Кіріспе

Голландиялық дәрігер, тіл білгісі және гуманист Йоханнес Горопиус Бекан (/dʒ/oʊ/'/h/æ/n/ɪ/s/.//g/ə/'/r/oʊ/p/i/ə/s/.//b/i/'/k/eɪ/n/ə/s/) (23 маусым 1519 – 28 маусым 1573), туған аты Ян Герартсен, голландиялық дәрігер, тіл білгісі және гуманист болған.

Өмір

Ол Hilvarenbeek муниципалитетіне қарасты Gorp ауылында Ян Герартсен ван Горп болып дүниеге келді. Сол заманғы дәстүр бойынша, Герартсен өзінің туған жерінің атына негізделген латыншаланған тегін қабылдады, «Ван Горптан» дегенінен Горопиус, ал «Хилваренбек» дегенінен Беканус шықты. Ол Левенде медицинаны оқыды және Карл V-нің екі қарындасы – Мария Австрия және Элеонора Австрияның жеке дәрігері болды, олар сол кезде Брюссельде тұрды. Карл V-нің ұлы Филипп II де оны өзінің дәрігері етіп тағайындауды және оған жомарт жалақы ұсынды. Бірақ Горопиус бұл ұсыныстан бас тартып, 1554 жылы Антверпендегі медикус (қалалық дәрігер) қызметіне орналасты. Мұнда, сарайлық араздардан қашып, Горопиус бар уақытын тілдерді және этимологияны зерттеуге, ежелгі мәдениетті оқып-үйренуге және көптеген тілдерді жетік меңгеруге арнады. Горопиус Маастрихтте қайтыс болды және ол ескі францискан шіркеуіне жерленді.

Тілдік теориялар

Горопийдің теориясы бойынша, Шелда және Меза өзендері арасындағы аймақта сөйлейтін голланд тілінің Антверпен брабанты деген диалектісі – жұмақта сөйленген бастапқы тіл болған. Горопий жер бетіндегі ең көне тілдің ең қарапайым тіл болатынына, ал ең қарапайым тілде көбінесе қысқа сөздер болады деп сенді. Брабант тілінде латын, грек және иврит тілдеріне қарағанда қысқа сөздер көп болғандықтан, Горопий оны ең ежелгі тіл деп санады. Осы теорияның салдары ретінде, барлық тілдер түптеп келгенде Брабант тілінен туындаған. Мысалы, Горопий латын тіліндегі "емен" деген мағынаны білдіретін quercus сөзін werd cou (брабант тілінде "суықты ұстайды") сөзінен шығарды. Сол сияқты, ол "Ной" есімін nood ("қажеттілік") сөзінен тудырды. Горопий Адам мен Хауаның есімдерінің де брабанттық есімдер болғанына сенеді ("Адам" үшін Hath Dam, яғни "намысқа қарсы бөгет", ал "Ева" үшін Eu Vat ("адамдар шыққан бөшке") немесе Eet Vat ("анткесім бөшкесі").) Тағы бір салдар – Едем бағының Брабант аймағында орналасқандығы туралы болжам. "Иероглифика" кітабында Горопийдің египеттік иероглифтердің Брабант тілін бейнелейтінін өз қанағаттануымен дәлелдегені де айтылады.

Антверпендегі шығу тегі

Италия, Испания, Франция, Германия және Ұлыбританияда кеңінен саяхаттағанмен, Горопий өзінің туған жеріне байланысын сақтап, туған аймағының түрлі ерекшеліктері мен салты-дәстүрлері туралы хабарлады. Антверпеннің ежелгі тарихын сипаттайтын "Антверпендік бастаулар" (1569) атты еңбегінде Горопий түрлі қызықты деректерді келтіреді, соның ішінде оның үйінің жанында шамамен тоғыз футтық жігіт және он футтық әйел өмір сүргенін айтады. Ол сондай-ақ, Приапусқа балама болып саналған Терс құдайына Антверпен әйелдері күтпеген жағдайларда немесе кенеттен қорқып қалғанда дұға еткенін және Антверпендегі Хет-Стен түрмесіне жақын орналасқан үйдің үстінде үлкен, тозығы жеткен фаллоспен жабдықталған мүсін болғанын хабарлайды.

Мұра

Кристофел Пластийн Горопийдің досы болды, ал 1569 жылы Горопийдің еңбектерін алғаш рет жариялаған, Антверпенде орналасқан Плантин баспаханасы 1580 жылы лингвист-дәрігердің өлімнен кейінгі жинағын мыңнан астам беттен тұратын үлкен том ретінде басып шығарды. Горопийдің еңбегі қызығушылық пен сыни пікірдің араласуына ұшырады. Горопий голланд тіл біліміне және жалпы готикалық филологияға жаман үн берді деп есептеледі. Горопийдің жақтастары болғанымен (олардың арасында Абрахам Ортелиус және Ричард Хаклюйт болды), оның этимологиялық ізденістері "тілдік шовинизм" деп танылды, ал Готфрид Вильгельм Лейбниц өзінің "Адам ақылы туралы жаңа эсселерінде" (1704 жылы жазылған, 1765 жылы жарияланған) француз тілінде "goropiser" деген сөзді қолданды, ол "негізсіз этимологиялар ойлап табу" дегенді білдіреді. Юст Липсий мен Гюго Гроций Горопийдің тілдік теорияларын мойындамады. "Мен Горопийдің этимологиясынан да үлкен ақымақтық көрген емеспін", - деп жазды ғалым Джозеф Скалигер. Горопий ағылшын тіліндегі "goropism" сөзіне есімін берді, ол "Горопий бастапқыда ұсынған сияқты, кейбір расталған немесе қазіргі тілдердің адамзаттың бастапқы тілі болғандығы туралы сенімсіз болжам" және "мұндай болжамның бөлігі ретінде ұсынылған негізсіз этимология" дегенді білдіреді.