Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дэнгрек таулары (Чуор Пхнум Дангрек, ทิวเขาพนมดงรัก), сондай-ақ Дэнгрек жотасы – Камбоджа мен Таиланд арасындағы табиғи шекараны құрайтын таулар тізбегі.
The Dângrêk Mountains ('/d//ɑː//ŋ//r//ɛ//k/; , Chuŏr Phnum Dângrêk ; ทิวเขาพนมดงรัก, , ), also the Dângrêk Range, is a mountain range forming a natural border between Cambodia and Thailand.
География
Санаттың ұзындығына қарамастан, Дангрек салыстырмалы түрде төмен тау жүйесі болып табылады, оның шыңдарының орташа биіктігі шамамен 500 метрді құрайды. Ең биік шыңы – Фу Хи Сук (ภูขี้สุข), 753 метрлік биіктігімен шығыс жағында, Чонг Бок (603 м) аймағында орналасқан, мұнда Таиланд, Лаос және Камбоджа шекаралары қиылысады. Басқа шыңдар: Фу Хок Яй (693 м), Фу Чеп Тонг (692 м), Фу Тангок (689 м), Фалань Сун (670 м), Фаном Ай Нак (638 м), Фаном Тхабан (582 м) және батыс жағындағы 374 метрлік Хао Бантхат (เขาบรรทัด). Дангрек тауларының солтүстік беткейі көлбеу, ал оңтүстікке қараған беткейлері көбінесе тік жар болып келеді, ол Камбоджаның солтүстік жазығын басып тұрады. Жар бойындағы суайырықтар, жалпы алғанда, Таиланд пен Камбоджа арасындағы шекараны белгілейді, бірақ кейбір ерекшеліктері де бар. Бұл аймақтағы екі елді байланыстыратын басты жол О Смах тұсында Дангрек тауларындағы өткел арқылы өтеді. Таиландтың Сурин провинциясындағы кішкентай әкімшілік бөлімшесі – Фаном Донг Рак ауданы осы тау тізбегінің атын мұра еткен.
Despite the length of the range, the Dângrêk are a relatively low mountain system, the average elevation of the summits being around 500 m. The highest peak is Phu Khi Suk (ภูขี้สุข), an inconspicuous 753 metres at the eastern end, in the Chong Bok (603 m) area, where the borders of Thailand, Laos, and Cambodia intersect. Other summits are Phu Khok Yai (693 m), Phu Chep Thong (692 m), Phu Tangok (689 m), Phalan Sun (670 m), Phanom Ai Nak (638 m), Phanom Thaban (582 m) and 374 m high Khao Banthat (เขาบรรทัด) at the western end. The northern side of the Dângrêk Mountains is gently sloping, while the sides facing south are usually a steep escarpment that dominates the plain of northern Cambodia. The watershed along the escarpment in general terms marks the boundary between Thailand and Cambodia; however, there are exceptions. The main road connecting the two countries in this area cuts through a pass in the Dângrêk Mountains at O Smach. A small administrative division of Thailand in Surin Province, Phanom Dong Rak District, bears the name of this mountain range.
Геология
Таулар негізінен массивті құмтастан, тақта тас және лайдан тұрады. Убон-Ратчатани провинциясындағы тау тізбегінің солтүстік жағында Донг Чан Яй (293 м) және Донг Чан Ной (290 м) сияқты ерекше базальт төбелері кездеседі.
The mountains are formed mainly of massive sandstone with slate and silt. A few characteristic basalt hills such as Dong Chan Yai (293 m) and Dong Chan Noi (290 m) are found on the northern side of the mountain chain in Ubon Ratchathani Province.
Экология
Дәнгрек тау жотасының көп бөлігі құрғақ мәңгі жасыл орман, аралас диптерокарп орман және жапырақты диптерокарп орманмен жабылған. Pterocarpus macrocarpus, Shorea siamensis және Xylia xylocarpa var. kerrii сияқты ағаш түрлері басым. Таиланд және Камбоджа тарапында заңсыз ағаш кесу кең таралған, нәтижесінде кең аумақтардағы төбелер бұрынғы қалпынан айырылып, әсіресе Dalbergia cochinchinensis сияқты осал түрлерге зиян келтірді. Құрғақ маусымда таулы аймақтарда орман өрттері жиі болады. Дәнгрек тауларында жануарлар әлемі азайып қалды. Жабайы шошқа, елік, кіші елік, қоян, үйрек, гиббон және цивет – адамдардың ықпалына ұшырамаған жерлерде кездесетін жануарлардың бірнеше түрі. Құрып бара жатқан түрлердің ішінде ақ қанатты үйрек ерекше атауға лайық. Фаном Донг Рак жабайы табиғат қорығы Сисакет провинциясындағы осы тау жотасының аймағындағы қорғалатын аумақ болып табылады. Таиланд тарапындағы басқа қорғалатын аумақтар: Фу Чонг На Йои ұлттық паркі, Хао Пхра Вихан ұлттық паркі, Йот Дом жабайы табиғат қорығы, Хуай Сала жабайы табиғат қорығы, Хуа Табтан Хадсамран жабайы табиғат қорығы және Та Пхрая ұлттық паркі. Камбоджа тарапындағы қорғалатын аумақтар: Бантей Чхмар қорғалған ландшафты, Преа Вихер ғибадатханасының қорғалған ландшафты және Преа Вихер қорғалған орман.
The Dângrêk Mountain range is mostly covered by dry evergreen forest, mixed dipterocarp forest, and deciduous dipterocarp forest. Tree species like Pterocarpus macrocarpus, Shorea siamensis and Xylia xylocarpa var. kerrii dominate. There has been much illegal logging both on the Thai as well as on the Cambodian side, leaving large hill stretches denuded, vulnerable tree species such as Dalbergia cochinchinensis have also been affected. Forest fires are also common in the hills during the dry season. There is not much wildlife left in the Dângrêk Mountains. Wild hog, deer, barking deer, rabbit, squirrel, gibbon and civet are some of the animals to be found in the areas where there has been no habitat loss due to human encroachment. Among the endangered species, the white winged duck deserves mention. The Phanom Dong Rak Wildlife Sanctuary is a protected area in the area of the range in Sisaket Province. Other protected areas are Phu Chong Na Yoi National Park, Khao Phra Wihan National Park, Yot Dom Wildlife Sanctuary, Huai Sala Wildlife Sanctuary, Hua Tabtan Hadsamran Wildlife Sanctuary and Ta Phraya National Park on the Thai side, as well as Banteay Chhmar Protected Landscape, Preah Vihear Temple Protected Landscape and the Preah Vihear Protected Forest on the Cambodian side.
Тарих
Дангрек таулары ежелгі Кхмер империясының бір бөлігі болды, ол солтүстікке қарай кеңейіп, 1220 жылы Джаяварман VII тұсында Исан аймағын толық бақылауға алды. Таулы аймақтағы археологиялық қалдықтардың арасында Фа Мо И Даэн шатқалындағы тас мүсіндері, ежелгі тас кесу карьерлері, сондай-ақ Са Трао су қоймасы бар. Сонымен қатар, Дангрек тау тізбегінің шекаралық аймағында фи тон нам («суайырық рухтары») деп аталатын рухтарға арналған киелі орындардың қалдықтары сақталған. Дегенмен, бұл таулардағы ең ірі және маңызды археологиялық орын – Прасат Преа Вихер кешені, ол Кхмер империясының Сурьяварман I тұсында салынған шаивиттік храм. 1975 жылы 17 сәуірде Лон Ноль режимі құлағаннан кейін Қызыл кхмерлер ел астанасы Пномпеньге енді. Бірақ, тағдыры ауыр Кхмер Республикасының соңғы бекінісі осы таулардағы Преа Вихер храмы болды. Кхмер Ұлттық Қарулы Күштері сол жылдың сәуір айының соңында осы жерді басып алды. Олар бірнеше апта бойы тұрып, 22 мамырда храм тұрған төбені Қызыл кхмерлер басып алды. 1975-1979 жылдар аралығында көптеген камбоджалықтар өз елдеріндегі зорлық-зомбылықтан қашып, осы таулар арқылы өтті. БҰҰ тарихындағы ең ауыр мәжбүрлеп қайтарудың бір мысалы ретінде, тай әскері 40 000-ға жуық босқынды, олардың қайтуға құлшынысы болмаса да, миналанған аймақтар арқылы Камбоджаға күштеп қайтарды. Көптеген адамдар тауда азық-түліксіз және суықтан қаза болды. Бұған қоса, орманды жерде тығылып жүрген қарақшылар да болды. Сол кезде Дангрек тауларында көмілмей, шіріп жатқан көптеген денелер шашырап жатты. 1984 жылы түсірілген «Қиындықтар алаңы» фильмінде Дангрек таулары – актер Хаинг С. Нгор сомдаған Пранның Тайланд шекарасындағы босқындар лагеріне қауіпсіздікке жету үшін көтерілген соңғы жартасы. Фильмде Камбоджаның тік беткейі мен кордильераның тегіс солтүстік беткейі арасындағы контраст жақсы көрсетілген. Кейбір аймақтар тазартылғанымен, 1980 жылдары Кампучия Халық Республикасы үкіметі Дангрек тау тізбегі мен Таиланд-Камбоджа шекарасының басқа бөліктерінде мыңдаған жұмылдырылған жұмысшыларды пайдаланып, ірі жоспарланған операцияның бөлігі ретінде көптеген жер миналарын орналастырды. Бұл әрекеттердің мақсаты Пол Поттың қайта құрылған Қызыл кхмерлерінің Таиландтан Камбоджаға енуіне кедергі келтіру болды. Бұл қорғаныс желісі, Камбоджаны ХХ ғасырдың соңғы бөлігінде қамтыған қақтығыстардың салдары, К 5 белдеуі деп белгілі. 1989 жылы Камбоджадан вьетнамдық әскерлер шығарылғаннан кейін және Вьетнам Халық Армиясының шығарылуынан кейін, Қызыл кхмерлер Камбоджа шекарасының бойындағы Дангрек тау жотасындағы бұрынғы базаларын қайта жаңартты, Камбоджа Халық Революциялық Қарулы Күштеріне қарсы күресу үшін. Бұл төбелердің етегіндегі Анлонг Венг деген шағын қала бір кезде Қызыл кхмерлердің басты «астанасына» айналды. 1990 жылдары Қызыл кхмерлер әлі де Анлонг Венгті бақылап отырды, онда «Демократиялық Кампучия» құлағаннан кейін алғашқы «өлтіру алаңдарының» бірі орналасқан. Дангрек тауларында, Анлонг-Венгтен солтүстікке қарай 6 км жерде, миналар бар орманның ішінде әлі қазба жұмыстары жүргізілмеген орын бар. Бұл жерде 1993-1997 жылдар аралығында Қызыл кхмерлер «бұзылғандары» үшін 3000 адамды өлтірген деген мәлімдеме бар. Бұл жазалаулар Та Мок аймақтағы билігі кезінде орындалды. Дангрек тауларында фаюнг («сиамдық палисандр») ағашын заңсыз кесу кең таралған. Таиланд пен Қытайда бұл ағаш жиһаз өнеркәсібінде жоғары бағаланады.
The Dângrêk Mountains were part of the ancient Khmer Empire, which spread northwards across them, culminating with the almost complete control of the Isan area in 1220 under Jayavarman VII. Among the archaeological remains in the mountain area there are stone carvings on the Pha Mo I Daeng cliff, ancient stone cutting quarries, as well as the Sa Trao reservoir. There are also remains of sanctuaries that were built as homes to spirits called phi ton nam ('watershed spirits') in different spots along the border area of the Dângrêk mountain chain. However, the largest and most important archaeological site in these mountains is the Prasat Preah Vihear compound, a Shaivite temple of the Khmer imperial times dated from the reign of Suryavarman I in a dramatic location on top of a high hill. In 1975, following the fall of the Lon Nol regime on 17 April the Khmer Rouge entered the capital Phnom Penh. But the final area held by the ill fated Khmer Republic in any form would be the Preah Vihear Temple in these mountains. Khmer National Armed Forces occupied the place in late April that year. They held on for a few weeks until the hill where the temple stands was finally taken by the Khmer Rouge on 22 May. Between 1975 and 1979 many Cambodians fled the violence in their country across these mountains. In one of the worst cases of enforced repatriation in UN history, the Thai military forcefully sent as many as 40,000 refugees back into Cambodia often through heavily mined areas despite their unwillingness to return. Many would die of lack of food and exposure in the mountains. To compound matters, there were also bandits hiding in the forests preying on the hapless refugees. At that time there were many corpses, lying rotting unburied, strewn about the Dângrêk Mountains. In the 1984 movie The Killing Fields, the Dângrêk Mountains are the final escarpment that Pran, portrayed by actor Haing S. Ngor, climbs in order to reach the safety of the refugee camp across the border in Thailand. The contrast between the steep faced Cambodian side and the smooth northern slope of the cordillera is well displayed in this movie. Even though some areas have been cleared, vast numbers of landmines were laid by the People's Republic of Kampuchea government in the 1980s as part of a huge planned operation using thousands of conscripted workers along the Dângrêk mountain range and other parts of the Thai Cambodian border. The alleged purpose was to hinder Pol Pot's regrouped Khmer Rouge from entering Cambodia from Thailand. This defensive line, part of the legacy of the violent conflicts that engulfed Cambodia in the latter part of the 20th century, is known as the K 5 Belt. After the end of the Vietnamese occupation of Cambodia in 1989 and the withdrawal of the Vietnam People's Army, the Khmer Rouge rebuilt their former bases in the Dângrêk mountain range area, along the border of Cambodia in order to fight against the Kampuchean People's Revolutionary Armed Forces, the armed forces of the State of Cambodia. Anlong Veng, a small town at the foot of these hills, became for a while the main "capital" of the Khmer Rouge. In the 1990s the Khmer Rouge still controlled Anlong Veng, where there was one of the first "killing fields" after the fall of "Democratic Kampuchea". There is still an unexcavated site in a forest with landmines in the Dângrêk Mountains, about 6 km north of Anlong Veng where 3,000 people were allegedly killed by the Khmer Rouge for having become "corrupted" as late as between 1993 and 1997. These executions were carried out during Ta Mok's leadership in the area. Illegal logging of phayung ('Siamese rosewood') is rampant in the Dângrêk Mountains. In Thailand and China this wood is highly valued in the furniture industry.
Преа Вихер ғибадатханасы туралы дау
1959 жылы тай әскері Камбоджадан ежелгі кхмер Преа Вихер ғибадатханасын тартып алды. 1962 жылы Камбоджа Халықаралық сот арқылы бүкіл әлемде мойындалды. Соңғы кезде Камбоджа-Тайланд шекаралық дауында Камбоджаның егемендігі мәселесі Тайландтағы белгілі бір ұлтшыл топтар тарапынан Тайландтағы билік күресінің бөлігі ретінде қазіргі Тайланд үкіметінің беделін түсіру үшін пайдаланылуда. 2011 жылдың ортасында Даңрек тауларындағы Сурин провинциясының үш ауданы тай және камбоджалық әскерилер арасындағы шекаралық қақтығыстардан кейін "апат аймақтары" деп жарияланды. Апат аймағы деп жарияланған аумаққа барлығы 142 ауыл кірді. Осы ресми жариялаудан кейін, сол аймақтағы ауылдардан шамамен 6000 азамат эвакуацияланды.
In 1959, the Thai military seized the ancient Khmer Preah Vihear Temple from Cambodia. In 1962 Cambodia gained worldwide recognition for sovereignty from the International Court. Recently the issue of Cambodian sovereignty in the Cambodian–Thai border dispute has been used by certain nationalist factions in Thailand as a tool to help discredit the current Thai government as part of the continuing power struggle within Thailand. In mid 2011, three districts of Surin Province in the Dângrêk Range were declared "disaster zones" following border clashes between the Thai and the Cambodian military. The area declared a disaster zone included a total of 142 villages. Following this official declaration, about 6,000 civilians were evacuated from the villages of the area.