Кіріспе

Дэнгрек таулары (Чуор Пхнум Дангрек, ทิวเขาพนมดงรัก), сондай-ақ Дэнгрек жотасы – Камбоджа мен Таиланд арасындағы табиғи шекараны құрайтын таулар тізбегі.

География

Санаттың ұзындығына қарамастан, Дангрек салыстырмалы түрде төмен тау жүйесі болып табылады, оның шыңдарының орташа биіктігі шамамен 500 метрді құрайды. Ең биік шыңы – Фу Хи Сук (ภูขี้สุข), 753 метрлік биіктігімен шығыс жағында, Чонг Бок (603 м) аймағында орналасқан, мұнда Таиланд, Лаос және Камбоджа шекаралары қиылысады. Басқа шыңдар: Фу Хок Яй (693 м), Фу Чеп Тонг (692 м), Фу Тангок (689 м), Фалань Сун (670 м), Фаном Ай Нак (638 м), Фаном Тхабан (582 м) және батыс жағындағы 374 метрлік Хао Бантхат (เขาบรรทัด). Дангрек тауларының солтүстік беткейі көлбеу, ал оңтүстікке қараған беткейлері көбінесе тік жар болып келеді, ол Камбоджаның солтүстік жазығын басып тұрады. Жар бойындағы суайырықтар, жалпы алғанда, Таиланд пен Камбоджа арасындағы шекараны белгілейді, бірақ кейбір ерекшеліктері де бар. Бұл аймақтағы екі елді байланыстыратын басты жол О Смах тұсында Дангрек тауларындағы өткел арқылы өтеді. Таиландтың Сурин провинциясындағы кішкентай әкімшілік бөлімшесі – Фаном Донг Рак ауданы осы тау тізбегінің атын мұра еткен.

Геология

Таулар негізінен массивті құмтастан, тақта тас және лайдан тұрады. Убон-Ратчатани провинциясындағы тау тізбегінің солтүстік жағында Донг Чан Яй (293 м) және Донг Чан Ной (290 м) сияқты ерекше базальт төбелері кездеседі.

Экология

Дәнгрек тау жотасының көп бөлігі құрғақ мәңгі жасыл орман, аралас диптерокарп орман және жапырақты диптерокарп орманмен жабылған. Pterocarpus macrocarpus, Shorea siamensis және Xylia xylocarpa var. kerrii сияқты ағаш түрлері басым. Таиланд және Камбоджа тарапында заңсыз ағаш кесу кең таралған, нәтижесінде кең аумақтардағы төбелер бұрынғы қалпынан айырылып, әсіресе Dalbergia cochinchinensis сияқты осал түрлерге зиян келтірді. Құрғақ маусымда таулы аймақтарда орман өрттері жиі болады. Дәнгрек тауларында жануарлар әлемі азайып қалды. Жабайы шошқа, елік, кіші елік, қоян, үйрек, гиббон және цивет – адамдардың ықпалына ұшырамаған жерлерде кездесетін жануарлардың бірнеше түрі. Құрып бара жатқан түрлердің ішінде ақ қанатты үйрек ерекше атауға лайық. Фаном Донг Рак жабайы табиғат қорығы Сисакет провинциясындағы осы тау жотасының аймағындағы қорғалатын аумақ болып табылады. Таиланд тарапындағы басқа қорғалатын аумақтар: Фу Чонг На Йои ұлттық паркі, Хао Пхра Вихан ұлттық паркі, Йот Дом жабайы табиғат қорығы, Хуай Сала жабайы табиғат қорығы, Хуа Табтан Хадсамран жабайы табиғат қорығы және Та Пхрая ұлттық паркі. Камбоджа тарапындағы қорғалатын аумақтар: Бантей Чхмар қорғалған ландшафты, Преа Вихер ғибадатханасының қорғалған ландшафты және Преа Вихер қорғалған орман.

Тарих

Дангрек таулары ежелгі Кхмер империясының бір бөлігі болды, ол солтүстікке қарай кеңейіп, 1220 жылы Джаяварман VII тұсында Исан аймағын толық бақылауға алды. Таулы аймақтағы археологиялық қалдықтардың арасында Фа Мо И Даэн шатқалындағы тас мүсіндері, ежелгі тас кесу карьерлері, сондай-ақ Са Трао су қоймасы бар. Сонымен қатар, Дангрек тау тізбегінің шекаралық аймағында фи тон нам («суайырық рухтары») деп аталатын рухтарға арналған киелі орындардың қалдықтары сақталған. Дегенмен, бұл таулардағы ең ірі және маңызды археологиялық орын – Прасат Преа Вихер кешені, ол Кхмер империясының Сурьяварман I тұсында салынған шаивиттік храм. 1975 жылы 17 сәуірде Лон Ноль режимі құлағаннан кейін Қызыл кхмерлер ел астанасы Пномпеньге енді. Бірақ, тағдыры ауыр Кхмер Республикасының соңғы бекінісі осы таулардағы Преа Вихер храмы болды. Кхмер Ұлттық Қарулы Күштері сол жылдың сәуір айының соңында осы жерді басып алды. Олар бірнеше апта бойы тұрып, 22 мамырда храм тұрған төбені Қызыл кхмерлер басып алды. 1975-1979 жылдар аралығында көптеген камбоджалықтар өз елдеріндегі зорлық-зомбылықтан қашып, осы таулар арқылы өтті. БҰҰ тарихындағы ең ауыр мәжбүрлеп қайтарудың бір мысалы ретінде, тай әскері 40 000-ға жуық босқынды, олардың қайтуға құлшынысы болмаса да, миналанған аймақтар арқылы Камбоджаға күштеп қайтарды. Көптеген адамдар тауда азық-түліксіз және суықтан қаза болды. Бұған қоса, орманды жерде тығылып жүрген қарақшылар да болды. Сол кезде Дангрек тауларында көмілмей, шіріп жатқан көптеген денелер шашырап жатты. 1984 жылы түсірілген «Қиындықтар алаңы» фильмінде Дангрек таулары – актер Хаинг С. Нгор сомдаған Пранның Тайланд шекарасындағы босқындар лагеріне қауіпсіздікке жету үшін көтерілген соңғы жартасы. Фильмде Камбоджаның тік беткейі мен кордильераның тегіс солтүстік беткейі арасындағы контраст жақсы көрсетілген. Кейбір аймақтар тазартылғанымен, 1980 жылдары Кампучия Халық Республикасы үкіметі Дангрек тау тізбегі мен Таиланд-Камбоджа шекарасының басқа бөліктерінде мыңдаған жұмылдырылған жұмысшыларды пайдаланып, ірі жоспарланған операцияның бөлігі ретінде көптеген жер миналарын орналастырды. Бұл әрекеттердің мақсаты Пол Поттың қайта құрылған Қызыл кхмерлерінің Таиландтан Камбоджаға енуіне кедергі келтіру болды. Бұл қорғаныс желісі, Камбоджаны ХХ ғасырдың соңғы бөлігінде қамтыған қақтығыстардың салдары, К 5 белдеуі деп белгілі. 1989 жылы Камбоджадан вьетнамдық әскерлер шығарылғаннан кейін және Вьетнам Халық Армиясының шығарылуынан кейін, Қызыл кхмерлер Камбоджа шекарасының бойындағы Дангрек тау жотасындағы бұрынғы базаларын қайта жаңартты, Камбоджа Халық Революциялық Қарулы Күштеріне қарсы күресу үшін. Бұл төбелердің етегіндегі Анлонг Венг деген шағын қала бір кезде Қызыл кхмерлердің басты «астанасына» айналды. 1990 жылдары Қызыл кхмерлер әлі де Анлонг Венгті бақылап отырды, онда «Демократиялық Кампучия» құлағаннан кейін алғашқы «өлтіру алаңдарының» бірі орналасқан. Дангрек тауларында, Анлонг-Венгтен солтүстікке қарай 6 км жерде, миналар бар орманның ішінде әлі қазба жұмыстары жүргізілмеген орын бар. Бұл жерде 1993-1997 жылдар аралығында Қызыл кхмерлер «бұзылғандары» үшін 3000 адамды өлтірген деген мәлімдеме бар. Бұл жазалаулар Та Мок аймақтағы билігі кезінде орындалды. Дангрек тауларында фаюнг («сиамдық палисандр») ағашын заңсыз кесу кең таралған. Таиланд пен Қытайда бұл ағаш жиһаз өнеркәсібінде жоғары бағаланады.

Преа Вихер ғибадатханасы туралы дау

1959 жылы тай әскері Камбоджадан ежелгі кхмер Преа Вихер ғибадатханасын тартып алды. 1962 жылы Камбоджа Халықаралық сот арқылы бүкіл әлемде мойындалды. Соңғы кезде Камбоджа-Тайланд шекаралық дауында Камбоджаның егемендігі мәселесі Тайландтағы белгілі бір ұлтшыл топтар тарапынан Тайландтағы билік күресінің бөлігі ретінде қазіргі Тайланд үкіметінің беделін түсіру үшін пайдаланылуда. 2011 жылдың ортасында Даңрек тауларындағы Сурин провинциясының үш ауданы тай және камбоджалық әскерилер арасындағы шекаралық қақтығыстардан кейін "апат аймақтары" деп жарияланды. Апат аймағы деп жарияланған аумаққа барлығы 142 ауыл кірді. Осы ресми жариялаудан кейін, сол аймақтағы ауылдардан шамамен 6000 азамат эвакуацияланды.