Алоис Елиаш: Чехословакияның саяхатшысы және генералы
Alois Eliáš
Алоис Еліаш (1890-1942) – чехословакиялық генерал, саясаткер, соғыс кезінде нацистермен күрескен. Германия басып алған аймақтың премьер-министрі болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чехословакиялық генерал және саясаткер (1890–1942)
Czechoslovak general and politician (1890–1942)
Алоис Элиаш (29 қыркүйек 1890 – 19 маусым 1942) – чех генералы және саясаткері. Ол 1939 жылдың 27 сәуірінен 1941 жылдың 27 қыркүйегіне дейін Германия басып алған Богемия және Моравия протекторатының марионеттік үкіметінің премьер-министрі болды, бірақ эмиграциядағы үкіметпен байланысын сақтап тұрды. Нацистерге қарсы қарсылыққа қатысқандықтан, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистердің қолынан өлтірілген жалғыз үкімет басшысы болды.
Alois Eliáš (29 September 1890 – 19 June 1942) was a Czech general and politician. He served as prime minister of the puppet government of the German occupied Protectorate of Bohemia and Moravia from 27 April 1939 to 27 September 1941 but maintained contact with the government in exile. Because of his participation in the anti Nazi resistance, he was the only head of government who was murdered by the Nazis during World War II.
Білім
1911 жылы Элиаш Чехия техникалық университетін геодезия мамандығы бойынша бітірді. Жеке компанияда жер өлшеуші болып жұмыс істей жүріп, ол Боснияға темір жол құрылысына жіберілді.
Eliáš graduated in geodesy from the Czech Technical University in 1911. Working for a private company as a land surveyor, he was sent to Bosnia to work on the construction of a railway.
Әскери мансап
Австрия Сербияға соғыс жариялағаннан кейін, Елиас Австрия-Мажарстан армиясына шақырылып, Прагадағы 28-ші жаяу әскер полкімен Галицияға жіберілді. Бірнеше күн өткен соң, 1914 жылғы 28 тамызда Галиция жорығы барысында Елиас ресейліктерге тұтқынға түсті. 1917 жылы Елиас Чехословакия легиондарының құрылғанын біліп, оларға қосылды. Хаха Чехия үкіметінің Рейхке адалдығын көрсету және чех еврей қауымының 20 миллиард кроналық мүлігінің немістерге емес, чехтерге өтуін қамтамасыз ету үшін антисемит заңдарын өздігінен қабылдауды қалаған. Елиас ұсынған жоба бойынша, яһудилер өнер, білім беру, мемлекеттік қызмет, сот жүйесі, корпорациялар мен медицинадан толығымен шеттетілуі керек еді. Ерекшелігі, Елиас жобасында еврейлікті нәсілдік емес, діни тұрғысынан анықтады. Ал неміс шенеуніктері Елиас ұсынған жобаны тым жұмсақ деп тапты, себебі онда көптеген олқылықтар бар екенін, кез келген яһуди христиан дініне өтіп, жазадан оңай құтыла алатынын айтты. Израиль тарихшысы Ливия Роткирхен Елиас активті масон екенін және чех ұлтшылдығымен белгілі болғанын, ал оның жеке өзінде антисемитизмге қарсы көзқарас болғанына ешқандай дәлел жоқ екенін жазды. 1941 жылдың қаңтарына қарай гестапо Елиас қарсылық қозғалысына қатысқандығына айғақ жинады. СС және полиция басшысы Карл Герман Франк оны тұтқындауға бұйрық берді, бірақ Елиасты ұстауға қол жеткізе алмады. Осы кезде Елиас Белградқа барып, содан Британияға қашуды жоспарлап отырды. Елиас оларды Үкімет кеңсесіне шақырып, улап өлтіруді ниеттенді. Оның урологы Милош Кликаның көмегімен сэндвичтерге ботулизм токсині, туберкулез қоздырғышы – Mycobacterium tuberculosis және тиф қоздырғышы – Rickettsia бактериясы қосылды. 1941 жылғы 18 қыркүйекте шақырылған журналистер уланған сэндвичтерді жеді. "Чешское слово" журналының нацистік редакторы Карел Лажновский осы оқиғада қаза тапты. Елиас сэндвичтерді дайындағанмен, ол ауырмады. Гестапо "Сэндвич ісі" бойынша тергеу жүргізгенімен, Елиасқа ешқандай айып тағылмады және ол лауазымында қалды.
After the Austrian declaration of war on Serbia, Eliáš was called up for service with the Austro Hungarian Army and was sent with the Prague 28th Infantry Regiment to Galicia. After only a few days, Eliáš was taken prisoner by the Russians on 28 August 1914 during the Galicia campaign. In 1917, Eliáš learnt of the existence of Czechoslovak Legions, which he joined. Hácha believed it was desirable for the Czech government to introduce anti Semitic laws on its own both to prove its loyalty to the Reich and to ensure that the assets owned by the Czech Jewish community, which were worth 20 billion crowns, be transferred over to Czechs rather than the Germans. Under Eliáš's draft, Jews were to be completely excluded from the arts, education, the civil service, the courts, the corporations, and medicine. Notably, Eliáš in his draft defined Jewishness in terms of religion rather than race, and German officials objected to Eliáš's draft as far too moderate for their liking, complaining that there were too many loopholes and that any Jew could easily escape the measures by converting to Christianity. The Israeli historian Livia Rothkirchen wrote that Eliáš was an active Free Mason known for his Czech nationalism, and there is no evidence that he personally ascribed to anti Semitism. By January 1941, the Gestapo had accumulated damning evidence of Eliáš's involvement in the resistance. SS and Police Leader Karl Hermann Frank called for his arrest but was unsuccessful in having Eliáš removed. By this point, Eliáš himself was planning to going to Belgrade and from there to flee to Britain. Eliáš officially invited them to the Office of the Government and planned to poison them. With the help of his urologist, Miloš Klika, sandwiches were laced with botulism toxin, tuberculosis causing Mycobacterium tuberculosis, and typhus causing Rickettsia bacteria. On 18 September 1941, the invited journalists ate the poisoned sandwiches. Karel Lažnovský, the pro Nazi editor of the journal České slovo, was the only fatality. Although Eliáš handled the sandwiches, he did not fall ill. Though the Sandwich Affair was investigated by the Gestapo, Eliáš was not charged and remained in office.
Тұтқындау және өлтіру
1941 жылы 27 қыркүйекте, Гейдрихтің жаңа рейхспротектор болып тағайындалуына екі күн бұрын, Елиас тұтқындалып, сотталып, өлім жазасына кесілді. Сотта Елиас үшінші тұлғада сөйлеп, былай деді: " ол [Елиас] адамгершілік қағидасы [Menschlichkeit] мен Рейхтің мүдделері арасында таңдау жасау қиындығына тап болды. Сондықтан ол Рейхке зиян келтіруге шешім қабылдады". Чех философы Жири Прибань және чех журналисі Карел Виждала [cs] өткенге қатысты чех халқының есте сақтауында, чехтерді өз тарихының қаһармандары ретінде емес, көбінесе басқалардың құрбандары ретінде көрсетуге бейімділік бар екенін айтты. Прибань мен Виждала Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты чех халқының есте сақтауында 1942 жылғы маусымдағы Лидице трагедиясы басты оқиға болып саналады, ал Елиас туралы әңгіме керісінше, көбінесе естен шығарылады. Прибань мен Виждала Елиас ерекше батылдық көрсетіп, кем дегенде, оккупацияның ауыртпалығын азайтуға қол жеткізгенін, бірақ оның тарихы назардан тыс қалғанын, себебі "Чехия халқының батырлары бар, бірақ олар оларды осылай жақсы көре бермейді, себебі құрбандарды артық жақсы көреді" деді.
On 27 September 1941, two days before the appointment of Heydrich as the new Reichsprotektor, Eliáš was arrested, put on trial and sentenced to death. At his trial, Eliáš speaking in the third person stated: " he [Eliáš] found himself in a dilemma while having to choose between the moral imperative of humanity [Menschlichkeit] and the interests of the Reich. He thus decided to harm the Reich". The Czech philosopher Jiří Přibáň and the Czech journalist Karel Hvíždala [cs] argued that in the Czech memory of the past, there is a tendency to focus more on the Czechs as the victims of others rather than as actors in the story of their history. Přibáň and Hvíždala wrote that in the Czech memory of World War Two, the defining episode was the Lidice massacre of June 1942 while the story of Eliáš tends by contrast to be neglected. Přibáň and Hvíždala maintained that Eliáš showed extraordinary courage and managed to lessen at least some of the burden of the occupation, but that his story is neglected because while " the Czech nation has heroes, but it is not so fond of them because it prefers victims".