Кіріспе
Қытай халықтық дінінің ағымы Сянтиандао (先天道, немесе "Түпкілік жолы"; вьетнам тілінде: Tiên Thiên Đạo, жапон тілінде: Sentendō), сондай-ақ жай ғана Тиандао (天道; вьетнам тілінде: Thiên Đạo, жапон тілінде: Tendō) – Ақ лотос сектасы сияқты қытай халықтық діни секталарының ең өнімді ағымдарының бірі. Ол құдайлық қағидасын әйелдік бейнеде бейнелеумен және адамзаттың құтқарылуы (адамгершілік толықтығы) туралы көңіл көтерумен сипатталады. Сянтиандао 17 ғасырда Цин әулетінің Цзянси провинциясында Даньчжэнь (大乘 "Ұлы көлік") немесе Юандун (圆顿 "Кезекті тыныштық") шығыс Луоизмінің таралуының бір саласы ретінде, қадірлі лауазымды адамдардың ораза ұстауының тармағы ретінде құрылды. Бұл дәстүрдің алғашқы түрі – Угунгдао (五公道 "Бес билеушінің жолы"), Юань әулетінің Ақ лотос дәстүрінің бір тармағы. Сянтиандао діндері Қытай тарихында әртүрлі деп есептелді және қысымға ұшырады; олар әлі күнге дейін Қытай материгінде тыйым салынған, бірақ Тайваньда дамып келеді, онда халықтың кем дегенде 7%-ы Сянтиандаодан шыққан кейбір секталарға жатады. Сянтиандао қозғалысы тек қытай тілді елдермен ғана шектелмейді, Жапонияда кем дегенде бір секта, (天道) белсенді. Вьетнамда "Tiên Thiên Đạo" ілімдері 17 ғасырдан бері Минь Đạo секталарының өркендеуіне ықпал етті. Сянтиандао ағысының бөлігі болып саналатын немесе саналған секталар:
Гуйгендао (归根道 "Тамырға оралу жолы")
Гуиидао (皈依道, "Бірлікке оралу жолы"), ең жақсы белгілі корпоративтік атауымен – Бірлікке оралу жолы мектебі (道院 Dàoyuàn) немесе жай ғана Жол мектебі.
Шэнгдао (圣道 "Киелі жол"), ең жақсы белгілі біріктірілген атауымен – Тонгшаньшэ (同善社 "Жақсылық қауымдастығы").
Цзигундао
Тианди ілімдері (天帝教 "Аспан құдайлығы")
Яочидао (瑤池道 "Жаде көлінің жолы")
Игуандао (一貫道 "Толық жол")
Хайзидао (亥子道 "Балалар жолы")
Миледадао (弥勒大道 "Майтреяның ұлы жолы")
Исинь Тиандао Лунхуа Хуэй (一心天道龙华会 "Жүрек байланыстырылған Аспан жолының Дракон гүлі")
Юаньмингдао (圆明道 "Нұрлы шеңбер жолы")
The Xiantiandao (, or "Way of the Primordial"; Vietnamese: Tiên Thiên Đạo, Japanese: Sentendō), also simply Tiandao (; Vietnamese: Thiên Đạo, Japanese: Tendō) is one of the most productive currents of Chinese folk religious sects such as the White Lotus Sect, characterised by representing the principle of divinity as feminine and by a concern for salvation (moral completion) of mankind. Xiantiandao was founded in Jiangxi in the 17th century Qing dynasty as an offshoot of the Venerable Officials' teaching of fasting , a branch of the Dacheng (大乘 "Great Vehicle") or Yuandun (圆顿 "Sudden Stillness") eastern proliferation of Luoism. It has also been traced to the earlier Wugongdao (五公道 "Way of the Five Lords"), a Yuan dynasty offshoot of the White Lotus tradition. The Xiantiandao religions were considered heterodox and suppressed throughout the history of China; they are still mostly forbidden in Mainland China, yet they thrive in Taiwan where at least 7% of the population adheres to some sect derived from the Xiantiandao. The Xiantiandao movement is not limited only to Chinese speaking countries, with at least one sect, the (天道), active in Japan. In Vietnam, "Tiên Thiên Đạo" doctrines ultimately influenced the rise of the Minh Đạo sects since the 17th century. Sects that are or have been considered as part of the Xiantiandao stream are:
Guigendao (归根道 "Way of the Return to the Root")
Guiyidao (皈依道, "Way of the Return to the One"), best known by its corporate name of School of the Way of the Return to the One or simply School of the Way (道院 Dàoyuàn)
Shengdao (圣道 "Holy Way"), best known by its incorporate name of Tongshanshe (同善社 "Community of the Goodness")
Jiugongdao
Tiandi teachings (天帝教 "Heavenly Deity")
Yaochidao (瑤池道 "Way of the Jasper Lake")
Yiguandao (一貫道 "Complete Way")
Haizidao (亥子道 "Way of the Children")
Miledadao (弥勒大道 "Great Way of Maitreya")
Yixin Tiandao Longhua Hui (一心天道龙华会 "Dragon Flower Church of the Heart bound Heavenly Way")
Yuanmingdao (圆明道 "Way of the Bright Circle")
Тарих
Бұл сектаның тамыры Юань династиясына (1271–1368) дейін жетеді. Ол сол заманғы көтерілісшіл Ақ Лотос дәстүрімен байланысты, әсіресе сектаға қарсы саяси орталықтар мен діни қарсыластар осылай қараған. Қытай халықтық секталарының арасынан Шиңжандао тармағының ерекшеленуі көбінесе тоғызыншы патриарх Хуан Дехуиге (1684–1750) байланыстырылады. Игуандао және Тонгшанше секталары Хуан Дехуи арқылы ерте Қытай тарихының мифтік патриархтарына дейін жететін патриархалдық желілерін көрсету арқылы өзін заңды деп санайды. Бұл екі сектаның патриархалдық желілері он үшінші патриарх Ян Шоуиге (1796–1828) дейін көбінесе бірдей, одан кейін желілер бөлініп, нәтижесінде Игуандао мен Тонгшанше жеке секталар ретінде дамиды. Басқа топтар патриархтардың тікелей мұрагерлік моделін өзгеше ұстанады.
Ортақ тақырыптар
Сянтиандо доктринасы бойынша, ғаламның бастауы – Ушенг Лаому, барлық тірі жандардың жаратушысы. Олар тура жолдан тайып, өздерінің құдайлық тегін ұмытып, жер бетіне келді. Қайта туу айналымы басталды, ал Көкке қайта оралу мүмкін болмады. Осы себепті Анамыз Өзінің балаларын Көкке қайтару үшін көптеген ағартушы жандарды жіберді. Дипанкара Буддасы – алғашқы құтқарылған. Одан кейін Гаутама Будда екінші ағартушы болды. Қалғандары болашақ Будда – Майтреямен құтқарылатын болады. Сянтиандо секталарының барлығы өздерін Анамыздың ниеттерін орындайтын ретінде қарастырады. Олар адамдарды құтқарып, оларды аспанға қайтаруға бағытталған тәрбие және реформа жолына жетелейді. Мүшелерге ұсынылатын тәрбие "ішкі" және "сыртқы" жұмыстарға (nèigōng, wàigōng) бөлінеді, яғни медитация және игі амалдар жасау арқылы құндылықтар жинақтау және сананы тазарту. Басты назар барлық басқа құдайлардан жоғары тұрған бастапқы құдайға бағытталғандықтан, Сянтиандо секталары барлық қолданыстағы діндерден бұрынғы, оларды асырап, жеңіске жететін Дао (Жолды) білдіретінін мәлімдейді. Осының салдарынан кейбір топтарда синкретизмнің белгілері байқалады. Көптеген Сянтиандо топтары Анамен және төменгі дәрежелі құдайлармен байланыс құру құралы ретінде автоматты жазуға көп сенеді.
Теологиялық және практикалық айырмашылықтар
Бастауыш патриархтардың жазба еңбектерімен қатар, рух жазуы әрбір жеке секта үшін ерекше жазбалар жиынтығын ұсынады, ол ортақ тақырыптарды әртүрлі бағыттарда дамытып, сол арқылы жеке топты туысқан секталардан ерекшелендіреді. Орталық тақырыптағы айырмашылықтар көп: мысалы, әртүрлі секталар жоғарғы құдайды әртүрлі атаулармен атайды, Игуандао және Тонгшанше оны "Шексіз Полюстің құрметті анасы" (Вуджи Лаому) деп, ал Яочидао – "Яспер көлінің анасы" (Яочиму) деп атайды. Даоюань әдеттегі аналық үлгіден өзгеше болып, жоғарғы құдайды ер адам ретінде сипаттап, оны "Түпнұсқалық аспанның ең қасиетті құрметті патриархы" (Жишенг Сяньтянь Лаозу) деп атайды. Осы және көптеген басқа да діни рәсімдердегі, ұйымдастырудағы және ілімдердегі айырмашылықтарға қарамастан, әрбір Сиантиандао сектасы негізгі тақырыптың бір түрін білдіреді. Басқа қозғалыстар маңызды өзгерістер жасады: Тианди ілімдерінің қозғалыстары назарды Тианға аударды.