Кіріспе

Махуа (эмахуа; сондай-ақ макуа және макуа деп те жазылады) – Мозамбиктің солтүстігіндегі негізгі банту тілі. Ол төрт миллион макуа халқының тілі, олар Замбези өзенінің солтүстігінде, әсіресе Макуа ұлтының басым бөлігі тұратын Нампула провинциясында қоныстанған. Мозамбиктегі ең көп таралған жергілікті тіл. Бір топтағы тілдерден басқа, eMakhuwa тілі басқа банту тілдерінен дауыссыз + дауысты префикстердің жоғалуымен ерекшеленеді, олардың орнына «e» әрпі қолданылады; мысалы, epula – «жаңбыр» (Tswana тіліндегі pula сөзімен салыстырыңыз). Ұзын және қысқа дауыстылар /i e a o u/ бес дауысты дыбысты ажыратады, бұл банту тілі үшін ерекше сирек кездесетін жағдай:

omala – аяқтау
omaala – жабыстыру, сіңіру
omela – бүршік қағу, гүл ата бастау
omeela – бөлісу

Дауыссыз дыбыстар құрамы күрделірек: postalveolar tt және tth дыбыстары бар, сондай-ақ p және ph екеуі де қолданылады. x (ағылшын тіліндегі "sh" дыбысы) және h екеуі де бар, ал x дыбысы s дыбысымен ауысады. Аймақтық ерекшеліктерге θ (ағылшын тіліндегі "thorn" сөзіндегі "th" дыбысы), ð (ағылшын тіліндегі "seethe" сөзіндегі "th" дыбысы), z және ng дыбыстары жатады. Мысалы, Махуа тіліне жақын туыс болып табылатын eLomwe тілінде eMakhuwa тіліндегі tt дыбысы ағылшын тіліндегі "church" сөзіндегідей "ch" арқылы белгіленеді. Махуа тілінде тондық ерекшелік бар. eNahara диалектісінде екі тон бар: төменгі (L) және жоғары (H), ал Махуа тілінің фонетикасында тондық бірлік – мора. Төменгі тон жазуда көрсетілмейді, ал жоғары тон дауыстылар мен мұрындық дыбыстардың үстінде (á, ń) немесе тонды дауыссыз дыбыстардың жанында (´l) өткір акцентпен белгіленеді.

eMakhuwa тіліндегі оқу құралдары

Muluku Onnalavuliha Àn'awe Ipantte sikosolasiwe sa Biblia ("Құдай өз балаларымен сөйлейді" балаларға арналған Киелі кітаптан үзінділер) Қажеттіліктегі шіркеуге көмек. Edição em Macúa / eMakhuwa) Verbo Divino баспасы, Estella, Navarra, 1997 жыл.