлемдік рекорд – 1 минут 48,7 секунд.
Мәдени сілтемелер
Ханс Кристиан Андерсеннің "Тиндербокс" ертегісінде үш иттің ең үлкенінің көздері Копенгагендегі Дөңгелек мұнарадай үлкен екені айтылады. Ханс Кристиан Андерсеннің "Ескі ағаш анасы" атты ертегісінде бір ерлі-зайыптылар "Дөңгелек мұнараға шығып, Копенгагенге қарап, судан өте алысқа қарайтын, содан кейін Фридериксбергке баратын, онда патша мен патшайым сәнді баржаларында жүзіп жүрген!" Ханс Кристиан Андерсеннің "Болу немесе болмау" романында басты кейіпкер Нильс Брайд әкесі қақпашы болып жұмыс істейтін Дөңгелек мұнарада туып өседі. Мұнараның 1:3 масштабтағы көшірмесі бұрын Даниялықтар қоныстанған Калифорниядағы Солванг қаласында салынған. 5505 Rundetaarn астероиды осы мұнараның құрметіне аталған. Данияда ғимараттардың биіктігі көбінесе Рундетаарн биіктігімен салыстырылады. Данияда "Рундетаарн ба, әлде нөсер жаңбыр ба, қайсысы биік?" деген сөз бар (дания тілінде "қатты" және "биік" сөздері бірдей). Бұл сөзді қарсылас салыстыруға келмейтін шамаларды салыстыруға тырысқанда пікірталас кезінде жиі қолданады. – "Alma мен апельсин" де қараңыз. "SimCity" (2013 бейне ойыны) -нда көрсетілген.