Кіріспе

Аделаидадағы парктер

Аделаида паркі жерлері Хакни мен Тебартон арасындағы Торренс өзенінің екі жағалауын қамтитын және Аделаида қаласының аймағын (Аделаида қаласының орталығы мен Солтүстік Аделаиданы қоса алғанда) Оңтүстік Австралияның астанасы Аделаиданың маңындағы қаладан бөліп тұратын сегіздік пішіндес конфигурациядан тұрады. Олар полковник Уильям Лайттың қала жоспарында көзделген және бастапқыда "жария зират үшін ғана" деп белгіленген. Лайттың жоспарының бір нұсқасында Батыс террасадағы зират және пошта-телеграф кеңсесі, Солтүстік террасаның орталық бөлігіндегі шағын үкіметтік домен және казармалар, Шығыс террасадағы аурухана, Солтүстік Аделаиданың батысындағы Торренс өзені бойындағы ботаникалық бақша, сондай-ақ Солтүстік Аделаиданың оңтүстік-батысындағы мектеп және қойма көрсетілген. 1902 жылы "Геральд" газеті парк жерінен барлығы 54,5 мың гектар жер алынғанын хабарлады. 2018 жылы бұл көрсеткіш шамамен құрайды. 2008 жылдың 7 қарашасында Қоршаған орта, мұра және өнер федералды министрі Питер Гарретт Аделаида паркі жерлерінің "Оңтүстік Австралия халқы мен бүкіл ел үшін мәңгілік қазына" ретінде Австралияның ұлттық мұра тізіміне енгізілгенін жариялады. Алайда, Солтүстік террасаның солтүстік жағындағы және Порт-роудтың солтүстік жағындағы (11, 12, 26 және 27 саябақтарда) Батыс террасадан Тебартон полиция казармасына дейінгі Аделаида паркі жерлерінің үлкен аумақтары, сондай-ақ теміржол резервтері (25, 26 және 27 саябақтарда) "Аделаида паркі жерлері мен қала құрылымы ұлттық мұралық орны" тізімінен тыс қалды.

Тарих

Аделаида жоспарланған қала, ал Аделаида саябақтары полковник Уильям Лайттың 1837 жылғы жоспарының ажырамас бөлігі болып табылады. 1837 жылдың басында Уильям Лайт резидент комиссары Джеймс Хертл Фишерге ашық кеңістіктің сегізбұрышын, кейін Лайт «Аделаида саябағы» деп атаған, «саябақ жерлері» ретінде сақтауды ұсынды. Аделаиданың ерекше геометриялық торлы үлгісі бірегей емес: ежелгі Грекияға дейінгі бұрынғы мысалдардан басқа, ол испандық жоспаршыларының отарлық қалалары үшін жасаған «Индия заңы» деп аталатын ережелердің бір бөлігін ұстанады. Олардың ішінде негізгі алаңның ортасында орналасқан басты көшесі бар торлы үлгі болды. Филадельфия, Америка (1682 жылы геодезист Томас Холм жобалаған) сияқты бес алаңның көптеген тарихи мысалдары бар. Алайда, Лайттың кез келген қалаларды немесе қала құрылысы ережелерін әдейі көшіргендігін көрсететін жазбалар жоқ. 1838 жылы Оңтүстік Австралияның отарлау комиссарлары Оңтүстік Австралияның резидент комиссарына Аделаида саябақтарын сатып алуға рұқсат берді, және бұл нұсқаулар 1839 жылы Оңтүстік Австралияда орындалды. 1839 жылға қарай саябақ жерлеріне ағаш кесу, қоқыс тастау, кірпіш жасау, карьерлер қазу, басып алу және мал жаю қауіп төндірді. Бұны тексеру үшін 9 қазан күні 1839 жылы Джордж Гоулер мен суперинтендант Генри Инман арнайы констебльдер тобын құрды. Инман бұрын полиция инспекторы болған Ник Бойз Буллды (шамамен 1800–1846) саябақ жерлерінің сақтаушысы етіп тағайындады. Булл алты саябақ күзетшісінен тұратын бастапқы топты басқарды, олардың көпшілігі үкіметтік көмек алған, жазылып жатқан мигранттар еді. 1840 жылға қарай бұл сан екіге дейін азайды, содан кейін 1841 жылдың маусымына қарай қайтадан төртке дейін өсті. Полиция бөлімі жалақы мен азық-түлікпен қамтамасыз етті. 1852 жылдан бері муниципалитет корпорациясының қамқорлығына берілген саябақ жерлерінің аудандары Аделаида қалалық кеңесімен басқарылады және күтіледі. Саябақ жерлерін қоғамдық пайдалануды саябақтарды патруілдейтін, спорттық және демалыс шараларын реттейтін және ондағы мал жаюын қадағалайтын рейнджер бақылады. 1800 жылдардың соңында саябақ жерлерінде әлі де жоқ болған жабайы жануарлардың алуан түрлілігі кездесті, 1890 жылы Үлкен Билбидің әлі де көп екені хабарланды. «Пинки» немесе «пингку» деген жергілікті атаумен белгілі болған түрдің бұрынғы таралуы Пинки Флэт атты жердің пайда болуына себеп болды деп есептеледі. Бұл бір кезде көптеп таралған түр 1930 жылға қарай Оңтүстік Австралияда толығымен жойылды деп есептелді. 19 ғасырда саябақ жерлері дамыды, мысалы, Аделаида ботаникалық бағы, аурухана, Оңтүстік Австралия институты, Аделаида Овалы, Виктория паркі жарыс жолы. Ағаштарды кесу, карьерлерді қазу және қоқыс тастау жалғасты, бұл саябақ жерлеріне жағымсыз көрініс берді. 19 ғасырдың соңында үкімет орман сақтаушысы Джон Эдние Браунға қалалық кеңес саябақ жерлерін көркейту жобасын дайындауды тапсырды. Браун 1880 жылы есебін ұсынды, бірақ ол 20 ғасырдың басында А. В. Пелцер қалалық бағбан болғанға дейін қолданылмады. Оның қызмет ету кезеңінде (1899–1932) саябақ жерлерін отырғызу және абаттандыруда үлкен жетістіктерге қол жеткізілді, және қала клеркі Уильям Виллдің (1947–1965) басшылығымен жаңа бақтар мен қайық көлдерін құру сияқты одан әрі жақсартулар жасалды. Қалалық кеңес жергілікті флора мен фауна аймақтары ретінде белгіленген және дамытылған жерлерді басқарады. 2000 жылдардың басындағы даму демалыс орындарын күтіп-ұстауға және жаңартуға, қалған шалғынды жерлерді және ашық шөпті орманды жерлерді жоюға, әсіресе урбанизация және Аделаиданы көгалдандыру бағдарламалары арқылы ағаштарды отырғызуға және ауыстыруға бағытталды. Қаланың батыс шетіндегі бөлінген саябақ жерлерін қайтару жоспарланған. 1879 жылдан бері Тебартон су қоймасымен пайдаланылып келген, 25-ші саябақтың батыс жағындағы 5,5 гектар жер қайтарылатын болады, ол Шығыс террасасы (қазіргі Джеймс Конгдон драйвы), Порт жолы және теміржол желілері арасында орналасқан. 2011 жылы жоспарлар ашылды, еуропалық қоныстанғанға дейін 23 000-нан астам ағаш пен бұталармен дамытылған және көгалдандырылған қалалық орман. Онда жергілікті түрлер, соның ішінде қарағай да бар. 2017–2018 жылдары 25-ші саябақтың шығыс жағындағы жерді Оңтүстік Австралия крикет қауымдастығы Карен Рольтон Овалын және оған байланысты құрылғыларды, соның ішінде тұрақ орнын салу үшін пайдаланды.

Саябақтар

Бір парк болғанымен, басқару үшін Аделаида қалалық кеңесі Аделаида паркінің жерлеріндегі кішігірім аумақтарды анықтау мақсатындағы кадастрлық бөлімдерінің соңғы екі цифрын таңба ретінде пайдаланған. Кейбір жағдайларда, бірақ әрқашан емес, парктерден өтетін жолдар кеңестің нөмірлеуіне бастау болған кадастрлық бөлімдердің шекараларымен сәйкес келеді ("Парк 1" -ден "Парк 29" -ға дейін). Нөмірлеу 1882 жылдың қыркүйегінде қолданылған, ол Солтүстік парктерден (Аделаида гольф клубының жанында) басталып, периметр бойымен сағат тілімен өседі. Кейбір парктері естелік атауларымен (мысалы, Риммил паркі) көбірек таныс, ал басқалары, мысалы, Park 10, көбінесе нөмірімен белгілі.

Екілік атау

1997 жылы Аделаида қалалық кеңесі татуласу көрінісін жариялағаннан кейін, Каурна тілі жобасын жүзеге асыратын Аделаида университетінің Каурна Вара Пинтианти ұйымымен және Каурна кеңесшілерімен бірлесіп, қос атау жобасын іске қосты. Қос атаулар қала орталығы мен Солтүстік Аделаиданы, соның ішінде алты қоғамдық алаңды және Аделаида саябақтарын қамтиды. Барлық саябақтардағы табельдерді орнату 2004 жылдың 30 маусымында аяқталды, кейбір жазулары 2010 жылдары түзетілді. Аделаида қаласының орталығындағы Виктория алаңы енді Тартантаньянга деп те аталады. Қала маңындағы барлық 29 саябаққа Каурна атауы берілді, ал Торренс өзені енді Карравирра Пари деп аталады. 39 нысанға жаңа атау беру жұмысы 2012 жылы аяқталып, кеңес бекітті. Алаңдар мен саябақтардың толық тізімі, олардың мағыналары мен дұрыс айтылуы кеңестің веб-сайтында қолжетімді.

1-ші саябақ: Поссум паркі / Пирлтавардли

Каурна паркінің атауы және аудармасы: Пирлтавардли "поссум үйі". Бұл жердің атауы бұрын Пилтаводли немесе Пилтаводлинга деп жазылған (KWP-нің 2010 жылғы жаңа орфографиясында Пирлтавардли және Пирлтавардлинга). Жайсыз пішіндегі Поссум паркі / Пирлтавардли Солтүстік Аделаиданың батыс жағын шамамен жарты ай немесе банан пішінде қоршап тұрады. Оңтүстік және батыс шекараларын Соғыс ескерткіші жолы (War Memorial Drive) белгілейді, ал екінші жағында Бонитон паркі орналасқан 27-парк. Шығыс шекарасы, оңтүстіктен солтүстікке қарай, Монтефиор көшесі, Солтүстік Аделаиданың батыс шеті (атап айтқанда Стренгвейс террасасы, Миллс көшесі және Бартон көшесі (батыс жағы)) және Джефкотт көшесімен шектеседі. Солтүстік шекарасын Парк көшесі құрайды. Ішінде Аделаида гольф клубы орналасқан.

Каурна және миссионерлік тарих

1-ші парк тарихы 27-ші парк пен Бонитон паркі тарихымен тығыз байланысты. Бірнеше аборигендерді қорғаушылар алғаш рет "Тұрғын орын" құрғаннан кейін, оның элементтері Торренс өзенінің солтүстік және оңтүстік жақтары арасында ауысып отырды. Бромли лагері, олардың алғашқысы, 1837 жылғы сәуірде өзеннің оңтүстік жағында екінші уақытша қорғаушы капитан Уолтер Бромлимен құрылды және "Аборигендер мекені" деп те аталады. Оның орны өзеннің бөгеті жанындағы тұрақ орнындағы ескерткіш тақтамен белгіленген. 1840 жылғы тамызда Клозе мектепті басқаруды өз міндетіне алды. Екінші уақытша қорғаушы (1837–1839) Уильям Уайт та мектептің жұмысына қатысты.

1839 жылдан 1857 жылға дейін қорғаушы болған Моурхаус Пирлтавардлиде тұрып, миссионерлермен тығыз жұмыс істеді. Оның күнделігінен бір ғана бет қалды, онда басқа жерде кездеспейтін бірнеше Каурна әндері жазылған, бірақ оның есептері мен ресми хаттарынан көптеген ақпарат алынды. Денис Нортон – Австралияны Олимпиада немесе Ұлттар Достығы ойындарында жүзу спортында алғаш рет өкілдік еткен Оңтүстік Австралиялық спортшы. Парк шамамен шаршы тәрізді және Фицрой көшесі (солтүстікке), Проспект көшесі (шығысқа), Бартон көшесі (оңтүстікке) және Джефкотт көшесі (батысқа) арқылы шектеледі. Паркта крикет, жүзу, теннис және отбасылық демалыс үшін түрлі ресми және бейресми жағдайлар бар. Парктің солтүстік-батыс бұрышында Аделаида су орталығы, демалыс орындары және Буш Магия ойын алаңы орналасқан. Парктің қалған бөлігінде спорттық нысандар, ашық кеңістік және өсімдіктер (жоспарланған және жартылай табиғи ландшафттар) бар. Аделаида жүзу орталығы 1968/69 жылдары осы саябаққа көшірілді, бұл қазіргі Фестиваль орталығы орналасқан жердегі ескі қалалық моншаларды алмастырды. Ол 1985 жылы жаңартылып, жабылып, Аделаида су орталығы деп аталды. 1998 жылы қайтадан жаңартылды. Буш Магия ойын паркі 1988 жылы жобаланып, Парк жерлері мен Аделаида қаласының айналасындағы заманауи ойын алаңдарының үлгісі ретінде маңызды. Ол Оңтүстік Австралияда мүгедектерге қол жетімділікпен жабдықталған алғашқы ойын алаңы болды. Қазіргі уақытта Blackfriars Priory мектебінің жылдық лицензиясымен басқарылатын спорттық нысандарға киім ауыстыратын бөлмелер, бес ойын алаңы және төрт теннис корты кіреді. Лицензия парк аумағының шамамен 35%-ын қамтиды. Мектеп бұл аумақтарды жұмыс күндері сабақтан кейін және сенбі күні таңертең пайдалануға алғашқы құқыққа ие.

4-саябақ: Су қоймасы паркі / Кангатилла

Kangatilla 'kangatta berry place' 'ngampa root ground' 'horse plain' Lefevre Park шекараларының бірі – Lefevre Terrace; Сэр Дж. Г. Шоу Лефевр (1797–1879), британдық адвокат, виг саясаткері және мемлекеттік қызметкер, Оңтүстік Австралияның отарлау комиссарларының бірі болған. "Кунти түбірінің орны"

11-саяқ: Мистлето паркі / Таинмунтилла

Tainmuntilla "шарабақ орны" - бұрынғы Корольдік Аделаида ауруханасы (RAH), Медициналық және ветеринариялық ғылымдар институты (IMVS), Аделаида университетінің ескі медициналық мектебі және Оңтүстік Австралия университетінің бірнеше ғимараты.

13-ші саябақ: Рундл саябағы / Кадлитпина

Кадлитпина (бұрын Kadlitpinna деп жазылатын, "Капитан Джек" Кадлитпина) отарлаушыларға жақсы танымал үш бурка, яғни ақсақалдың бірі болды, ал қалған екеуі – Мурлавирапурка (("Патша Джон") және Итиамай итпина ("Патша Родни") – 14 және 15-парктерді қараңыз). Оның есімі кадли ("динго" / "ит") және итпина (итпина) ("әке") сөздерінен туындаған. Джон Рандл (1791–1864) – британдық виг саясаткері және бизнесмен, Оңтүстік Австралия компаниясының алғашқы директорлары мен қаржыгерлерінің бірі. 2000 жылдан бері, жыл сайын ақпан-наурыз айларында парк Аделаида Фринжі аясында Жерден тыс ләззаттар бағының орнына айналды.

14-ші саябақ: Римилл саябағы / Мурлавирапурка

Муллавирапурка (Mullawirrapurka/Mullawirraburka "King Jack" немесе "Onkaparinga Jack") – каурна тайпасының басшысы (немесе бурка), ақсақал және туған жердің констеблі қызметін атқарған.

15-ші саябақ: Король Родни саябағы / Итаймай-итпина

Итаймай итпина (бұрын Итаймай итпинна деп жазылған, колонистерде "Король Родни" деп белгілі болған, сондай-ақ Муллавирабурка – "Король Джон" және Кадлитпина – "Капитан Джек" есімдерімен де таныс). Ол колонистер кездескен алғашқы Каурна халқының бірі, Ипарритйидің әкесі және Танкайраның күйеуі болды. Оның есімі Пирлтавардлиде (жоғарыда қараңыз) оқыған студенттердің есімдерінен және "итпинна" ("әке") сөзінен алынған. Итаймай итпинаның суреті немесе салуы сақталмаған. Итаймай итпинада Гловердің үш ойын алаңының бірі – "Гловер-Ист ойын алаңы" орналасқан. Мұнда 1872 жылы отырғызылған зәйтүн ағаштары, Уэйкфилд жолы бойындағы эвкалипт ағаштары және 20 ғасырдың басында отырғызылған бұрыш ағаштары бар. Botanic Creek парктің ішінде ағып өтеді. Christian Brothers College және басқа да мекемелер пайдаланатын спорт алаңдары, баскетбол алаңы және скейт-парк те бар. Аделаида көшесінің ортасында орналасқандықтан, ол әр қаңтарда Tour Down Under веложарысына жақын орналасқан, ал халықаралық үш күндік ат спорты жарысы әр қарашада осы паркте өткізіледі. Парк айналасында серуендеуге арналған жол салынған. 2021 жылы Австралиядағы COVID-19 пандемиясының салдарынан WOMADelaide музыка фестивалі Ботаникалық парктегі әдеттегі орнынан гөрі Король Родни паркі / Итаймай итпинада өткізілді, бұл COVID-19 жұғу мүмкіндігін болдырмау үшін қажетті шектеулерді сақтауға мүмкіндік берді (сол кезде Аделаидада жұққандар тіркелмеген).

19 парк: Пелзер паркі / Питярилья

Питиарилла / Питиарилла "маршмэллоу түбірінің орны" Август Пелцер 1899 жылдан 1932 жылға дейін Аделаида қаласының бағбаны болды. "Blue Gum Place" - бұл "boule/petanque" алаңы, түрлі ойын алаңдары, тау велосипеді / BMX велосипеді жолы, Glover ойын алаңдарының бірі және т.б. Лицензиялар мен жалға алулардың ішінде Пултеней грамматикалық мектебі (6 овал, крикет торлары, 3 теннис корты, 2 шөптен жасалған волейбол корты және жабдықтар), Аделаида Харриерс жеңіл атлетика клубы (жеңіл атлетика овал / жүгіру жолы), Аделаиданың петанк клубы, TreeClimb (Жоғары арқанмен өту курсы) және басқалары бар. "walyu түбірінің жері" - Вейл бақтары, түрлі ойын алаңдары және т.б.

21W саябағы: Алтын ұяшықтар саябағы / Мирну Вира

Мирну Вирра "алтын акация тоғайы" Принцесса Елизавета ойын алаңы, Лунди бақтары, түрлі ойын алаңдары және т.б.

Парк 23: Г. С. Кингстон Парк / Виррарнтин

Г. С. Кингстон паркі Кингстон бақтарын қамтиды. Wirrarninthi / Warranendi «жасыл және орманды аймаққа айналу» мағынасын береді. Сэр Джордж Стрикленд Кингстон полковник Лайттың бас геодезист-орынбасары, Торренс өзенін тапқан топтың мүшесі және Оңтүстік Австралия Ассамблеясының алғашқы спикері болды. Tampawardli/Tambawodli «жайлы дала» дегенді білдіреді. Вал Бертрам Гарольд Эллис 1966 жылдан 1983 жылға дейін Аделаида қаласының парктер мен демалыс басқармасының директоры қызметін атқарды. «туған самырсын орны» Глэдис Элфик – Каурна тайпасының ақсақалы, сондай-ақ Оңтүстік Австралияның абориген әйелдер кеңесінің негізін қалаушы президенті (1964–1973) болды.

Парк 26: Аделаида Овал / Тартантия Уэма

Парктің солтүстік бөлігінде Аделаида Овалы басым болғанымен, 26-паркте Торренс өзенінің екі жағында көптеген басқа да саябақтар, бақтар мен ғимараттар орналасқан. Tarntanya Wama / Tarndanya Womma «Аделаида жазығы/овалы» («tarnda» = қызыл кенгуру, «kanya» = тас, ал «womma» = жазық/овал). Парк 12 сияқты, бұл паркті де Торренс өзені екіге бөліп өтеді. Солтүстік бөлігінде Аделаида Овалы, Кресвелл бақтары, Мемориалдық драйв паркі, Пинки Флэт, 2-овал, Стелла Боуэн паркі, Лайтс Вижн және Пеннингтон бақтары орналасқан. Оңтүстік бөлігінде Парламент үйі, Ескі Парламент үйі, Аделаида теміржол станциясы, Аделаида казиносы, өзен жағалауындағы даму, Конгресс орталығы, түрлі қайық үйлері, Фестиваль орталығы және Елдэр паркі бар.

28 парк: Палмер бақтары / Панки Панки

Панки Панки Панки Панки – Каурна халқының ізін табатын және жол көрсетуші адам. Полковник Джордж Палмер (1799–1883) – Оңтүстік Австралияның отарлау комиссары. «Туған жер – лилак гүлінің орны» Лорд Брогам (1778–1868) – Ұлыбританияның Лорд-канцлері және Лондон университетінің негізін қалаушы. Ал 2021 жылы «Preservation» сөзін атауынан алып тастады, қазіргі таңда Adelaide Park Lands Association Inc (APA) болып табылады. Мұндай қысым мен тозудың мысалдары APA-ның «Ағымдағы мәселелер» бетінде келтірілген. Мұндай дау тудыратын мәселелердің бір мысалы – Виктория паркі жарыс жолы және қала орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан аймақтар, олар жыл сайынғы қысқа мерзімді автожарыстар үшін пайдаланылады. 2008 жылы парк жерлерінің бұл бөліктері дамыту үшін таңдалды, бұл қоғамдық мүшелердің қарсылығын тудырды. Ұсынылған жоспарларға Аделаида 500 автожарысы сияқты іс-шараларда таңдаулы топтарға қонақжайлық және көрермендерге арналған жағдай жасау үшін тұрақты корпоративтік құрылыс салу кірді. 2007 жылдың 30 тамызында Аделаиданың тәжірибелі мұра кеңесшісі және консервация архитекторы Рон Денверс Аделаиданың негізін қалаушылары парк жерлерін тек ашық кеңістік үшін жасағаны – «аңыз» екенін, ал полковник Уильям Лайттың 1837 жылғы Аделаида жоспарында КҚБ-дан тыс нысандарды дамыту көзделгені «өздігінен түсінікті» екенін айтты. Қарсы аргументтер келтірілгеннен кейін, ұсыныстан бас тартылды.