Кіріспе
XIX ғасырдағы шотланд суретшісі Уильям Дайс (/d//aɪ//s/; 19 қыркүйек 1806 жылы Абердинде дүниеге келген, 14 ақпан 1864 жылы қайтыс болған) – Ұлыбританияда мемлекеттік өнер білімінің қалыптасуына және Оңтүстік Кенсингтон мектептері жүйесіне үлес қосқан шотланд суретшісі. Дайс Прерафаэлиттер бауырластығымен байланысты болды және олардың ерте танымалдылығына септігін тигізді.
William Dyce (/d//aɪ//s/; 19 September 1806 in Aberdeen14 February 1864) was a Scottish painter, who played a part in the formation of public art education in the United Kingdom, and the South Kensington Schools system. Dyce was associated with the Pre Raphaelite Brotherhood and played a part in their early popularity.
Өмір
Дайс 1806 жылдың 19 қыркүйегінде Абердиндегі 48 Маришкал көшесінде, Фонтилл мен Каттлхилл ФРСЭ (1770–1835) Уильям Дайс пен Вестберннің Маргарет Чалмерстің (1776–1856) ұлы болып дүниеге келді. Оның інісі генерал Александр Дайс ФРСЭ (1834 жылы қайтыс болды). Оның үлкен ағасы Роберт Дайс FRSE болды. Маришал колледжінде оқығаннан кейін Дайс дизайнға қабілетті екенін көрсетті және өзінің көркемдік мансабын Эдинбург пен Лондондағы Корольдік академия мектептерінде бастады. Ол 1825 жылы алғаш рет Римге сапар шекті, онда Тициан мен Пуссеннің туындыларын зерттеді. Тоғыз айдан кейін Абердинге оралды және бірнеше сурет салды, оның ішінде 1827 жылы көрмеге қойылған Ниса нимфалары күтіп отырған Бакхус суреті де бар. 1827 жылы Римге қайта оралды, бұл жолы бір жарым жыл болды. Осы кезеңде ол Дайс өнеріне ғашы болған неміс назареттік суретшісі Фридрих Овербекпен танысты. Осы сапарлардан кейін Дайс бірнеше жыл Эдинбургте тұрды. Алғашында портреттер салу арқылы күнкөрісін тапты, бірақ көп ұзамай өнердің басқа салаларына, әсіресе діни тақырыптарға көшті. 1837 жылы Дайс Эдинбургтегі Дизайн мектебіне жетекші болып тағайындалды, содан кейін Лондонға шақырылды, онда ол жаңадан құрылған Үкіметтік Дизайн мектебін басқарды, кейіннен ол Корольдік өнер колледжіне айналды. Бұл лауазымға 1838 жылы кіріспес бұрын, ол және әріптесі Франция мен Германияға сапар шегіп, ондағы дизайн білімін зерттеп, есеп дайындады. 1843 жылы көбірек сурет салу үшін мектепті тастап кетті, бірақ мектеп кеңесінің мүшесі болып қалды. Келесі он жылда ағылшын өнер білімін ғасырдың соңына дейін басып озған «Оңтүстік Кенсингтон жүйесіне» айналған идеялар Дайс еңбегінен бастау алды. 1844 жылы Лондон Корольдік колледжінде көркемсурет профессоры болып тағайындалғаннан кейін, ол «Көркемсурет теориясы» деген маңызды лекция оқыды. 1835 жылы ол Шотландия Корольдік академиясының мүшесі болып сайланды, бірақ Лондонға көшкеннен кейін осы құрметтен бас тартты, содан кейін құрметті мүше болып сайланды. 1844 жылы Лондон Корольдік өнер академиясының серіктесі, ал 1848 жылы толық мүшесі болды; сондай-ақ Филадельфиядағы Пенсильвания көркем өнер академиясының мүшесі болып сайланды. Осы уақытта Дайс Лондонның Челси ауданындағы Чейне Уолкке көшіп барды. 1849 жылы Корольдік монета жасау зауыты жаңа «құдайсыз» флорин монеталарын енгізген кезде, Дайс бұрыштарында гүл, қарақұй және шейшек белгілерімен екіге бөлінген тәреге айналған қалқандарды бейнелейтін монетаның сыртқы бетін жасауға жауапты болды. Ол сондай-ақ 1851 жылдан 1887 жылға дейін шығарылған Виктория патшайымының «готикалық бас» флориндерінің сыртқы бетінде қолданылған ұқсас суретті жасады. Дайс Моттет қоғамын (1840–1852) құрғандығы үшін де танымал, ол ағылшын шіркеуінің ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалған туындыларын қалпына келтіруге және литургиялық мақсатта пайдалануға тырысты. Ол шебер органда ойнаушы ретінде танылды, сондай-ақ музыкалық шығармалар жазған деген де аңыз бар (расталмаған). Дайс 1864 жылдың 14 ақпанында Суррейдегі Стритхемде қайтыс болды. Ол Стрейтхемдегі Сент Леонард шіркеуінің зиратында жерленген. Ол сондай-ақ Абердиндегі Сент-Николас шіркеуінің зиратындағы ата-анасының қабірінде ескерткіш ретінде орнатылған, сонымен қатар Стрейтхемде оның атымен аталған көше бар – Уильям Дайс көшесі. Абердиндегі Сент-Махар соборындағы боялған шыны терезе Дайске арналған.
Жинақтар
Дайстың бүгінгі таңда ең жоғары бағаланатын суреті – оның Кенттегі Пегвелл шығанағының ерекше егжей-тегжейлі теңіз жағалау пейзажы, қазір Тейт галереясында сақтаулы. Бұл өте ерекше туынды, толық атауы – Pegwell Bay, Kent – 1858 жылғы 5 қазан күнінің естелігі, және ол 1860 жылы Корольдік академияның жазғы көрмесінде көрсетілді. Дайстың ең ірі жинағы Шотландиядағы Абердин көркемсурет галереясында орналасқан. Оның өнері мен ықпалына арналған толымды талдауды Уильям Майкл Россетти «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымында жазған.
Рафаэльге дейінгілер
Дайс – шотланд өнерінде прерафаэлиттермен ең көп байланыстырылатын суретші. Ол Лондондағы жас прерафаэлиттермен дос болып, олардың туындыларын белгілі өнер сыншысы Джон Раскинге таныстырды. Оның кейінгі туындылары руханият жағынан прерафаэлиттерге тән, мысалы, "Қайғылы адам" және "Дәуіт шөлде" (1860) картиналарында, оларда прерафаэлиттерге тән егжей-тегжейлілікке назар аударылған.
Вестминстер фрескалары
Кейіннен карьерасында Дайс фреска салуға көшті және жаңа аяқталған Вестминстер сарайында бірнеше қабырға суреттерін орындауға таңдалды. Вестминстердегі жұмысына дайындалу үшін ол 1845–1847 жылдары Италияға оралып, онда қолданылатын фреска техникаларын зерттеді. Ол әсіресе Пинтуриккионың Сиенадағы Пиколомини кітапханасындағы фрескаларына және Перуджиноның туындыларына әсерленді. Дайс патшайымның киім ауыстыратын бөлмесін безендіруге шақырылды. Ол тақырып ретінде Артур аңыздарын таңдады, бірақ Малори ертегілеріндегі сарайлық махаббатты викториялық дәуірдің әдет-ғұрыптарына бейімдеуде қиындықтар туды. Артур аңызы викториялық кезеңде кейіннен танымал болды, бірақ Дайс 1847 жылы бөлмені безендіру тапсырымын алғанда ол әлі де жақсы белгілі емес тақырып болып келді. Аңыз тез арада Дайс үшін үлкен мәселеге айналды, себебі ол патшалықтың құлауына себеп болатын патшайымның адалсыздығына байланысты болды. Бастапқыда әңгіменің бөлменің панельдерінде ашылатын повестволық тізбек түрінде сынағаннан кейін, Дайс бұл жобадан бас тартып, аллегориялық тәсілді ұстанды. Аяқталған түрінде Дайс фрескалары Артур аңызынан көріністерді бейнелейді, олардың астында жазылған ізгіліктерді көрнекілеуге арналған. Оның фрескаларындағы кейіпкерлердің іс-әрекеттері қазіргі көрерменге олардың ізгілік ретіндегі мәртебесі күмәнді қасиеттерді көрсетеді, ал Артур аңызының эпизодтары мен олар бейнелейтін ізгіліктер арасындағы байланысты анықтау кейде қиын. Бейнеленген ізгіліктер: Мейірімділік, Қонақжайлық, Жомарттық, Діндарлық және Ықылас. "Батылдық" және "Адалдық" деп аталатын екі жобаланған фреска ешқашан орындалмады. Дайс Вестминстердегі фрескалармен жұмыс істеп жатқанда құлап, кейіннен 1864 жылдың 14 ақпанында Стретхемдегі үйінде қайтыс болды. Ол Стретхемдегі Сент-Леонард шіркеуіне жерленді. Жақын жердегі су ішетін шөмеле, нео-готикалық стильде Дайспен жобаланған, кейіннен приходтан келгендер оған арнады.
Отбасы
1850 жылы Дайс Джейн Бикертон Брэндке үйленді (1885 жылы қайтыс болды). Дайстың сіңлісінің ұлы инженер Уильям Дайс Кей, ал оның сіңлісінің қызы әлеуметтік белсенді Мередит Джемима Браун болды.