Кіріспе
Солтүстік Америкадағы британдық әскерлер мен чероки тайпалары арасындағы 1758–1761 жылдардағы қақтығыс Англо-чероки соғысы (1758–1761; чероки тілінде: "қызыл халат кигендермен соғыс" немесе "Англиямен соғыс") деп белгілі болды, еуропалықтар тарапынан бұл соғыс Чероки соғысы, Чероки көтерілісі немесе Чероки бүлігі деп аталды. Бұл соғыс француз және үндістер соғысы кезінде Солтүстік Америкадағы британдық әскерлер мен чероки тайпалары арасындағы қақтығыс еді. Соғыс басталғанда британдықтар мен черокилер одақтас болған, бірақ әр тарап екіншісін адалсыздық жасады деп күдіктенді. 1750 жылдары британдық американдық қоныс аударушылардың енуінен кейін чероки жауынгерлерінің қалаларындағы шиеленіс күшейіп, 1758 жылы ашық жаулықтарға ұласты.
The Anglo Cherokee War (1758–1761; in the Cherokee language: the "war with those in the red coats" or "War with the English"), was also known from the Anglo European perspective as the Cherokee War, the Cherokee Uprising, or the Cherokee Rebellion. The war was a conflict between British forces in North America and Cherokee bands during the French and Indian War. The British and the Cherokee had been allies at the start of the war, but each party had suspected the other of betrayals. Tensions between British American settlers and Cherokee warriors of towns that the pioneers encroached on had increased during the 1750s, culminating in open hostilities in 1758.
Өмірбаян
1711–1715 жылдардағы Тускарора соғысында Каролина провинциясымен одақтас болғаннан кейін, чероки тайпасы 1715–1717 жылдардағы Ямаси соғысы басталғанда британдық одақтастарына қарсы шықты. Соғыстың ортасында олар жағын өзгертіп, қайтадан британдықтармен одақтасып, Ямаси тайпасының жеңілісіне көмектесті. Чероки тайпасы француз-үнді соғысына дейін британдықтардың одақтасы болып қала берді. 1754 жылы соғыс басталғанда, чероки жауынгерлері француздық Форт-Дюкеснеге (қазіргі Питтсбург, Пенсильвания штаты) және Огайо аймағындағы шауни тайпасына қарсы британдық әскери науқандарына қатысты. 1755 жылы Тамали (Томотли) қаласынан Остенако (немесе Устанаква) бастаған 130 чероки сарбазы, ирокез лигасының (осы алты тайпаның көпшілігі де британдық одақтастар еді) бұйрығымен Огайо өзенінің сағасындағы бекінілген қалаға гарнизон ретінде орналасты. Бірнеше жыл бойы француздық агенттер Форт-Тулузадан Хивасси және Телико өзендеріндегі Оверхилл чероки тайпасының арасына барып, сол жерлерде ықпал етуге тырысты. Француздықтарды қолдаған чероки тайпасының ең белгілі басшылары – Таликваның (Теллико жазығы) Манкиллер (Утсидихи), Чатуганың (немесе Цаттуги, Чатуга) Ескі Цезарь және Аювасидің (Хивасси) Рейвен (Калану) болды. Тайпаның "Бірінші сүйікті адамы" (немесе Уку) – Конокотокко (аталған "Ескі Хоп") француздықтарды қолдады, сондай-ақ оның інісі, Конокотокко ("Тұрған түйеқұс") да 1760 жылы ағасы қайтыс болғаннан кейін оның орнына келді. Бұрынғы Куса тайпасының жері біраз уақытқа тасталып қалған еді. 1759 жылы ол Үлкен Мортар (Яятустанай) басқаруындағы мускоги жасағымен қайтадан басып алынды, бұл Ұлы Телико мен Чатугада тұратын француздық чероки тайпасын қолдау мақсатында жасалды. Бұл Яятустанайдың мускоги, чероки, шауни, чикасау және катаба тайпаларын біріктіру жоспарына жасалған қадам болды (мұндай одақ Оңтүстікте алғаш рет құрылар еді). Мұндай одақ Тарту канойының заманына дейін құрылмаса да, Үлкен Мортар француз-үнді соғысынан кейін мускоги тайпаларының жетекші басшысы болды.
Кіріспе
Англо-чероки соғысы 1758 жылы Вирджиния жасағының Мойтой (Amo adawehi) атты жетекшісіне Citico жерінде шабуыл жасауымен басталды. Бұл шабуыл чероки тайпасының бірнеше жылқысын ұрлады деген айыптамаға жауап ретінде жасалды. Мойтой Солтүстік Каролинадағы Ядкин және Катаваба өзендері бойындағы отарлаушы қалаларға қарсы жазалау шабуылдарын ұйымдастырды. Осылайша, қарсы шабуылдардың тізбегі басталды. Кейін, Кеуви маңындағы Форт-Принц-Джордж бекінісіндегі 16 чероки тұтқыны, оларды жылжытуға тырысқанда, үрейленген гарнизонның қолынан қаза тапты. Осыдан кейін чероки тайпасы шабуылдап, Шота (Itsati) маңындағы Форт-Лодун бекінісіндегі британдық гарнизонды талқандады. Бұл қақтығыс 1761 жылға дейін аяқталмады. Чероки тайпасын Чотадан Аганстата, Танасиден Аттакуллакулла (Atagulgalu), Томотлиден Остенако, Төменгі қалалардан Ваухачи (Wayatsi) және Орта қалалардан Раунд О жетекшілік етті. Француз және үндістер соғысының екінші жылында британдықтар француздар мен олардың үндістандық одақтастарына қарсы чероки тайпасының көмегіне жүгінді. Британдықтардың мәліметтеріне сәйкес, француздар чероки тайпасының жерінде бекіністер салуды жоспарлап отырған. (Олар бұрыннан Камберленд өзенінің бойындағы Ұлы тұз көлінің (қазіргі Нэшвилл) маңында Шарлевилл бекінісін, қазіргі Монтгомери, Алабаманың жанында Форт-Тулуз, Натчездегі Розали бекінісін, Миссисипидегі қазіргі Язу-Ситидегі Форт-Сент-Пьер және Томбигби өзеніндегі Томбигби бекінісін салған болатын). Осы бекіністер арқылы олар Мексика шығанағының жағалауындағы отарлық қоныстарынан ықпалын кеңейтті. Чероки тайпасы олардың одақтасы болуға келіскеннен кейін, британдықтар чероки жерлерінде өздерінің бекіністерін салуға асықты. Олар Оңтүстік Каролинадағы Кьюи маңында (Төменгі қалалардың арасында) Принс Джордж бекінісін және 1756 жылы Форт-Лодун бекінісін аяқтады. Бекіністер салынғаннан кейін, чероки тайпасы Остенако басшылығымен Вирджиния колониясының батысындағы соғысқа 700-ге жуық жауынгерін жинады. Оконостота мен Аттакуллакулла тағы бір үлкен топты бастап, Тулуз бекінісіне шабуыл жасады. 1758 жылы чероки тайпасы Дукейн бекінісін алуға қатысты. Алайда, олардың еңбегі бағаланбағанын сезінді. Үйлеріне қайтып бара жатқанда, Вирджинияда бірнеше чероки вирджиниялықтардың қолынан қаза тапты. Чероки тайпасына азық-түлікпен қамтамасыз ету уәдесі берілген, бірақ оны қайдан алуға болатыны нақты айтылмаған. Чероки тайпасы өздеріне тиесілі деп санаған жылқыларды алып кеткеннен кейін, Вирджиниялықтар 30-40 чероки жауынгерін өлтіріп, бас сүйектерін алып кетті. Кейін вирджиниялықтар шаштарын шауып, сыйлық талап етті, оларды шаунуи тайпасының адамдары деп мәлімдеді.
Соғыс
Кейбір чероки басшылары әлі де бейбітшілікке шақырса, аздағандары ағылшын пионерлерінің шеткердегі қоныстарына қарсы жауап шабуылдарын ұйымдастырды. Үлкен Минометпен бірге бірнеше мускоги тайпасы Кусаватиге көшіп келді. Бұл адамдар Ұлы Теликода орналасқан, француз тарапын қолдаған француздық фракцияның ұзақ жылдар бойы досы болған. Оңтүстік Каролина губернаторы Уильям Генри Литтлтон чероки тайпасына оқ-дәрі жеткізуге тыйым салды және 1100 сарбаздан тұратын әскер жинады, ол чероки тайпасының төменгі қалаларына қарсы жорыққа шықты. Күзгі және қысқы аң ауына қажетті оқ-дәріге зәру болған тайпа, келіссөздер жүргізу үшін орташа басшылардан құралған делегацияны жіберді. 38 басшы тұтқынға алынып, провинциялық армияның күзетімен Принс-Джордж фортына жеткізілді. Литтлтон мұның бейбітшілікті қамтамасыз етеді деп ойлады. Литтлтон Чарльстонға қайтты, бірақ чероки тайпасы ашуланып, 1760 жылы шекаралық елді мекендерге шабуыл жасауын бастады. 1760 жылдың ақпанында олар тұтқындарын босату мақсатымен Принс-Джордж фортына шабуыл жасады. Форттың командирі қаза тапты. Оның орнына келген адам барлық тұтқындарды өлтіріп, шабуылды тойтарды. Осыдан кейін чероки тайпасы британдық колонияларға қарсы ашық соғыс жариялады. Чероки тайпасы Форт-Нейтин-Шикске де шабуыл жасады, бірақ форт қоршауға төтеп берді. 1760 жылдың ақпанына қарай чероки тайпасы өзінің жауабын Солтүстік Каролинаға, қазіргі Уинстон-Салемге дейін кеңейтті. Солтүстік Каролинадағы Доббс фортына жасалған шабуылды полковник Хью Уэдделл тойтарды. Алайда Солтүстік және Оңтүстік Каролинаның шеткердегі кішігірім елді мекендер чероки тайпасының шабуылына түсті. Литтлтон Солтүстік Америкадағы британдық қолбасшы Джеффри Амхерстке көмек сұрады. Амхерст Арчибальд Монтгомериді 1200 сарбаздан (Royal Scots және Монтгомеридің жоташылары) тұратын әскермен Оңтүстік Каролинаға жіберді. Монтгомеридің жорығы Кеувиді қоса алғанда, 10 чероки тайпасының төменгі қалаларын қиратты. Ол Монтгомери Орта қалалар аумағына кіруге тырысқанда Эхои (Итсейи) асуында жеңіліс тапты. Кейінірек 1760 жылы Оверхилл чероки тайпасы Форт-Лаудунды қоршаудан кейін британдық отаршылдарды жеңіп, фортты басып алды. 1761 жылы Джеймс Грант басқарған чероки тайпасына қарсы екінші жорық жоспарланды. Ол 2800 сарбаздан тұратын әскерді (оңтүстік Аппалачи тауларына енген ең ірі күш) чероки тайпасына қарсы басқарды. Оның әскері төменгі қалалар арқылы өтіп, Эхои асуында чероки тайпасын жеңіп, жол бойындағы егістіктерді өртеп, шамамен 18 орта қаланы қиратты. Британдық регулярлар, провинциялық сарбаздар және одақтас Катаваба, Чикасау, Мохок және Стокбридж тайпаларының әскері шамамен 5000 чероки тайпасының үйлерін және азық-түлігін жойды.
Шарттар
1761 жылғы қарашада чероки тайпасы Вирджиния колониясымен Холстондағы Лонг-Айленд шартын жасасты. Олар желтоқсанда Шарльстаун шарты арқылы Оңтүстік Каролинамен бейбіт келісімге келді. Тимберлейк экспедициясы барысында лейтенант Генри Тимберлейк, сержант Томас Самтер, Джон МакКормак (олардың аудармашысы болды) және белгісіз бір қызметкер Вирджиниямен жасалған шарттың көшірмесін чероки тайпасына жеткізу үшін Оверхилл елді мекендері аймағына сапар жасады. Тимберлейктің күнделігі мен саяхатының картасы (жоғарыда көрсетілгендей) 1765 жылы жарияланды. Оның күнделігінде тарихшылар чероки мәдениетінің нақты сипаттамасы бар деп санайды. Француздық бағытталған көшбасшы Түркияны ұстаушы құлатылып, британдықтарды қолдаған Аттакуллақулламен "Бірінші сүйікті адам" лауазымына ауыстырылды. Джон Стюарт Оңтүстік округтің британдық индейс істері жөніндегі бастығы болды, ол Оңтүстік Каролина штатының Шарльстаун қаласында орналасқан және чероки тайпасы мен британ үкіметі арасындағы негізгі байланысшы болды. Оның бірінші орынбасары Александр Камерон чероки тайпасының арасында тұрды, алдымен Киуиде, содан кейін Кіші Теннесси өзеніндегі Токуада, ал екінші орынбасары Джон Макдональд Чикамауга өзенінің батыс жағында, солтүстік-батысқа қарай жүз шақырымдай қашықтықта тұрды. Соғыс кезінде генерал Гранттың басшылығымен көптеген чероки елді мекендері қиратылып, қайтадан жандандырылмады. Олардың ең танымалдарының бірі – Китуа, оның тұрғындары батысқа көшіп, Кіші Теннессидегі Ұлы арал қалашығында Оверхилл чероки тайпасымен бірге қоныстанды. Соғыстың салдарынан, 1755 жылы 2590 деп бағаланған чероки жауынгерлерінің саны шайқастар, шешек және аштықтан 2300-ге дейін азайды.
Салдары
Соғыстан кейін Миссисипи өзенінің шығысындағы француз Луизианасы Канадамен бірге британдықтарға, ал Миссисипи өзенінің батысындағы Луизиана Испанияға берілді; оның орнына испан Флоридасы Ұлыбританияға өтті, ол оны Шығыс Флорида және Батыс Флоридаға бөлді. Келісімдерге қол қойылғаннан және Тимберлейк экспедициясы аяқталғаннан кейін Генри Тимберлейк үш чероки басшысымен бірге Лондонға сапар шекті: Остенако, Тұрақты түйе және Ағаш қанаты (Ата ваи). Чероки қонақтары Лондон мұнарасын аралады, драматург Оливер Голдсмитпен кездесті, көптеген адамдарды қызықтырды және король Георг III-ге қабылдауға түсті. Англияға жолда олардың аудармашысы Уильям Шори қайтыс болды. Бұл байланысты өте қиын етіп қойды. Лондонға черокилердің жылы күтіліп алынғанын естіген Оңтүстік Каролина тұрғындары олардың қабылдануын колонистердің есебінен императорлық жақсы көрудің белгісі деп қарады, әсіресе 1763 жылғы Корольдік жарлықты ескере отырып (Аппалач тауларының батысына қоныстануға тыйым салған), және бұл Америка революциясына дейін колонистер үшін маңызды ашу-реніштердің біріне айналды.