Кіріспе

1241 жылғы Мохи шайқасы (11 сәуір 1241), сондай-ақ Сажо өзенінің шайқасы немесе Тиса өзенінің шайқасы ретінде де белгілі, Моңғол империясы мен Венгрия Корольдігі арасындағы Моңғолдардың Еуропаға басып кіру кезіндегі басты шайқас болды. Шайқас Сажо өзенінің оңтүстік-батысындағы Мухи (сол кездегі Мохи) жерінде өтті. Нәтижесінде моңғолдар жеңіске жетіп, венгр королдік әскерін талқандады.

Моңғолдардың Еуропаға басып кіруі

Моңғолдар Орталық Еуропаның шығысына үш бөлек армиямен шабуыл жасады. Олардың екеуі Польша арқылы шабуылдап, Венгрияның Бела IV-нің поляк туыстарынан қанатты қорғау үшін бірнеше жеңіске жетті. Ең ірі жеңістерінің бірі – Легница шайқасында Силезия герцогы Генрих II Исақұлдың әскерін жеңуі болды. Оңтүстік армия Трансильванияға шабуыл жасап, воеводаны жеңіп, Трансильвания армиясын талқандады. Бату хан мен Субутай басқарған негізгі армия бекінілген Вереке өткелі арқылы Венгрияға шабуылдап, 12 наурыз 1241 жылы Денис Томаж, граф-палатин басқарған әскерді талқандады. Ал Бату інісі Шибан басқарған соңғы армия негізгі күштердің солтүстігімен жақын аралықта жылжыды. Шабуылға дейін король Бела жеке бақылауымен Венгрияның шығыс шекарасында монғолдардың жылдамдауын баяулату және олардың қозғалысына кедергі келтіру үшін тығыз табиғи тосқауылдар құрылысын қадағалады. Бірақ моңғолдарда жолдарды үлкен жылдамдықпен тазартатын арнайы жасақтар болды, олар үш күннің ішінде тосқауылдарды жойды. Моңғолдардың шапшаңдығы, еуропалық бақылаушының айтуынша, "найзағай" сияқты болды, сондықтан венгрлер өз күштерін дұрыс жинауға уақыт таба алмады.

Ескертулер мен венгрлік препараттар

1223 жылы кеңейіп келе жатқан Моңғол империясы Калка өзені маңында жартылай одақтасқан Ресей князьдықтарының бірін жеңді. Бұл жеңіске Субутай мен Жебенің басшылығымен атты әскерлердің көне тактикасы – әдейі шегіну стратегиясы қолданылды. Бұл, Шыңғыс ханның басшылығымен олардың білмейтін жерлерін барлау мақсатымен жасалған үлкен атты шабуылдың бір бөлігі болды. Монғолдарға тұтқынға түскен Ресей князьдары шайқастан кейін жеңіс платформасының астында қаза табады. Осы кезде моңғолдар Еуропада тек барлау тобы ретінде болды және Шыңғыс ханның ұлы және мұрагері Өгедейдің басшылығымен Киев сияқты ірі қалаларды ондаған жылдардан кейін ғана қоршауға алды. Венгрия ондаған жылдар бойы кумандарды христиан дініне көшіруге және оларға ықпалын кеңейтуге тырысты. Венгрия королі Бела IV тіпті «Кумания королі» деген атақты қолдана бастады. Монғолдардың шабуылынан кейін 40 000-ға жуық куман босқыны оның мемлекетінде пана тапқанда, кем дегенде кумандардың бір бөлігі венгр билігін қабылдаған деп есептелді. Моңғолдар Венгрияны қарсылас ретінде қарастырды, ал кумандардың Венгрияға қоныс ауыруын соғысқа себеп болатын жағдай деп санады. Олардың талаптарында «жоғалған елшілер» үшін Венгрияны айыптады. Моңғол қаупі Венгриядағы саяси тұрақсыздық кезінде пайда болды. Дәстүр бойынша, корольдік биліктің негізін корольдің меншігіндегі кең жерлер құрады. Король Андраш II тұсында корольдің дворяндарға жер сыйлауы жаңа деңгейге жетті – бүкіл округтер сыйланды. Андраш II айтқандай, «корольдік жомарттықтың ең жақсы өлшемі – өлшеуге келмейтін нәрсе». Бела IV әкесінен тақ мұрагерлік еткеннен кейін Андраш сыйлаған жерлерді қайта тартып алып, оның кеңесшілерін жазалап немесе елден қуды. Ол сондай-ақ дворяндардың жеке тыңдауға қатысу құқығын жоққа шығарды және тек жазбаша өтініштерді қабылдады. Ол тіпті кеңес палатасының орындықтарын алып тастап, барлығын өзінің алдында тұруға мәжбүр етті. Оның бұл әрекеттері дворяндардың наразылығын тудырды. Жаңадан келген және риза болған кумандар корольге көбірек билік берді (сондай-ақ оларды христиан дініне көшіргені үшін шіркеумен беделін арттырды), бірақ сонымен қатар жаңа шиеленістерге де себеп болды. Көшпелі кумандар оңайлықпен венгрлермен араласпады, ал дворяндар корольдің екі жақтың арасындағы дауларда кумандарды қолдағанына қысылғандықтан таң қалды. Бела королі әскерін жұмылдыра бастады және барлық әскерлеріне, соның ішінде кумандарға да, Пешт қаласына баруды бұйырды. Ол жерге Австрия және Штирия герцогы Фридрих II де көмекке келді. Осы сәтте кумандар мен венгрлер арасындағы қақтығыс көтеріліске ұшырады, ал корольдің жеке қорғауында болған куман ханы өлтірілді. Кейбір дереккөздерде Фридрих герцогының бұл көтерілістің бастамашысы болғаны айтылады, бірақ оның нақты рөлі белгісіз. Тағы бір мүмкіндік – моңғол тыңшылары Хорезмге жасалған шабуыл сияқты, кумандар мен моңғолдардың одақтасқандығы туралы қауесет таратуға көмектесті, осылайша үрей тудырды. Кумандар өздеріне сатқындық жасалғанын сезініп, елден шығып, оңтүстікке қарай қашқанда барлық жерді тонады. Толық жұмылдыру сәтсіз аяқталды; көптеген отрядтар Пештке жете алмады, ал кейбіреулері келгенге дейін моңғолдар тарапынан, ал кейбіреулері көтерілісші кумандар тарапынан жойылды. Көптеген дворяндар корольді жек көріп, оның құлауын қалағандықтан науқанға қатысудан бас тартты. Кумандардың жоғалуы Бела үшін ауыр соққы болды, өйткені олар моңғолдармен күресу тәжірибесі бар Еуропадағы жалғыз әскер болды.

Алғашқы іс-қимылдар

Моңғолдар 15 наурызда Пест қаласына жетіп, көршілес аймақты тонады. Патша Бела өз әскеріне оларға шабуыл жасауға тыйым салды, өйткені венгр әскері әлі дайын болмаған еді. Дегенмен, герцог Фредерик Беланың батылдығына күдік тудырып, оған қарсы шабуыл жасап, жеңіске жетті. Осы "қаһармандық" әрекетінен кейін герцог Фредерик өз еліне қайтып, венгрлік қарсыласын тастап кетті. Осы уақытта моңғолдар негізгі әскермен уақытында қосыла алмаған бірнеше венгр әскерін талқандады. Калокса архиепископы Угрин Чсак та моңғолдарға шабуыл жасауға тырысты, бірақ ол батпаққа түсіп, оның қарулы атты әскері сонда қалып қойды. Ол өмірін қиындықпен сақтап қалды. Бұрын айтылғандай, граф Палатиннің әскері де жойылды. Оңтүстік моңғол әскері Нагвардада тағы бір венгр әскерін жеңді. Соңында патша моңғолдарға шайқас беруге шешім қабылдады, бірақ олар кері шегіне бастады. Бұл ақсүйектердің моңғолдар қауіпті емес екені және патшаның әрекеті сақтық емес, қорқақтық екені туралы пікірін бекітті. Бір апта бойы шаршатушы марштар мен моңғолдардың жиі шабуылдарынан кейін, венгр әскері, түрлі венгр күштерінің жиынтығы, Сажо өзеніне жетті, ол суға толы еді. Венгр әскерінің саны белгісіз. Сенімді деректердің ең жақыны – неміс шежірешісінің соғыс туралы заманауи есебі "Эптернахер Нотиз", онда венгрлер 10 000 адамнан айырылғаны айтылады, бұл олардың бүкіл әскерінің шамамен осы мөлшерде болғанын көрсетеді. Моңғолдар үшін сенімді деректер Рашид әд-Диннің еңбектерінен алынған, ол моңғол деректеріне сүйене отырып, Орталық Еуропаға жасалған жорықта моңғол күштерінің саны 40 000 атты әскер болғанын, олардың тек бір бөлігі Мохиде болғанын хабарлайды. Моңғолдар өз жауынан көп болғанын мәлімдеді, Джувайни (моңғол деректеріне сүйене отырып) моңғол барлау күшінің (10 000 адам) венгр әскері моңғол әскерінен екі есе көп деп бағалағанын хабарлады. Алайда, венгр әскерінің саны 400 000-ға жуық екені айтылды, бұл 200 000 моңғол әскерін білдіреді. Джувайнидің сөздері венгр әскерінің көп бөлігі атты әскер екенін де көрсетеді. Венгр шежірешілері моңғолдардың саны олардан әлдеқайда көп екенін мәлімдеді, бірақ олар сенімсіз сандарды да келтірді, мысалы, бір шежіреші моңғолдардың 500 000 әскермен шабуыл жасағанын айтты. Венгрлер демалуға және қосымша жабдықтау күтуге тоқтады, бірақ Сажоның арғы жағалауындағы орманды жердің салдарынан патша мен венгрлер моңғолдардың негізгі әскерінің бар екенін әлі білмеді. Сақты патша моңғолдардың көшпелі әскеріне қарсы сынақтан өткен шара – қамалданған вагон лагерін салуға бұйрық берді.

Моңғолдар жоспары

Моңғолдардың бастапқыда қорғандалған лагерьге шабуыл жасау үшін кең әрі қауіпті өзеннен өтуді көздегені күмән тудырады. Олардың алғашқы жоспары, Калка өзені шайқасында болғандай, мажарлар өзеннен өтіп бара жатқанда оларға шабуыл жасау болған болуы мүмкін, бірақ бұл әлі де нақты емес. Моңғолдардың русь құлы мажарларға қашып барып, Сажо өзені арқылы көпірден түнгі шабуыл жасау ниеттері туралы ескертті. Моңғолдар, мүмкіндігі болса, шайқасқа түсу алдында үш топты біріктіруді жоспарлады және мажарлардың шабуылға дайындалу белгілерін қадағалады. Дәстүрлі көшпелі әскерлерге қарсы тиімді болғанымен, мажар лагері моңғолдардың жетілген қоршау құралдарының салдарынан осал болып шықты.

Сажо көпірінде болған ұрыс

Венгриялықтар әлі де толыққанды шабуыл болатынына сенбеді, бірақ корольдің інісі, Славония герцогы Коломанның және архиепископ Угрин Цактың әскерлері, Темплер шебері Рембальд де Вокзонмен бірге, моңғолдарды күтпеген шабуылға ұшыратып, күзетілмеген көпірді қорғау үшін лагерден шықты. Көпірдегі моңғол күштері – Бату түнде оны басып алу үшін жіберген алғы шеп болды. Олар соңғы жеті шақырымды қараңғыда басып өтіп, түн ортасында көпірге жетті. Коломан мен Угрин келгенде моңғолдар дайындықсыз екенін және көпірден өту ортасында екенін көрді. Олар оларды шайқасқа мәжбүр етіп, онда жеңіске жетті. Моңғолдар оларға елеулі шығын келтірген арбалетшілерге дайын болмады, сондай-ақ кем дегенде 200 метрлік көпірдің үлкендігі де оларға көмектесті. Моңғолдың алғы шебі дерлік толығымен қырылды, Томас Сплит былай деп жазды: «Венгрлер дереу оларға шабуыл жасап, шайқасты. Олар олардың көптерін шауып тастап, қалғандарын көпірден итеріп жіберді, олар өзенге батып кетті». Венгрлер көпірді күзету үшін бірнеше сарбаз қалдырып, моңғолдардың бас әскері жақын жерде екенін білмей, лагерьге оралды. Олар таңғы сағат 02:00 шамасында лагерьге келді және жеңісін тойлады.

Таңертең

Кереметтен кейін Сейбан кішігірім күшпен солтүстікке жіберілді, өзеннен өтіп, көпірдің арт жағына шабуылдау үшін. Таң атқанда олар өтуге кірісті. Осы уақытта Субутай оңтүстікке барып, мажарлар негізгі көпірде шайқасқанда уақытша авариялық көпір салуға кірісті, бірақ Батуға қарсы тұрған арбалетшілерді тазалау үшін алып тас лақтырғыштарды пайдалану жоспарын қалдырды. Таң атқанда Бату жеті тас лақтырғыш көмегімен көпірдегі венгр күзетшілеріне шабуыл жасады. Сейбан мен оның әскері келген кезде, мажарлар лагеріне шегінді. Мажарлар лагерьге келгенде, қалғандарын оятты. Коломан, Угрин және тамплиерлердің басшысы шабуылдаушылармен күресу үшін тағы да лагерьден шықты. Басқалары бұл да шағын шабуыл деп ойлап, Коломанның тағы да жеңіске жететініне сеніп, сол жерде қалды. Бірақ Коломан мен Угрин моңғол әскерінің қатарының артуын көргенде, бұл шағын шабуыл емес, моңғолдардың негізгі күштерінің шабуылы екенін түсінді. Бірнеше ауыр шайқастан кейін олар барлық әскерді жинауға үмітпен лагерьге қайтты. Олар қатты көңіл көшірді, себебі хан тіпті соғысқа дайындалуға бұйрық та бермеген еді. Архиепископ Угрин ханның кемшіліктерін көпшілік алдында сынады. Соңында венгр әскері шайқасқа шықты, бірақ бұл кешігу Батуға көпірді аяқтауға жеткілікті уақыт берді. Мажарлар Батудың жасағынан көп еді, ал моңғолдар Сажо өзені артында болғандықтан жылдам қозғала алмады. Бұл шайқаста Бату ауыр шығынға ұшырады, отыз батарын (жансақшыларын) және лейтенанты Бакатуды жоғалтты, ол авангардпен бірге бекініске шабуыл жасағанда қаза тапты. Көпір салу ісі кешіккен Субутай мажарлардың арт жағына шабуыл жасады. Мажарлар Субутай қоршауды аяқтамай тұрып, бекініске қайтты. Шығынға ұшырағандықтан және аман қалған венгр күштерінің көптігіне байланысты Бату кері шегінуді ұсынды. Ол енді өз әскерінің мажарлар қайтадан шайқасқа шыққан жағдайда жеңе алатынына сенімді емес еді және Субутайды оның қанатының ауыр шығындарына кінәлады. Субутай Батудың шешіміне қарамастан, оның күші Пестке жеткенше шегінбейтінін мәлімдеді. Бату ақыры көндіріліп, шабуылды қайта бастады. Архиепископ Угрин тағы бір архиепископпен, үш епископпен және көптеген басқа жоғары лауазымды шенеуніктермен бірге қаза тапты, бірақ Коломан мен Бела қашып құтыла алды, алайда Коломанның жаралары соншалықты ауыр болғандықтан, ол көп ұзамай қайтыс болды. Моңғолдар да қалыптыдан жоғары шығынға ұшыраған болса да, венгрлер дерлік барлық күштерін жоғалтты. Көптеген куәгерлермен сұхбаттасқан Томас Спалатоның айтуынша, венгрлер қашуға тырысқан жол бойында өліктер соншалықты көп болғандықтан, жер олардың қанынан қызыл түске енген.

Батырма мен атыс қаруының рөлі

Бірнеше қазіргі заманғы тарихшылар Мохи шайқасында моңғолдар қытайдың атыс қаруын және ұңғын қаруларын қолданды деген болжам жасады. Уильям Х. МакНиллдің сөзіне қарағанда, сол кезде Венгрияда қытайдың ұңғын қарулары қолданылған болуы мүмкін. Басқа көздерде "жалынатын жебелер" және "нафта бомбалары" сияқты қарулар туралы мәліметтер келтіріледі. Кеннет Уоррен Чейс моңғолдардың ұңғын және оған байланысты қару-жарақтарды Еуропаға әкелгенін айтады.

Шығындар

Жеңістен кейін монғолдар тонаумен айналыспай, керісінше, мажар әскерінің қалған бөлігін аяусыз қуып жете берді. Кездескен барлық шашыраған сарбаздарды өлтірген соң, олар мажар даласына шабуыл жасап, бұрын жылдам өтіп кеткен аймақтарды бақылауға алды. Моңғолдардың шығындары туралы сенімді деректер жоқ; қазіргі тарихшылар бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін бағалайды. Мохи шайқасында моңғолдар қанша шығынға ұшырағаны белгісіз, бірақ олар көп болды; Карпини Ресейде мажар жорығында қаза тапқан моңғол әскерлеріне арналған үлкен зиратты көрді, оған "көптеген адам мұнда қаза тапты" деп айтылды.