Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эдгар Райс Берроуздың 1913 жылғы "Марстың құдайлары" романы – американдық жазушы Эдгар Райс Берроуздың ғылыми-фантастикалық романы және оның "Барсум" сериясының екінші кітабы. Онда Джон Картер және Картердің әйелі Дежа Торис тұлғалары бейнеленген. Алғаш рет бұл роман 1913 жылдың қаңтар-мамыр айларында "The All Story" журналында бес бөлімнен тұратын тізбек ретінде жарияланды. Кейіннен 1918 жылдың қыркүйегінде А. К. МакКлург оны толық роман түрінде басып шығарды, және одан кейін көптеген басылымдарда қайта жарық көрді.
1913 novel by Edgar Rice Burroughs
The Gods of Mars is a science fantasy novel by American writer Edgar Rice Burroughs and the second of Burroughs' Barsoom series. It features the characters of John Carter and Carter's wife Dejah Thoris. It was first published in The All Story as a five part serial in the issues for January–May 1913. It was later published as a complete novel by A. C. McClurg in September, 1918 and in many editions subsequently.
Қорытынды
Ол әдеттегідей, Берроуз мәтінге қалай ие болғанын түсіндіретін кіріспе әңгімемен бастайды. Бірінші кітаптың соңында, «Марстың ханшайымы» романында Джон Картер еріксіз Жерге қайта оралды. Шын мәніндегі оқиға оның он жылдық үзілістен кейін Деджа Торис, туылмаған баласы және Гелий мемлекетінің қызыл марсиандарымен бірге Барсумға (Марс) оралуымен басталады, оларды ол өзінің халқы деп қабылдаған. Айырықша жағдай, Картер Барсумда ешкімге кетуге рұқсат етілмейтін бірден-бір жерде пайда болады: Барсумдық өмірден кейінгі өмір саналатын Дор аңғарында. Джон Картер келгеннен кейін, Исс өзеніндегі жасыл марсиандардың қайығына бұрын белгісіз Өсімдік Адамдары шабуыл жасайды. Оқиғаның жалғыз куәгері – оның досы Тарс Таркас, Тарктың Джеддакі, Картерді табу үшін Дор аңғарына саяхат жасаған. Өз өмірін сақтап қалған Картер мен Тарс Таркас, өзіндік құдайлар деп жариялаған ақ терілі Терндердің басқа жердегі барсумиандарды Дор аңғарына бару – жұмаққа саяхат деген өтірікпен алдап келгенін анықтайды. Көбінесе жаңа келгендер осында мекендейтін жыртқыштардың шабуылынан қаза табады, ал қалғандары Терндердің құлына айналады немесе олардың тағамына айналады. Картер мен Тарс Таркас құл қыз Тхувияны құтқарып, Барсумның қара қарақшыларының Терндерге жасаған шабуылынан туындаған жағдайды пайдаланып, қашуға тырысады. Шабуыл кезінде Тарс Таркас пен Тхувия Қара қарақшылардың ұшағын ұрлап алады, ал Картер басқа ұшаққа шабуылдайды, қарақшылардың барлығын, біреуін қоспағанда, өлтіріп, тұтқынға алынған Терн ханшайымын құтқарады. Тұтқынға алынған қарақшы Ксодардан Картер «Бірінші туылғандар» деп аталатын Қара қарақшылардың да өздерін құдайлар деп санайтынын, соған сәйкес Терндерді қудалайтынын біледі; сонымен қатар тұтқынға алынған Терн ханшайымының Терндердің «Киелі Хеккадорының» (жоғарғы діни қызметкерінің) қызы Фейдор екенін анықтайды. Олардың ұшағын Тұңғыш Туғандар қайтадан тұтқындап, Омеанның жер асты патшалығына алып кеткенде, Картер Барсумның өзін-өзі жариялаған құдайы Исс алдына әкелінеді, ол Терндерге құдайлық аян деп қате санаған құпия байланыс арқылы нұсқау береді. Исс Фейдорды бір марстық жылға қызметші ретінде алады; ал Картер Картерден жеңілгені үшін жаза ретінде Ксодарды құлы ретінде қамауға алады. Содан кейін Картер оған құрметпен қарайды және осылайша оның достығына ие болады. Түрмеде олар кейіннен Картердің ұлы Карторис деп танылған жас жігітпен кездеседі, Картер онымен бірге өткен жылғы қызметші қыздар өлтіріліп, кейіннен Исс пен оның асыл тұтқындары жейтін ойындарға қатысады. Картер тұтқындардың көтерілісіне басшылық етеді, көптеген Тұңғыш туғандарды өлтіреді; және олардың көтерілісі басылғаннан кейін, ол және Карторис туннельдер арқылы қашып кетеді және көтеріліспен таныс емес күзетшілерге өздерін түрмеге қайтару үшін береді. Көтеріліс туралы естіген соң, Ксодар Исс құдайлығын қабылдамайды және басқаларға қосылады. Кейінірек ұшағын тастап кеткенде, олар Тхувиямен кездеседі, ол Тарс Таркасты Вархуунның (өзінің кланымен бәсекелесетін) жасыл жауынгерлерінің басып алуын сипаттайды. Картер Тарс Таркасты құтқару үшін барады, бірақ оны жаулары табады. Тювияны аңшылықтан кейін жалғыз атпен жіберген кезде, ерлер Уорхундарға қарсы тұруға тырысады. Олар Гелиумдік флотпен құтқарылады, бірақ Тувияны таба алмайды. Соғыс кемелерінің біріне Картердің досы Кантос Кан командалық етеді, бірақ флотты жаушы клиенттік мемлекет Зоданганың Джед (басшысы) басқарды, ал Картер Дор аңғарынан қайтып келген деп күдіктенеді, бұл өліммен жазаланады. Тардос Морс, Гелиумның Джеддакі және Морс Кажак, Хастордың Джед (келесілері Деджа Тористің атасы және әкесі, демек, Картердің күйеу баласы) Гелиумнан жоқ, олар Картористі іздеу үшін флотты басқарды. Кейін Картер Деджа Тористің оны іздеу үшін Дор аңғарына зыяратқа барған болуы мүмкін екенін біледі. Гелиумға оралғаннан кейін Картерді зодангалықтар ересектен айыптады, бірақ Гелиум халқы бұған төзбейді. Зат Аррас Картерді Зат Аррастың Гелийдің Джеддакі ретінде қолдау үшін Зат Аррастың еркіндік ұсынысынан бас тартқаннан кейін қамауға алады және оны ұлы босатып алғанға дейін 365 күнге қамауға алады. Содан кейін ол Деджа Тористі құтқару үшін 1000 мықты соғыс кемесінен, 5000 он адамнан тұратын крейсерлерден, 10000 бес адамнан тұратын барлау кемесінен және 100000 бір адамнан тұратын барлаушылардан тұратын флотымен, 900 ірі әскер кемесі мен олардың 250 мың жасыл марсиан жауынгерлерін алып жүретін эскорттарымен бірге, олардың барлығын бір миллион гелиумдік жауынгерлер басқарады. Омеанға жақын жерде Картерді мыңдаған соғыс кемесінен тұратын Терндер флоты алғашқыда күш сынасады. Картер Тұңғыш Туғандардың флотына қарсы тұру үшін он соғыс кемесін жібереді. Содан кейін ол 100 мың жасыл марсиан жауынгерін Терндердің үйіне шабуыл жасау үшін жасайды және Терндер флотына шабуыл жасайды. Жасыл жауынгерлер Терндерге ауыр үдеу келтіргеннен кейін, Картер оларды көлікке қайта отыруға бұйырады, өйткені флот екінші жау флотын – 5000 кемеден тұратын, Зат Аррас басқаратын флотты көреді. Зат Аррас флотын көргеннен кейін Терндер атуды қайта бастайды. Картердің флоты қайтадан Терндер флотына шабуыл жасайды және жасыл жауынгерлерді Терндерді одан да қатты қиратуға бұйырады. Картер Терндермен шайқасқанда, ол Тұңғыш Туғандарға қарсы күзет үшін жіберген он соғыс кемесінің шегініп бара жатқанын көреді. Бір сәт Картер үмітін жояды, бірақ содан кейін ол өзінің жауынгерлеріне қосылып шайқасады. Терн кемесін басып алғаннан кейін ол Кантос Канға қосылады, ол төңкеріс жасады. Зат Аррас флотында Гелиумдік экипаждар Зодангалық әскерлеріне қарсы көтеріліп, Зат Аррас флотындағы барлық кемелердің бақылауын өз қолына алады, оның жетекші кемесінен басқа. Картер Зат Аррас жетекші кемесіне шабуыл жасаған отрядқа жетекшілік етеді және Зодангалық әскерлерді жеңіп алады. Картердің тапсырмасымен өлімін күтуге мәжбүр болғаннан кейін Зат Аррас өзінің кемесінен суға секіріп өледі. Терндер мен Тұңғыш Туғандардың кездескенде бір-бірімен шайқасқанын көрген Картер Гелиумдік кемелеріне шайқастан алыстауға және оңтүстік-батысқа шегінуге бұйырады. Ол жасыл жауынгерлерді көлікке қайта отыруға және олардың көліктерін негізгі флотқа қосуға бұйырады. Картер Ксодарға 5000 соғыс кемесі мен көліктерді басқаруды тапсырады және оны Исс ғибадатханасының бағына немесе айналасына шабуыл жасауға жібереді. Картер, Карторис және Кантос Кан қалған флотқа (500 кеме) Омеанға, ғибадатхананың астындағы шұңқырлар арқылы шабуыл жасауға жетекшілік етеді. Олар Йерстед басқаратын Тұңғыш Туғандардың суасты кемесін басып алады, ол Картерге Деджа Тористің әлі тірі екенін айтады. Бұрын Картер оны өлген деп есептеген, бірақ Йерстедтің мәлімдемесінен кейін ол Марстың жылы 687 күнге созылады, Жердің 365 күні емес екенін түсінеді. Оның күштерінен Картер Исс ғибадатханасының астындағы шұңқырлар арқылы жетекшілік ететін 5000 адамнан тұратын күш құрады. Алайда, шұңқырлар Омеанның сорғылары тоқтатылғандықтан баяу суға толып жатыр. Жолдасу кезінде су деңгейі соншалыққа көтерілді, Картер әскердің бір бөлігін басқа шұңқырға кіруге мәжбүр болды. Картерге бағынған 3000 әскердің (30 утан) көп бөлігі қашып құтылды. Зардаптар аз болды. Алайда, жол жүрісінде олар басып өткен шұңқырда Тұңғыш Туғандардың тудырған химиялық өрт болды. Картер шамамен 2000 әскерді тағы бір шұңқырға жолдады. Ол өрттен ешбір әскер қалмағанын көз жеткізу үшін қайта оралды. Алайда, ол қайта оралғанда, шұңқыр жолын бітеген алып болат торды тапты. Ұзақ уақыттан кейін түтін соншалыққа күшейді, Картер суға батып өлуге үміттене отырып, шұңқырға кері қайтуға мәжбүр болды. Алайда, ол Деджа Ториске тікелей жетелеген тағы бір шұңқырдан қашып құтылды. Ол оны өзі шыққан шұңқырлардан жасырды және өзінің адамдарын іздеуге кетті. Ол 500 адамнан тұратын, қызыл марсиандар мен Тұңғыш Туғандардан тұратын, өлімге дейін шайқасқан камерада өзін тапты. Картер қосылғаннан кейін, қарақшылардың қатары бұзылды және Тұңғыш Туғандар...
As usual for him, Burroughs begins with a frame story that explains how he (Burroughs) came into possession of the text. At the end of the first book, A Princess of Mars, John Carter was unwillingly transported back to Earth. The story proper begins with his arrival back on Barsoom (Mars) after a ten year separation with Dejah Thoris, their unborn child, and the Red Martian people of the nation of Helium, whom he has adopted as his own. Unfortunately, Carter materializes in the one place on Barsoom from which nobody is allowed to depart: the Valley Dor, which is the Barsoomian afterlife. After John Carter's arrival, a boat of Green Martians on the River Iss are ambushed by the previously unknown Plant Men. The lone survivor is his friend Tars Tarkas, the Jeddak of Thark, who has taken the pilgrimage to the Valley Dor to find Carter. Having saved their own lives, Carter and Tars Tarkas discover that the Therns, a white skinned race of self proclaimed gods, have for eons deceived the Barsoomians elsewhere with the lie that the pilgrimage to the Valley Dor is a journey to paradise. Most arrivals are killed by the beasts who dwell here, and the survivors enslaved or eaten by Therns. Carter and Tars Tarkas rescue Thuvia, a slave girl, and attempt to escape, capitalizing on the confusion caused by an attack by the Black Pirates of Barsoom upon the Therns. During the attack, Tars Tarkas and Thuvia hijack a Black Pirate flier, while Carter fights his way aboard another, killing all but one of the Pirates, and rescuing a captive Thern princess. From the captured Pirate Xodar, Carter learns that the Black Pirates, called the "First Born", also think of themselves as gods, and accordingly prey upon the Therns; and additionally identifies the captive Thern as Phaidor, daughter of the "Holy Hekkador" (high priest) of the Therns. When their flier is recaptured by the First Born and taken to their underground realm of Omean, Carter is taken before Issus, the self proclaimed goddess of Barsoom, who dictates the Therns through secret communications which they mistake for divine revelation. Issus takes Phaidor as a handmaiden for one Martian year; whereas Carter is imprisoned, with Xodar as his slave as punishment for being defeated by Carter. Thereafter Carter treats him with honor, and thus gains his friendship. In prison, they encounter a young man later identified as Carter's son Carthoris, with whom Carter is taken to a series of games wherein the previous year's handmaidens are killed and later eaten by Issus and her nobles. Carter leads a revolt of the prisoners, killing many of the First Born; and upon the suppression of their revolt, he and Carthoris escape via tunnels, and give themselves to guards unacquainted with the revolt to be returned to their prison. Upon hearing of the revolt, Xodar rejects Issus’ divinity and joins the others in escape. Upon later abandoning their aircraft, they encounter Thuvia, who describes the capture of Tars Tarkas by the green warriors of Warhoon (a clan rival to his own). Carter goes to rescue Tars Tarkas, but is discovered by his enemies. After a chase, Thuvia is sent on alone, mounted, while the men attempt a stand against the Warhoons. They are rescued by the Heliumetic navy but do not find Thuvia. Commanding one of the warships is Carter’s friend Kantos Kan but the fleet is commanded by Zat Arras, a Jed (chieftain) of the hostile client state of Zodanga, and Carter is suspected of returning from the Valley of Dor, which is punishable by death. Tardos Mors, the Jeddak of Helium, and Mors Kajak, the Jed of Hastor (the grandfather and father, respectively, of Dejah Thoris, and thus Carter’s in laws) are absent from Helium, having led fleets in search of Carthoris. Later, Carter discovers that Dejah Thoris may have taken the pilgrimage to the Valley Dor to find him. Upon returning to Helium, Carter is tried for heresy by the Zodangans; but the people of Helium do not tolerate this. Zat Arras imprisons Carter after he refuses Zat Arras' offer of freedom in exchange for endorsing Zat Arras as Jeddak of Helium, and is imprisoned for 365 days until his son frees him. Thereafter he goes to rescue Dejah Thoris with a fleet of 1,000 mighty battleships, 5,000 ten man cruisers, 10,000 five man scouting craft, and 100,000 one man scouts, along with 900 large troopships and their escorts carrying 250,000 Green Martian warriors, all of which is manned by a million Heliumetic fighting men. Near Omean, Carter is challenged first by the Therns with a fleet of thousands of battleships. Carter sends ten battleships to guard against the fleet of the First Born. He then lands 100,000 Green Martian warriors to attack the home of the Holy Therns and engages the Thern fleet. After the Green warriors dealt the Therns a heavy loss, Carter orders the Green warriors to embark back onto their transports, for the fleet had spotted another enemy fleet of 5,000 ships commanded by Zat Arras. Upon sighting of Zat Arras' fleet, the Therns resumed firing. Carter's fleet again engaged the Thern fleet and landed the Green warriors with orders to ravage the Therns even more fiercely. While Carter was fighting the Therns, the ten battleships he sent to guard against the First Born were spotted to be retreating. For a moment, Carter allows himself to despair before joining his men in fighting. After taking a Thern ship, he joins Kantos Kan, who sprang his coup. Onboard Zat Arras' fleet, the Helimetic crews rose up against the Zodangan soldiery and took control of every ship in Zat Arras' fleet, with the exception of his flagship. Carter led a boarding party onto Zat Arras' flagship, and overwhelmed the Zodangan troops. Zat Arras threw himself overboard to his death after being ordered to surrender by Carter. After seeing that the warships of the Therns and the First Born fought whenever they encountered each other, he ordered his Heliumetic ships to disengage and withdraw to the southwest of the battle. He also ordered the Green warriors to embark back onto their transports and for those transports to join the main fleet. Carter gave Xodar command of 5,000 battleships and the transports and sent him directly to the Temple of Issus, with orders to land in the garden of Issus or the surrounding plain. Carter, Carthoris, and Kantos Kan would lead the rest of the fleet (500 ships) to Omean, to attack through the pits under the temple. They captured a First Born submarine commanded by Yersted, who tells Carter that Dejah Thoris is still alive. Before, Carter had given her up as dead, before Yersted's information made him realize that a Mars year is 687 days, rather than the 365 days of an Earth year. From his force, Carter assembled a force of 5,000 men, to be led by Carthoris through the pits under the Temple of Issus. However, the tunnels were being slowly flooded, due the pumps of Omean having been stopped. During the march, the water had risen to such a level that Carter was forced to call a portion of the troops to enter a diverging tunnel. Of the 3,000 troops (30 utans) that obeyed Carter, most escaped. Casualties were minimal. However, during the march, a chemical fire was started in the tunnel they were marching in, presumably by the First Born. Carter ordered some 2,000 troops up another tunnel. He doubled back to the flames to make sure that no soldier had been left behind. However, when he turned back to follow his men, he found a massive steel grating blocking the tunnel path. Before long, the smoke grew so intense that he was forced to go back down the tunnel in hopes of an easier death by drowning. However, he managed to escape through yet another tunnel, which led him directly to Dejah Thoris. He hid her in the pits from which he had just emerged, and went to find his men. He found himself in a chamber in which 500 men, both Red Martians and First Born, fought to the death. With the addition of Carter, the black lines broke and the First Born warriors ran. The men in the chamber also witnessed the charge of the Green warriors, which broke the thin black line defending the garden. Leading the survivors of the red force, guided by Carthoris, he went back to the pits where he hid Dejah Thoris. Finding her gone, Carthoris led him to Issus' chamber. Carter took her prisoner, and during the standoff, a full thousand red men broke into the chamber. Issus went insane, and during her mad rant, she told Carter that Dejah Thoris, Thuvia, and Phaidor are imprisoned in the Temple of the Sun, each of whose rooms opens only once per year. Issus put them there specifically to spite Carter, as Issus was aware that all three were in love with him. Carter and his men scramble to find the keys to their cell in time, but are unsuccessful. Immediately before their room closes, Phaidor attempts to kill Dejah Thoris, and her success or failure are left unknown. (The story is continued in the third book, Martian series, The Warlord of Mars.)
Жазу
1912 жылдың 4 наурызында Барроудың All Story Magazine журналындағы редакторы Ньюэлл Меткалф «Under the Moons of Mars» (Марстың ханшайымы) романының жалғасын жазуды ұсынды. Дор аңғары, Исс өзені және Корус теңізі – бұлар Марстың жұмақ немесе өмірден кейінгі әлем туралы ұғымындағы маңызды орындар болатын, оларды Берроуз «Марстың ханшайымы» романында таныстырған. Меткалф бұл мистикалық жерлердің бұрынғы оқиғаны оқығандарға қатты әсер ететінін ойлап, Джон Картердің Жерден осы жерге келіп, осы дінді жалған деп әшкерелеп, жоюға көмектесетінін болжады. Бұл идеялар, мүмкін, Берроуздың өзінде де болған, оған үлкен шабыттандырды. 1912 жылы Берроуз «Апилардың Тарзаны» романымен айналысып, оны сол жылдың маусым айында аяқтады. 1912 жылдың 20 қыркүйегіне қарай Берроуз «Марстың ханшайымы» романының жалғасы «Марстың құдайлары» деп аталатын туындыны жазуды шамалы аяқтады. Ол 1912 жылдың 2 қазанында тапсырылды. Меткалф оқиғада Деджа Тористі өлтіруді ұсынған, бірақ Берроуз мұны істей алмайтынын мойындады. Оқырмандар «Марстың ханшайымы» кітабының соңындағы кернеулі жағдайға наразылық білдіргенімен, Берроуз тағы да бір рет аяқталмаған оқиғаны жазды. Бұл әңгіме 1912 жылдың желтоқсан айында шыққан «All Story» журналында жарияланды.
On March 4, 1912, Burrough's editor at All Story Magazine, Newell Metcalf, wrote suggesting a sequel to Under the Moons of Mars (the original title of A Princess of Mars). The Valley of Dor, the River Iss and the Sea of Korus were all key locations in the Martian conception of heaven or the afterlife, which Burroughs had introduced in A Princess of Mars. Metcalf, who thought the appeal of these mystical locations might be strong for readers of the previous tale, suggested that John Carter could arrive from Earth at this location and be instrumental in exposing and destroying this religion as a falsehood. These ideas, which may have already occurred to Burroughs, appeared to be highly inspirational. During 1912 Burroughs had been working on Tarzan of the Apes, which he finished in June of that year. By 20 September 1912 Burroughs had almost completed the sequel to A Princess of Mars, which was entitled The Gods of Mars. It was submitted on October 2, 1912. Metcalf had suggested killing off Dejah Thoris in the story, but Burroughs admitted to be unable to do so. Although readers had already complained about the suspense created at the end of A Princess of Mars, Burroughs once again, produced a story with a cliff hanger ending. The tale was advertised in the December 1912 issue of All Story magazine.
Жарияланым
Марстың құдайлары "All Story" журналында бес бөлімнен тұратын серия ретінде жарияланды, алғашқы бөлімі 1913 жылдың қаңтарында, соңғы бөлімі 1913 жылдың мамырында шықты.
The Gods of Mars was serialized in five parts in All Story magazine, the first part published in January 1913 and the final part published in May 1913.
Кіріспе
Берроуз Барсумның алғашқы романы "Марстың ханшайымы" романын өзіне жеке жеткен шындыққа жақын баяндама ретінде ұсынды. Ол Джон Картерді отбасының көп жылдар бойы таныс, романның қолжазбасын 21 жылдан кейін жариялау үшін Берроузға сеніп тапсырған адамы ретінде елестетеді. "Марстың құдайлары" - бұл сюжеттік тәсілді қолданған екінші Барсум романы. Джон Картер "Марстың ханшайымы" оқиғасынан кейін 12 жыл өткен соң Берроузға "келіп", планетааралық саяхаттың құпиясын меңгергенін және осылайша асырап алған үйінен басқа саяхат жасай қоймайтынын айтады. Дегенмен, бұл тәсіл Барсумның тағы екі романында, "Марстың шахматшылары" мен "Марстың қылыштары" романдарында да қолданылды.
Burroughs introduced A Princess of Mars, the first Barsoom novel, as if it were a factual account passed on to him personally. He imagines John Carter to be an avuncular figure known to his family for years who entrusted the manuscript of the novel to Burroughs for publication 21 years later. The Gods of Mars is the second Barsoom novel to use the plot device. John Carter "visits" Burroughs 12 years after the events of A Princess of Mars, claims to have mastered the secret of interplanetary travel, and states that it will be the last time that he makes such a journey from his adopted home. However, the device was used in two further Barsoom novels, The Chessmen of Mars and Swords of Mars.
Жанр
Роман ғылыми фантастиканың үлгісі болғанымен, планеталық романс жанрына жақынрақ. Бұл жанр қылыш пен сиқырға ұқсас, бірақ ғылыми аспектілерді де қамтиды. Планеталық романстар көбінесе шетелдік әлемнің бетінде өтеді және жиі қылышпен шайқасу, монстрлар, телепатиялық қабілеттер (магияға қарама-қарсы) сияқты табиғаттан тыс элементтерді, сондай-ақ технологиялық емес дәуірдегі Жерге ұқсас өркениеттерді, әсіресе патшалықтарды, империяларды немесе діни қоғамдарды көрсетеді. Ғарыш кемелері пайда болуы мүмкін, бірақ олар оқиғаның негізгі бөлігі емес, бұл оларды ғарыш операсынан ерекшелендіреді, онда ғарыш кемелері көбінесе баяндаманың басты назарында болады. Барсум романдары жарыққа шығар алдында планеталық романстардың кейбіреулері болған, бірақ «Марстың ханшайымы» және «Марстың құдайлары» және Барсум сериясының басқа романдары кейіннен жарық көрген көптеген ұқсас туындыларға ең көп әсер етті. Лоуэллге 1878 жылы Марста «канали» (италиян тілінде «каналдар») деп атаған нысандарды байқаған итальяндық астроном Джованни Вирджинио Шиапарелли әсер етті. Ағылшыл тіліне «каналдар» деп қате аударғандықтан, планетада өмір бар деген сенім қалыптасты. Су ағып жатқан мекенделген планета туралы теорияны Ресей мен Американың екі «Викинг» миссиясы сияқты ғарыштық зондтары ұсынған деректермен жоққа шығарды, олар су сұйық күйде жоқ, мұздаған, өлген әлемді тапты. Қартайып бара жатқан планетада, азайып бара жатқан ресурстармен өмір сүретін Барсум тұрғындары қаталданып, соғысқа бейімделген және тірі қалу үшін бір-бірімен күреседі. Барсумилер сирек су ресурстарын бүкіл әлемдік каналдар жүйесі арқылы бөліседі, оны дауласып жатқан қала мемлекеттері бақылайды. Марстың жұқарып бара жатқан атмосферасы «атмосфералық өсімдік» арқылы жасанды түрде толықтырылады.
While the novel is an example of science fiction, it is most closely related to the planetary romance genre. The genre is similar to sword and sorcery, but includes scientific aspects. Planetary romances mostly take place on the surface of an alien world and frequently include sword fighting, monsters, supernatural elements such as telepathic abilities (as opposed to magic), and civilizations similar to Earth in pre technological eras, particularly with the inclusion of kingdoms, empires or religious societies. Spacecraft may appear, but are not central to the story, which makes these tales distinct from Space Opera in which spaceships are usually a key focus of the narrative. There were some Planetary Romances prior to the publication of the Barsoom novels, but A Princess of Mars and The Gods of Mars and the other novels in the Barsoom series were the most influential on the numerous similar stories that were published subsequently. Lowell was influenced by an Italian astronomer, Giovanni Virginio Schiaparelli, who in 1878 had observed features on Mars that he called canali (Italian for "channels"). A mistranslation to English as "canals" fuelled the belief that the planet was inhabited. The theory of an inhabited planet with flowing water was disproved by data provided by Russian and American probes such as the two Viking missions which found a dead frozen world in which water does not exist in a fluid state. Living on an aging planet, with dwindling resources, the inhabitants of Barsoom have become hardened and warlike and fight one another to survive. Barsoomians distribute scarce water supplies via a worldwide system of canals that is controlled by quarreling city states. The thinning Martian atmosphere is artificially replenished from an "atmosphere plant."
Жарыс
Барсум романдарында нәсіл – маңызды тақырып. Бұл әлемде ақ, сары, қара, қызыл және жасыл терілі нәсілдер арасында нақты аумақтық бөліністер бар. Әрқайсысының өзгеше белгілері мен қасиеттері бар, олар дерлік әрбір жеке тұлғаның мінезін анықтайтын сияқты. Дегенмен, Берроуздың романда бейнеленген нәсіл туралы ұғымы, этникалық топтарға қарағанда түрлер арасындағы айырмашылыққа көбірек ұқсайды. "Марстың ханшайымы" атты алғашқы кітапта ұзын, жаңқа, төрт қолды, орктарға ұқсас жасыл марсиандар мен көбірек таралған, адам тәрізді қызыл марсиандар таныстырылды. Джон Картер Марстағы алғашқы он жылын басқа нәсілдердің бар екенін білмей өткізді, тек ақ марсиандарды бейнелейтін ежелгі суреттер мен фрескаларды көрді. "Марстың құдайлары" екі жаңа нәсілді ұсынады: ақ терілі терндер және қара терілі бірінші туғандар. Екеуі де Джон Картер бұл кітапта ашқан марсиан дінімен тығыз байланысты. Екеуі де қызыл марсиандар сияқты адам тәрізді, және шындығында терндер Жердегі ақтарға соншалықты жақын болғандықтан, Картер олардың бірі ретінде өзін көрсете алды және олар оны оңай қателікпен шатастырды.
Race is a major theme in the Barsoom novels. It is a world with clear territorial divisions between White, Yellow, Black, Red and Green skinned races. Each has particular traits and qualities, which seem to define the characters of almost every individual thereof. Nevertheless Burroughs' concept of race, as depicted in the novels, is more like a division between species than between ethnicity. The first book, A Princess of Mars, introduced the tall, gangly, four armed, orc like Green Martians and the more common humanoid Red Martians. John Carter spent his first ten years on Mars without knowing of the existence of the other races, aside from ancient paintings and frescoes that depicted White Martians. The Gods of Mars introduces two new races; the White Skinned Therns and the Black Skinned First Born, both of which are strongly connected to the Martian religion that John Carter exposed in the novel. Both are humanoid like the Reds, and indeed the Therns are close enough to whites on Earth that Carter was able to pose as one, and was easily mistaken for one.
Терндер
Терндер ақ терілі және шашы жоқ, сары түсті шаштар киеді. Олар Дора аңғарының үстіндегі жартастардағы мықты бекітілген бақтар мен ғибадатханалар кешенінде тұрады, бұл марсиандық жұмақ деп есептеледі; жартастарда үңгірлер мен жолдардың торы да бар. Терндер аңғарда мекендейтін қауіпті жануарларды бақылайды және аман қалғандарды тонап, құлдыққа салады немесе олардың етін жейді. Олар өздерін басқа марсиандардан өзгеше, ерекше жаратылыс деп санайды. Олардың үстіне Қара марсиандар шабуыл жасайды.
The Therns are white skinned and bald, wearing blond wigs. They live in a well fortified complex of gardens and temples in the cliffs above the Valley Dor, the supposed Martian heaven; the cliffs also contain a network of caves and passages. The Therns control the dangerous beasts that live in the valley, and ransack, enslave, or eat the flesh of the survivors. They consider themselves a unique creation, different from other Martians. They are themselves raided by the Black Martians.
Қара марсиандар (бірінші туылған)
Марстың бір айының тұрғындары деп есептелетін Қара марсиандар, шындығында Оңтүстік полюске жақын Корус теңізінің және Омеан жер асты теңізінің жағалауында өмір сүреді. (Осылайша, олар жүзе білетін жалғыз марсиандар.) Олар өздерін "Бірінші Туғандар" деп атайды; марсиан нәсілдерінің арасында бірегей жаратылыс екендерін сенеді; және Марс дінінің жалған құдайы Исске табынады. Олар Ақ марсиандық Терндерге шабуыл жасайды, қыздарды құл ретінде алып кетеді және Джон Картер жеңген зор әуе флотына ие. Бірақ бұл "Марстың құдайлары" кітабында маңызды рөл атқарады. 1000 жасқа толған марсиандардың көбі Исс өзені бойында қажылыққа шығып, жұмақ аңғарына жетеді деп үміттенеді, бірақ шындығында өлімге әкелетін тұзаққа тап болады. Онда қатыгез жануарлар мекендейді және планета бойынша тыңшылар желісі арқылы марсиан дінін жалғастыратын Терн деп аталатын қатыгез каннибал дін қызметкерлері бақылайды. Теократиялық мемлекеттегі алдаушы дін қызметкерлері "Марстың шебер ақылы" кітабында көрінеді, онда олар ізбасарларын бақылау үшін ғибадатхана мүсінін пайдаланады. Бэроуз бұл тақырыпты Тарзан романдарында да жалғастырды. Бэроуз дінге қарсы болған жоқ, бірақ ол ұйымдасқан діннің жалпы ерекшелігі деп санайтын діни сенімді теріс пайдалану мен қанаушылыққа алаңдады.
Supposedly the inhabitants of a Martian moon, the Black Martians actually live along the coast of both the Sea of Korus and the subterranean Sea of Omean near the south pole. (As such, they are apparently the only Martians who know how to swim.) They call themselves the 'First Born'; believe themselves a unique creation among Martian races; and worship Issus, the false deity of the Martian religion. They raid the White Martian Therns; carry off girls as slaves; and have a massive aerial navy, which John Carter defeats. but is central to The Gods of Mars. Upon reaching 1,000 years of age, almost all Martians undertake a pilgrimage along the River Iss and expect to find a valley of paradise but find in fact a deathtrap, which is populated by ferocious creatures and overseen by a race of cruel cannibal priests, known as Therns, who perpetuate the Martian religion through a network of spies across the planet. More deceitful priests in a theocratic nation appear in The Master Mind of Mars in which they manipulate a temple idol to control followers. Burroughs continued this theme in his Tarzan novels. Burroughs was not anti religious but was concerned by the abuse and exploitation of religious belief, which he saw as a common feature of organized religion.
Кейіпкерлер
Джон Картер: Жер бетіндегі капитан Джон Картер, "Виргиниялық джентльмен", Конфедерация армиясында офицер болып қызметтен кейін, сарбаздыққа белсенді кірісті. Соғыстан кейін ол АҚШ-тың оңтүстік-батысына алтын іздеуге көшті. 1866 жылы ол және оның серігі табысқа қол жеткізді; бірақ серігі американдық үндістердің қолынан қаза тапты, ал Картер үңгірге тығынды, онда американдық үнді әйелі шығарған түтін оны есінен айырды және ол Марста оянды. Марста болған 9 жыл бойы ол жоғалып, өлген деп есептелді, бірақ 1876 жылы Нью-Йоркте қайта пайда болды және Гудзон жағасында қоныстанды. 1886 жылы ол қайтыс болды, өзін отбасының "туысы" деп есептейтін, ойдан туған Берроузға склепке қою туралы нұсқаулар қалдырды, сондай-ақ "Марстың ханшайымы" қолжазбасын 21 жылға жарияламауды тапсырды. Картер 30 жасқа дейінгі өмірінен ештеңе есінде жоқ және қартаймайтын сияқты. Ол басшылыққа, атқа мінуге, қылышпен және кез келген қарумен шеберлікпен қолдана алады. Бойы 1,80 метр, қара шашы және сұр көздері бар. Дежа Торис: Гелиумның марсиандық ханшайымы, батыл, қайратты және қандай да бір қиын жағдайда бейілділігін сақтайды, тіпті өлімге тәуекел етсе де немесе зұлымдардың құмарлық ниеттерінен қорқынышқа ұшыраса да. Ол Морс Кажақтың қызы, Кіші Гелиумнің джеді және Тардос Морстың немересі, Гелиумнің джедакі, жоғары аристократиялық және өзінің тегімен мақтанады. Ол алғашқы Барсум романында, "Марстың ханшайымында" таныстырылды және Джон Картердің сүйіктісі. Карторис: Дежа Торис пен Джон Картердің ұлы, есімдерінің бірі жоқ (тек Картер есімі болмаса); оның есімі ата-анасының тегінен құралған, олар келіскендей. Ол ата-анасының асылдығы, қатыгездігі және ақыл-ойымен сай екені айтылады. Әкесінің тегіне байланысты ол басқа қызыл марсиандарға қарағанда ақшыл. Ол әкесімен алғаш рет Қара марсиандардың түрмесінде кездеседі және олардың қарым-қатынасын анықтамас бұрын бірге оқиғаларға қатысады. Оның секіру және күресу қабілеті әкесіне ұқсас, бұл Берроуз романдарының Жер адамдарының марсиандардан күшті болуы генетикалық ерекшеліктерге байланысты екенін көрсетеді, гравитацияның айырмашылығына емес. Тарс Таркас: Жасыл марсиан жауынгері, өз халқының арасында сүйіспеншілікке қабілеттілігімен ерекшеленеді. Ол Джон Картермен достық қарым-қатынас жасайды және кейіннен оның жанында соғысады. Картер оған "Марстың ханшайымында" Жасыл марсиандардың джедігіне айналуға көмектеседі және Жасыл марсиандар мен Гелиум қала-мемлекеті арасында одақ құруға келіседі. Ол Дор аңғарының ашылуы сияқты, қазіргі жағдайының ирониясын байқағанда әзіл-сықақ сезімін білдіретінімен танымал. Кантос Кан: Гелиумның сарбазы және Картердің досы, ол Оңтүстік полюске гелиумдық экспедицияны ұйымдастыруға және Зат Аррастың жоспарларын жоққа шығаруға көмектеседі. Xodar: Қара марсиан, Картерді алғаш рет Қара марсиандар тұтқындағанға дейін Картер жеңген, және Картерден жеңілгендіктен, өз халқының алдында барлық қадір-қасиетінен айырылып, Картердің құлы болды. Содан кейін ол Картердің лейтенанттарының бірі ретінде қызмет етеді, Қара марсиандардың әлемі туралы білімімен маңызды көмек көрсетеді. Зат Аррас: Дежа Тористің әкесі мен атасының болмауында Гелиумды басқарып отырған Зодаган ханзадасы, ол амбициялы және Картерге қызғанады, оның Гелиумға оралып, Дежамен қайта қосылуына кедергі келтіреді. Оқиғадағы басты зұлымдардың бірі. Птарт қаласының Тувия: Джон Картер Терндерден құтқарған Птарт ханшайымы. Кейіннен ол Картердің әйелі Дежа Торис пен Файдормен бірге жылына бір рет ғана ашылатын түрмеде қамалады. Файдор: Джон Картерге ғашық болған және Дежа Ториске қызғанған жоғары дәрежелі терн қызы. Картерді жақсы көруіне және құрметтеуіне қарамастан, ол Картерді мазалаған өз нәсілінің қалған бөлігі сияқты қатыгез және жүрексіз. Ол әдемі деп сипатталады, бірақ ол терн еркектері сияқты басы жоқ па, жоқ па, ешқашан нақтыланбайды. Соңғы тарауда Дежа Ториске шабуыл жасауы келесі кітапқа күдік тудырады.
John Carter: Earthman Captain John Carter, a "gentleman of Virginia", is a soldier of fortune after his service as an officer in the Confederate army. After the war he moved to the southwest US to work as a prospector. In 1866 he and his prospector partner strike it rich; but the partner is killed by American Indians and Carter takes refuge in a cave where he is overcome by smoke produced by an American Indian woman and wakes up on Mars. He effectively disappeared for nine years [while on Mars], believed dead, but re emerged in New York in 1876, settling on the Hudson. He appeared to die in 1886, leaving instructions for a fictionalized Burroughs, who refers to him as an 'uncle' of the family, to entomb him in a crypt, and leaving Burroughs with the manuscript of A Princess of Mars with instructions not to publish it for another 21 years. Carter has no memory before the age of 30 and seems never to age. He is adept with command, horsemanship, swords, and all weapons. He is 6'2" tall, with black hair and gray steel eyes. Dejah Thoris: A Martian Princess of Helium, who is courageous, tough and always holds her resolve, despite being frequently placed in both mortal danger and the threat of being dishonored by the lustful designs of villains. She is the daughter of Mors Kajak, jed of Lesser Helium and granddaughter of Tardos Mors, jeddak of Helium, highly aristocratic and fiercely proud of her heritage. She was introduced early in the first Barsoom novel, A Princess of Mars, and is the love interest of John Carter. Carthoris: Son of Dejah Thoris and John Carter, unusual in having no second name (unless it is implied to be Carter); his name is a blend of his parents' surnames, as they had agreed upon. He is described as worthy of his parentage in nobility, ferocity, and intelligence. Because of his father's ancestry, he is considerably paler than other Red Martians. He and his father first meet each other in a Black Martian prison and have adventures together for a while before they figure out their relationship to each other. His jumping and fighting ability is not unlike his father's, suggesting that in the Burroughs novels, the superior strength of Earth men over Martians is interpreted as due to genetics rather than the difference in gravity. Tars Tarkas: A fierce Green Martian warrior, unusual among his people for his ability to love. He befriends John Carter and later fights at his side. Carter helps him become Jeddak of the Green Martians in A Princess of Mars and negotiates an alliance between the Green Martians and the city state of Helium. He is notable for a wry sense of humor invoked when he notices some irony in his present situation, as at his discovery of the Valley Dor. Kantos Kan: A soldier of Helium and Carter's friend, he is instrumental in organizing the Heliumite expedition to the South Pole, as well as thwarting Zat Arrras' plots. Xodar: A Black Martian, he was defeated by Carter just before Carter was first captured by the Black Martians, and because of his defeat by Carter, was degraded of all dignity by his own people and made Carter's slave. Thereafter, he serves as one of Carter's lieutenants, providing crucial aid due to his knowledge of the Black Martians' realm. Zat Arrras [sic]: A Zodangan prince who has been governing Helium in the absence of Dejah Thoris' father and grandfather, he is ambitious and jealous of Carter, hampering his efforts to return to Helium and reunite with Dejah. One of the main villains in the story. Thuvia of Ptarth: A Princess of Ptarth, rescued by John Carter from the Therns. She is later imprisoned with Carter's wife Dejah Thoris and Phaidor (see below) in a prison which can only be opened once per year. Phaidor: A high ranked Thern girl, who becomes enamoured of John Carter and therefore envious of Dejah Thoris. Despite her love and regard for Carter, she is cruel and heartless like the rest of her race, which disturbed Carter. She is described as beautiful, but it is never specified whether or not she is bald like Thern males. Her attack on Dejah Thoris in the last chapter leaves a cliffhanger for the next book.
Әдеби мәні және сын
Көптеген адамдар Марс сериясының алғашқы үш кітабын трилогия деп есептейді. Бұл кітаптар Берроуздың шеберлігін көрсетеді: қиялы, көркем суреттемелер мен шымыр ойын. Берроуздың күрделі және кейде әсем әдеби тілі, сөздік қоры мен грамматикалық құрылыстары, арзан фантастика үшін күрделі болып табылады.
Many consider the first three books of the Martian series to be a trilogy. The books are a showcase of Burroughs’ talents: imagination, colorful descriptions, and adventure. Burroughs’ complicated and sometimes flamboyant prose, vocabulary, and grammatical constructions are surprisingly sophisticated for pulp fiction.
Фильмге бейімделу
2012 жылы «Джон Картер» фильмі жарыққа шығар алдында, продюсерлер Джим Моррис пен Линдси Коллинз екінші кітап негізінде түсірілетін жалғастың жобасымен жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді, оның жұмыс атауы «Джон Картер: Марстың құдайлары» болды. Бірақ фильмнің кассадағы сәтсіздігі жалғастар жоспарларын тоқтатты. Көбінесе олар тоқтатылды және 2014 жылы Disney романға қатысты құқықтарды Берроуздың мұрагерлеріне қайтарды. 2022 жылы, фильмнің шығуынан кейін 10 жыл өткен соң, режиссер және сценарийші Эндрю Стэнтон TheWrap сайтына жалғастың қалай басталатыны туралы толық мәліметтермен бөлісті.
Before the release of the 2012 film John Carter, producers Jim Morris and Lindsey Collins said that they were working on a sequel based on the second book, with the working title John Carter: The Gods of Mars. However, the film's poor box office performance put plans for sequels on hold, Eventually they were cancelled and in 2014 Disney allowed the rights to the novels to revert to Burroughs' estate. In 2022, 10 years after the film's release, director and cowriter Andrew Stanton shared details of how the sequel would have begun with TheWrap.