Кіріспе

Шотланд сәулетшісі Джеймс Крейг (31 қазан 1739 – 23 маусым 1795) – Шотландия сәулетшісі, негізінен елдің жазық аймақтарында, әсіресе туған қаласы Эдинбургте жұмыс істеген. Ол ең алдымен Эдинбургтің алғашқы жаңа ауданының жоспарын жасауымен есте қалады.

Туған күні

Джеймс Крейгтің туған күні дәстүрлі түрде 1744 жыл деп есептеледі, себебі оның крещениесі шіркеу тізілімінде 1744 жылдың 13 қарашасы сейсенбі күні деп тіркелген. Алайда, жақындағы зерттеулер оның туған күні 1739 жылдың 31 қазанында болғанын көрсетті, бұл Крейг білім алған Джордж Уотсон ауруханасының тізілімінде жазылған. Туған күнімен қатар, ол 1748 жылы мектепке қабылданғаны және 1755 жылы бітіргені де көрсетілген. Осылайша, 1744 жылғы дата дұрыс емес, себебі ол мектепке төрт жасында келіп, он бір жасында бітірген болар еді. Крещение күні дұрыс болмаса да, жылы қате екені анықталды, өйткені 13 қараша күні 1739 жылғы сейсенбіге де сәйкес келген.

Ерте өмір

Джеймс Крейг – саудагер Уильям Крейгтің (1695–1762) және Мэри Томсонның (1710–1790) ұлы, ол ақын Джеймс Томсонның (1700–1748) қарындасы болған. Өмірінің соңғы жылдары сәулетші ақынның немере інісі ретінде танымал болды. Дегенмен, оның отбасы тарихын терең зерттеу оның Эдинбург қалалық кеңесімен, Эдинбург колледжімен және қала шіркеулерімен тығыз байланыста болғанын көрсетеді, ол кейіннен сәулетші ретінде жұмыс іздеген орындар. Ол Крейг екеніне де мақтан тұтқан, оның мөрінде Крейгтердің қару-жарағы мен ұраны бейнеленген. Оның әкесі Уильям Крейг, ол Роберт Крейгтің (1660–1738) ұлы, ол табысты бизнесмен және жергілікті саясаткер, сондай-ақ Элизабет Хендисайдтың ұлы еді. Оның сегіз бауырласы болған, олардың ішінде Джеймс, Джон және Джанет ұзақ өмір сүрді, ал Марион мен Агнес та жеткіншекке жеткен. Роберт Крейгтің балаларының тууына куә болғандар оның саяси және кәсіби байланыстастарын көрсетеді. Олардың арасында колледж және қалалық кеңеспен байланысы бар саясаткерлер мен дін қызметкерлері болды. 1694 жылдан бастап Роберт Крейг Эдинбургте саудагер болу үшін оқыды. Өмірінің соңына таман осы шешімді қабылдағанына қарамастан, бұл дұрыс болды, өйткені ол және оның үлкен ағасы Джон Крейг заңгер болған. Бірге Крейгтер ақшаны, несиелерді, тауарларды және жылжымайтын мүлікті басқаруда тиімді серіктестік құрды. Отбасы мұрасы архитектор Джеймс Крейгке мүлікті жоспарлау және салуды талқылауға және басқаруға үйренген отбасыдан мұра қалдырды. Эдинбургтің бургері және гильдия мүшесі болғаннан кейін, сондай-ақ Грейфриарс шіркеуінің ақсақалы (1701 жылдан бастап), 1704 жылы Роберт қалалық кеңеске сайланды. Екі жыл ішінде ол Эдинбург колледжінің қазынашысы, содан кейін 1707 жылы Лейттің бейлігі, 1708 жылдан кейін Эдинбург бейлігі және 1709 жылы Лейттің су бейлігі болды. Оның өрлеуі 1710 жылы Джордж Хериот ауруханасының губернаторы болып сайлануға жеткілікті болды. Сол жылы ол Канонгейт қаласының бургері атанды. Келесі он жылдық Роберт Крейгтің саяси мансабының өркендеуін көрсетті. 1713 жылы ол Канонгейт бароны Бейлігіне сайланды, ал 1714 жылдан бастап ол Эдинбург қалалық кеңесінің жылдық мүлік салығын (стент) басқарушысы және гильдиясының декан болды. Декан ретінде ол қалалық кеңестегі ең жоғары үш лауазымның бірін – қазынашы және Лорд Провостпен бірге атқарды. Ол осы лауазымда үш жыл толық мерзімге, 1717 жылға дейін қызмет етті. Осы кезеңде, 1714 жылдан 1716 жылға дейін ол Корольдік Бургтардың Бас Конвенциясының Эдинбург комиссары болды. Бұл жерде ол Шотландияның басқа қалаларынан жаңа порттар, көпірлер және жолдар салу арқылы кеңейту және жақсарту туралы өтініштерді қарады. 1720 жылға дейін белсенді саясаткер болған Роберт Крейгті қалалық кеңестің отырыстары мен істерінде «Ескі Гильдия Деканы» Крейг немесе «Ескі Бейлі» Крейг ретінде кездестіруге болады. Ол салық жинауды, есептерді, қала нарығын және жылжымайтын мүлікті басқаруды қадағалады. Ол қала істерін басқаруға қабілетті және сенімді әкімші болды, сондай-ақ қаланың мүдделерін және физикалық көлемін дамытуға көмектесті. Қаланың қаржысы туралы есептер жазумен қатар, 1719 жылы ол Броутон және Мултрис Хилл аймағындағы жерді тексерді – Жаңа қала жоспарланған аудан. Роберт Крейг көптеген сәулетшілерді, саудагерлерді, сондай-ақ саясаткерлерді білген. Осы судьялардың арасында Джордж Драммонд болды. 1723 жылдан бастап Драммонд Эдинбургтің Жаңа қаласын құруға ұмтылды, Парламентке өтініштер жіберіп, Тіркеу үйін салуға тырысты. Роберт Крейгтің ұлдары Джеймс (1691–1775) және Джон Эдинбургтегі Шотландия Пресвитериан шіркеуінің Ассамблеясының клерктері болды, ал 1715 жылдан кейін ағасы Уильямға қосылып, әкесі арқылы Эдинбургтің бургері және гильдия мүшесі атанды. Крейгтер отбасының үйі – базарға қараған Батыс Боудың етегінде орналасқан ғибадатхана. Кейінгі жылдары олардың бәрі, соның ішінде сәулетші Джеймс те, осы үйдің бірінші қабатындағы пәтерде тұрды. Бизнесте Роберт түрлі тауарлармен сауда жасады, бірақ қарыздарын төлеу үшін мүлікті қалдырып қайтыс болды. Уильям оның бизнесін жалғастырып, 1740 жылдарға дейін әкесінің банкшотымен басқарды. 1730 және 1740 жылдардағы газет жарнамалары оның дүкені Форглен жерінде болғанын көрсетті, ол темекі және қант сияқты көптеген тауарлармен сауда жасады. Уильям әкесінен кейін қалалық кеңестің саясатына қатыспады, бірақ 1745 жылы ол ресми шерулер мен рәсімдер үшін семсер және жезтау тасушы болып сайланды, бұл 200 фунт стерлинг (шотланд) жәрдемақысын берді. Алайда, сонымен бірге, әкесі сияқты, ол да іскерлік қиындықтарға тап болды. Мэри Томсонмен екеуінің алты баласының ішінде Джеймс ғана балалық шағынан аман қалды. 1750 жылдарға қарай Уильям Крейгтің бизнесі күрт төмендеді, ал әкесі мен атасының саудагерлік өмірінің құқықтары мен отбасылық кедейліктің салдарынан Джеймс Джордж Уотсон колледжіне оқуға түсуге мүмкіндік алды, ол «қайтыс болған және мұқтаж» саудагерлердің ұлдарына білім беру үшін жақында құрылған мектеп болды. Сәулетші Джеймс Крейг отбасы тарихын негізінен ақын Джеймс Томсон арқылы тойласа да, отбасы үйінде сақталған кітаптары мен заттары оның атасы Роберттен мұраға қалған отбасылық мүліктер болғанын көрсетеді. Олардың арасында тәулік бойы жұмыс істейтін сағат және қалайыдан жасалған табақтар бар еді. Басқа мұралар, сірә, Роберт, Джеймс және Джон сақтаған дін туралы ескі кітаптар болды. Алайда, оның бизнес істерінен, кітапханасынан және заттарынан, Крейг кітаптар мен заттарды жинауға ақша жұмсағаны және Джеймс Томсон мен оның айналасындағы ақындар мен жақтастарды Англияда тойлағаны белгілі болды. Шындығында, Томсонның поэзиясы оның сәулетшілік жұмысына әсер етті. Ол көбінесе жоспарларға цитата келтіру үшін ағасының өлеңдерін өңдеді немесе Томсонның ең танымал өлеңі – «Маусымдар» негізінде ғимараттар үшін әшекейлер жасады. Бизнесте ол келісімшарттары үшін Томсон отбасының мүшелерінен көмек сұрады. Эдинбург Корольдік Дәрігерлер колледжімен жасаған келісімшарты үшін ол қандас туыстары Джеймс Белл, Колдстримдегі пастор және Ланарк грамматикалық мектебінің ректоры, Роберт Томсоннан қаржылық қолдау алды. 1773 жылдан бастап ол сол сессияның кеңсе меңгерушісі, сондай-ақ Батыс Боудың етегінде (кейде Уэлл Боу деп аталды) тұрды. 1775 жылы ол ақынның портретын, Джон Баптист Мединаның (1659–1710) суретін Эдинбург колледжіне сыйлады, ол баспасөзде кеңінен жарияланды және оның жақтауында Томсонға арналған жазулар болды. Крейг өзін Томсонның ең танымал туысы ретінде таныстырды. Сәулетшілік мансабының бойында ол кітаптарда, баспасөздерде ақынның немере інісі ретінде кеңінен танылды, сондай-ақ Англия мен Шотландияда Томсонның өмірі мен шығармаларын тойлауға қатысты. Ол қартайған сайын Джеймс Крейгтің әулеті сәулетшінің өлімімен аяқталады деген ойға келді. Алайда, ол Ланаркширдегі Томсон отбасының туыстарымен байланыста болды. Джеймс Крейгтің Томсонға назар аударуы 1796 жылғы «Шотландия тізімі» журналының IV томындағы некрологта сәулетшінің жұмысқа таңдалуына себеп болғаны туралы пікірге орын берді, бұл оның жақсы бизнес тәжірибесінен гөрі ақынмен туыстығына байланысты болды. Бұл пікірдің дұрыстығын талқылауға болады, бірақ Крейгтің бизнесі мен сәулетшілігінде отбасылық міндеттер маңызды рөл атқарғаны баршаға белгілі болды.

Сәулетшілікті оқыту

1755 жылы Крейг 16 жасында мектепті тастады. Бұл оның Эдинбургтің құрылысшылар мен тас шеберлерінің корпорациясына, сондай-ақ оның Кеңесінің Диаконы Патрик Джеймисонға шәкірт болуы керек болғандықтан болды. Қаланың Жаңа қаласын жоспарлар, петициялар, памфлеттер және ең соңғыда 1753 жылғы қаланың жақсарту туралы заңы арқылы күтілгендіктен, құрылыс саласында мансап құру сенімді және амбициялық болып саналды. Корпорация мен Крейг оның оқуы 1759 жылы басталып, әдеттегі алты жылдық мерзімге созылатынына келісті. 1777 жылдың сәуір айында сәулетші ретінде Крейг Эдинбург қалалық кеңесінің Чемберлейніне өзінің сәулетшілік ісінің "орындалу бөлімінде тәрбиеленгенін" айтты. Джеймисонның басшылығымен оқыған кезде Крейг оның құрылыс жобаларын көрген және білген. Олардың ішінде Джеймисон бас тас шебер болған жаңа Биржа ғимараты да бар еді. Өзінің шебері мен осындай беделді жобалар арқылы Крейг Джон Адамды (1721–1792) қоса алғанда, бірқатар сәулетшілермен танысты. Адам Биржаны жобалаған және кейіннен Эдинбургте және басқа жерлерде Крейгтің жұмысын қадағалауға тиіс болды. Басқа шәкірттер сияқты Крейг те Палладионың архитектура туралы кітаптары сияқты архитектуралық трактаттарды оқып, архитектуралық тәртіптерді қалай салуды, ғимараттарды жоспарлауды және зерттеуді, құрылыс материалдарын пайдалануды және есептерді дайындауды үйренуі керек еді. Оның пәтерінде сақталған архитектуралық кітаптары мен құралдары, сондай-ақ суретшілер мен жазушылардың мүсіндері Крейгті өзін білімді, шебер және талғампаз сәулетші ретінде көрсеткенін көрсетеді. Джон Адам сияқты Крейг те Еуропаның "Ұлы саяхатына" антикалық ескерткіштерді суреттеп, академияларда немесе басқа сәулетшілердің басшылығымен оқуға бармады. Шындығында, 1762 жылы, шәкірттігіне үш жыл болған соң, оның әкесі қайтыс болды. 23 жастағы шәкірттің сол кезде не істегені белгісіз. Сақталған мәліметтерге сүйенсек, ол суретші және сәулетші ретінде мансап құруды таңдады. Ол 1765 жылы шәкірттігін аяқтауы керек еді, бірақ оның есімі 1763 жылдың шілдесінде «Шотландия журналында» Нор-Лох арқылы салынатын көпірдің жарияланған жоспарында пайда болды. «Джеймс Крейг Делинт» деп қол қойылған бұл жоспар оның суретші ретіндегі шеберлігін және дизайнер немесе сәулетші ретінде танымал болу ниетін көрсетті. Корпорация Крейгтің «эссесін» тексеруге тапсырғаны және оны әдеттегідей корпорацияға еркін масон ретінде қабылдағаны туралы жазба болмаса да, 1765 жылдың маусымында корпорацияның шәкірттер тізілімінде Диакон Джеймисон Джеймс Крейгті шәкірттігінен босатқаны көрсетілген. Сол жылы Крейг корпорацияның еркін масон болу үшін эссесін тапсыруға тиіс еді, бірақ босату оның осы емтиханды өткізіп, корпорацияға ресми түрде кірмеуіне себеп болды. Оның орнына ол өзін суретші немесе сәулетші ретінде таныстырды. Өйткені 1765 жылы Крейг Холирудтан Канонгейттің оңтүстігіне қарай өтетін жолдың жоспарын дайындады, ол 1765 жылы Орта жол ауданы үшін аяқталды. Көпір де, жол да Крейгтің қала құрылысына деген қызығушылығын көрсетеді.

Эдинбург Жаңа қала және қала құрылысы

1765 жылы жасаған жұмысынан кейін Крейг 1766 жылы Эдинбургтің Жаңа қаласын жоспарлау конкурсына қатысты, осылайша сәулетші ретінде атаққа және беделге ие болды. Ол келесі он бес жылды Жаңа қала үшін жоспарлар мен ғимараттар жасаумен өткізді және олардың екеуін Дэвид Алланның 1781 жылы салған портретіне қосты: орталық айналымы бар Жаңа қала жоспары және екі жағына қосымша қанаттары бар Корольдік дәрігерлер колледжінің ғимараты. Ортағасырлық Эдинбургтің корольдік қаласындағы тығыздықты азайту мақсатында Жаңа қала жоспарлары 17 ғасырдың соңынан бері ұсынылып келген. Алайда, 18 ғасырдың ортасында ғана Лорд-провост Джордж Драммонд (1688–1766) қала шекарасын Нор-Лохтың солтүстігіндегі жайылымдарды қамтуға дейін кеңейте алды. 1766 жылдың қаңтарында конкурс өткізілді, онда алты жоба ұсынылды. Крейгтің жобасы ең жақсы деп танылды және ол сыйлыққа ие болды: қаланың азаматтығы және алтын медаль. Бірақ оның жобасы бастапқыда құрылысқа жарамды деп есептелмеді және ол заңгерлер Лорд Кемс (1696–1782), Лорд Эллиок (1712–1793) және Лорд Хайлс (1726–1792) және сәулетшілер Джон Адам мен Уильям Майлн (1734–1790) және сэр Джеймс Клерк, 3-ші баронет (1709–1783) кіретін комиссия тарапынан қайта қарастырылды. Комиссияның кеңесімен Крейг соңғы бекітілген нұсқаны және болашақ үй иелері мен құрылысшылар Жаңа қала қалай көрінетінін көріп, құрылыс учаскесін сатып ала алатындай етіп, оған сәйкес келетін жер учаскесін бөлу жоспарын жасады. Ол 1767 жылдың шілде айында Эдинбург қалалық кеңесінде ресми түрде қабылданды және сол жылы король Георг III-ге (1738–1820) ұсынылды. Крейг жақын арада жоспарды басып шығарды және оның көшірмелері кітап дүкендерінен және Эдинбургтің Батыс Боуының басындағы оның үйінен сатылды. Жоспар үш параллель басты көшенің (Принц көшесі, Джордж көшесі және Королева көшесі) қарапайым тіктөртбұрышты құрылысынан және әр шетіндегі алаңдардан (Сент-Эндрю алаңы және Шарлотта алаңы) тұрды. 1770 жылдан 1781 жылға дейін Крейг дамудың ортасында үлкен айналымдық алаңды қамтитын кем дегенде үш балама Жаңа қала жоспарын ұсынды, бірақ бұл идея ешқашан қабылданбады. Жаңа қаланың құрылысы 1767 жылы шығыстағы Сент-Эндрю алаңынан басталды және Крейгтің қайтыс болғаннан кейін 1795 жылға дейін жалғасты, ал Шарлотта алаңы 1800 жылы аяқталды. Крейг көшелердің орналасуына ғана жауапты болды және Джордж көшесінің оңтүстік жағындағы Корольдік дәрігерлер колледжінің ғимараты мен кітапханасынан (1776–1781) басқа жаңа ғимараттардың сыртқы түріне ешқандай үлес қоспады. Салынбаған жобаларға ғимараттың екі жағына қосымша қанаттар (1779–1781) және сол көшенің бойындағы жаңа жиналыс залы (1781) және Лорд Анкервиллдің Принц көшесіндегі жер учаскесіндегі ғимараттар (1777) кірді. Крейг Эдинбургтің Жаңа қаласын жоспарлаған сәулетші ретінде ең жақсы танымал, ал оның жұмысының сақталған мысалдары оның қала құрылысы мен қалалық сәулетке қызығушылығын көрсетеді. Эдинбургте ол 1772 жылдан 1774 жылға дейін Сент-Джеймс алаңы мен Мерчант көшесін қоса алғанда, басқа да жаңа көшелер мен алаңдарды жобалады. Келесі онжылдықта ол сондай-ақ 1786 жылы «Эдинбург қаласын жақсарту жоспары» атты памфлет жариялағандай, жоспарлар ұсынды, онда Корольдік миль бойындағы алаңдар мен жарты айлармен Ескі қаланы қайта құру туралы ұсыныстар қамтылған, сондай-ақ жаңа оңтүстік көпір мен колледждің жоспары болды. Екі жылдан кейін ол Эдинбург саудагері Роберт Хоупқа арналған үлкен алаңды жобалады, ол Эдинбургтің оңтүстік жағында орналасқан. Басқа қала жоспарларына Лейттің жоспарланған дамуы, соның ішінде Лейт шеруіне арналған ұзақ бульвар кірді, ол бұл қаланы Эдинбургтің Жаңа қаласымен байланыстыруды көздеді. Шындығында, қалалық тұрғын үйлерді өлшеу және салу тұрғысынан алғанда, ол 1772 жылы Смит жеріндегі тұрғын үйдің жоғарғы қабатында орналасқан үйді сатуға дайындады, ал 1779 жылы Либбертон Уиндегі тұрғын үйді өлшеді және Солтүстік Көпір көшесінде жаңа тұрғын үй салды. Басқа жерлерде Крейг Глазгоның даму жоспарын дайындады. Бұл бірінші кезекте 1781 жылдан 1782 жылға дейін Тронгеттегі Тонтин қонақ үйі үшін болды. Он жылдан кейін ол қаланың батыс жағындағы Блайтсвуд иесін және оған іргелес Глазго қалалық кеңесіне тиесілі жерлерді жоспарлады. Қалалық кеңестің 1792 жылғы 9 тамыздағы хаттамасында «Эдинбургтағы Мистер Крейг сәулетшісі» «Медоуфлатты құрылыс үшін жоспарлауға тиіс» деп жазылған, өйткені Мистер Крейгті Блайтсвудтың полковник Кемпбелл Медоуфлат маңындағы құрылыс алаңын жоспарлауға жұмысқа алды және бұл екі алаңдағы көшелердің біркелкі болуына және бір-біріне сәйкес болуына айтарлықтай артықшылық береді». XIX ғасырға дейін ештеңе салынбаған кезде, Крейг аймақтың қатаң желілік орналасуына жауапты болуы мүмкін, сонымен қатар Эдинбург пен Глазгоның орталық бөлігін қалыптастыруға жауапты болуы мүмкін.

Қалалық кеңес сәулетшісі

Крейг Эдинбург қалалық кеңесінің немесе басқа шотланд қалалық кеңесінің сәулетшісі ретінде жалақылы қызметке ешқашан тағайындалмаған, бірақ 1767 жылы Гилберт Лориден бастап 1781 жылы Дэвид Стюартқа дейінгі бірнеше Эдинбург лорд-провосттарының қолдауын алған. Ол сондай-ақ Шотландияның басқа қалаларында, оның ішінде Данди мен Глазгода жұмыс істеген. 1769 жылы Дандиде ол жаңа шіркеуді жобалады, ол кейіннен Сент-Эндрю шіркеуі болды, ал Глазгодағы жұмысы 1781 жылдан 1792 жылға дейін созылды. Бірақ, ол Эдинбург қалалық кеңесімен ең ұзақ жұмыс істеді. Осы кеңес Жаңа қаланың жоспарлау және құрылысын қадағалағанын ескере отырып, Крейг лорд-провосттар мен олардың комитеттеріне жоспарларын бекіту үшін жиі ұсынды. Мұндай ұсыныстардың ішінде 1767 жылғы соңғы бекітілген Жаңа қала жоспары және оған байланысты жер участақтарын беру жоспары болды. Одан кейін 1770, 1774 және 1780 жылдардағы цирк жоспарының түрлері пайда болды. Қабылданбаса да, Крейг билеушілер мен саудагерлердің сенімін сақтап қалды. Мысалы, 1774 жылы Эдинбург сауда компаниясы Крейгтен Ескі қаланың Оңтүстігіндегі Каугейттен жаңа көшені жоспарлауды сұрады. Оны дамыту үшін жарнамалау мақсатында Крейг ғимараттардың фасадаларын ұсынды. Жаңа қаладан кейін қалалық кеңес Крейгтен 1775 жылдан 1776 жылға дейін Калтон төбесіндегі обсерваторияны жоспарлауды сұрады, содан кейін оны салуға келісімшарт жасалды. Калтон төбесіндегі жаңа қалалық обсерваторияда готикалық мұнара болды, қазір Обсерватория үйі деп аталады, ол 1777 жылы қаржы біткенге дейін аяқталған жалғыз бөлігі еді. Қалғаны 1792 жылы аяқталды, бірақ ол да 1818 жылы Уильям Генри Плейфэр (1790–1857) тарапынан ауыстырылды. 1777 жылы Крейгтен Жаңа шіркеу, Сент-Джайлз соборының реконструкциясын жоспарлауды сұрады және Лейт балласттық кемежайын жоспарлау конкурсына қатысты. Ол бастапқыда кемежайды салу үшін таңдалды, бірақ оның орнына бұрынғы шеберінің ұлы Уильям Джеймисон келді. Сондай-ақ, ол осы жылы лорд-провост Александр Кинкейдтің ескерткішін жоспарлады. Жаңа шіркеу жұмысы Крейгті 1780 және 1781 жылдары айналыстырып тұрды. Осы жылдары ол жаңа түрме, Эдинбург колледжінің жаңа оқу бөлмелерінің жобаларын дайындады және Лейт қару батареясының құрылысын қадағалады, онда ол ғимараттың сыртқы көрінісін бақылады, бірақ форттың техникалық аспектілерін емес. Басты қақпа мен күзет үйі сақталған, бірақ форттың қалған бөлігі 1950 жылдары бұзылды. Мұндай қоғамдық сәулет жобалары көбінесе Эдинбург қалалық кеңесі мен ұлттық үкімет арасындағы серіктестік арқылы қаржыландырылды. Мысалы, Жаңа шіркеу мен Лейт қару батареясының бір бөлігі мемлекеттік гранттармен қаржыландырылды. Басқа жобалар, мысалы, 1771 жылғы Инверкейтинг Лазаретосы, 1774 жылдан 1782 жылға дейінгі Корольдік ботаникалық бағы және 1786 жылғы Мей аралы маяғы да ұлттық үкімет пен оның агенттіктері арқылы ішінара қаржыландырылды.

Дәрігерлер залы

Саясаткерлерді ескермегенде, Крейгтің тағы бір маңызды демеушілік көзі мен достығы – дәрігерлер, заңгерлер, профессорлар, сондай-ақ елдік үйлерде тұратын джентльмендер сияқты академиялық қайраткерлер болды. Крейгтің Эдинбургтің Жаңа қаласында жобалап салған ең маңызды ғимараты – Джордж көшесінің оңтүстік жағында орналасқан Корольдік дәрігерлер колледжінің залы мен кітапханасы (1776–1781 жж.), ол тікелей Джордж көшесінің қарсы бетінде орналасқан Әулие Андрей мен Әулие Георгий шіркеуіне қарап тұрды. 1775 жылы колледждің бұрынғы президенті, Престонфилдтен келген сэр Александр Дик, колледждің көптен күткен жаңа залының архитекторы ретінде Крейгті таңдағанды мақұлдады. Бұл Крейгтің дәрігерлермен жұмыс істеген алғашқы тәжірибесі емес еді. 1767 және 1768 жылдары Лондонда болғанда, ол сэр Джон Принглмен (1707–1782) бірге жұмыс істеп, Жаңа қала жоспарын король Георг III-ке ұсынды, ал 1772 жылы Эдинбургте ол Эдинбург Корольдік ауруханасы үшін Робертсонның жақын жерін дамытуды жоспарлады. Дәрігерлер залы үшін Крейг Уильям Калленмен (1710–1790) тығыз байланыста жұмыс істеді, келісімшартқа келді, содан кейін 1776 жылдан 1780 жылға дейін қалалық кеңеске залды кеңейту жобаларын және ұсыныстарын ұсынды. Осы кезеңде Крейг колледждің басқа дәрігерлерімен де жұмыс істеді, олардың ішінде Джозеф Блэк (1728–1799) және Джон Робисон (1739–1805) Калтон-Хилл обсерваториясы үшін, Джон Хоуп (1725–1786), ботаник, Ботаникалық бақтар үшін және президент Александр Монро (1733–1817) залды колледжге тапсыру үшін жұмыс істеді. Ғимарат құнының өсуі, ішінара 1778 және 1779 жылдары шеберлердің ереуіліне байланысты, колледж мен Крейг арасында келіспеушіліктерге әкелді. Архитектордың қанағаттануына жетпеген ғимараттың сыртында балюстрада мен мүсіндер болмады. Салынғаннан кейін колледж оны Жаңа қала жиналыс залы ретінде жалға беруді қарастырды, бірақ шығындарды өтеу үшін көшуге шешім берді. 1843 жылы ол ыңғайсыз болып шықты және сол жылы бұзылды, оның орнына Дэвид Ринд (1808–1883) банктік зал салды. 1774 жылдан 1782 жылға дейін Крейг Лейт Уокта орналасқан Ботаникалық бақтарда жұмыс істеді. Ол оның кіреберісінің, жылыжайлардың, бақташының үйінің және бірнеше ескерткіштердің жобаларын жасады. 1778 жылы ол Карл Линнейге арналған Роберт Адамның жоспары бойынша ескерткіш құрылысын қадағалады.

Адвокаттар

Эдинбургтің басқа бір жерінде 1778 жылдан 1779 жылға дейін Крейг Сигнетке жазушылардың жаңа залын жоспарлады. Егер жоспар қабылданған болса, бұл сәулетшіге дәрігерлер залынан кейін бірден жаңа құрылыс жобасын бастауға мүмкіндік бермек. Оның адвокаттар арасында достары мен демеушілері болды, соның ішінде Жаңа қала жоспарының судьяларының бірі лорд Кемстің сенімін жеңіп алды және белгілі заңгер Джеймс Босвелл (1740–1795)пен араласып тұрды. Тағы бір көрнекті заңгер Роберт Грей, Эдинбургтің прокуроры болды. Крейг оған «Грей мырзаның мүлкі, Джеймс Крейг жобалаған» деген тақырыппен жер жоспарын дайындады. Жоспардың күні көрсетілмеген, бірақ ол бір кезде Крейг жобалаған Сент-Джеймс алаңының жанындағы Лейт-Уолк көшесінде орналасқан. Шындығында, үй мен алаңның тым жақын болуына байланысты Грей мен алаңның құрылысшысы, жазушы Уолтер Фергюсон 1775 және 1791 жылдары Сессиялық сотта бір-бірімен дауласты. Бұл жобалар, соның ішінде Крейг дайындаған Лейт-Уолк жоспары (күні көрсетілмеген), сәулетшінің Эдинбургтің өзінде де, жанында да жаңа жобаларды жоспарлауға дайын екенін көрсетеді. Крейг мүлік дамытуға қызығушылық танытқан адвокаттармен, мысалы, Джеймс Жоллимен, және сәулетшілер мен саудагерлерді сотта қорғаған, мысалы, Джон Эйстонмен байланыста болды. Крейгтің жоспарында көрсетілгендей, олардың Лейт-Уолк бойында жерлері болды. Ол сондай-ақ мүлік заңгерлері Уолтер Фергюсон, Джеймс Маккуин, заңдық даулар бойынша Джон Эйстон, сондай-ақ несиелерді қаржыландырған Уильям МакЭван және Сэмюэл Уотсон сияқты танымал емес заңгерлермен де жұмыс істеді. 1773 жылы ол Жаңа қаланың шығысындағы Сент-Джеймс алаңын қоса алғанда, жаңа дамулардың жоспарларын дайындауды жалғастырды. 1950 жылдары алаңның көп бөлігі Сент-Джеймс орталығының сауда және кеңсе кешеніне орын беру үшін бұзылды. Кейіннен Крейг 1781 жылы Эдинбург колледжі үшін жаңа оқу бөлмелерінің жоспарларын дайындады. Бөлмелер Александр Тайтлерге (1747–1784), Универсалды тарих профессорына, және Аллан Маконочиге (1748–1816), Мемлекеттік құқық профессорына арналған еді.

Ғибадатхана архитектурасы

Крейгтің отбасының Эдинбургтегі Пресвитериан шіркеуі мен Грейфриарс шіркеуімен байланысын ескере отырып, оны шіркеулерде сәулетші ретінде жұмыс істейтін болған. Мұндай жұмыс Ассамблеямен тығыз байланыс арқылы ұлттық үкіметтің демеушілігін алуға да мүмкіндік берді. Шындығында, оның Жаңа қала жоспарларында жаңа шіркеулер туралы ойлары үнемі болғанын көрсетті, ал жобаның әкімшілік комитеттерінде Александр Вебстердің (1708–1784) болуы сәулетшінің министрмен тығыз жұмыс істеуін қамтамасыз етті. Бірақ 1769 жылы ол Дунди қаласына жаңа шіркеу жоспарлады. Форт теңізінің солтүстігінде, 1773 жылдан 1775 жылға дейін Крейг Сент-Эндрюстегі Сент-Сальватор және Сент-Леонард колледждерінің шіркеулерін қайта жаңартуды жоспарлады. Ол біріншісінде жұмыс істеді. Сонымен қатар, 1775 жылы ол Санкт-Михаил шіркеуінің ішінде Джон Фуллартон Карберриге арналған жерлеу ескерткішін жоспарлап, салдырды, онда Александр Карлайл (1722–1805) Инвереск шіркеуінің министрі болған. 1775 жылдан 1776 жылға дейін ол Фифтегі Кингхорн шіркеуі үшін жаңа орындық жоспарын жасады, бұл жұмысты ол 1777 жылы Эдинбург жаңа шіркеуі үшін қайта қарады. Бұл Жаңа шіркеуді қайта жаңарту оның министрі Хью Блэрмен (1718–1800) жұмыс істеуді де білдірді, ол сонымен қатар Эдинбург колледжінде риторика және әдебиет профессоры болған. Доктор Карлайлмен және Джеймс Томсонмен байланысы бар болғандықтан, Блэр Крейгтің әдебиет пен білімге деген қызығушылығына ықылас көрсеткен болуы мүмкін, сәулетші Шотландия шіркеуінің орталық партиясына жақын болды. Шотланд әдебиетіне деген адалдығын көрсету үшін 1788 жылы Крейг Глазго колледжінің профессоры Уильям Ричардсонмен (1743–1814) және басқа да Глазго тұрғындарымен бірлесіп Киллерн қаласында Джордж Бьюкененді (1506–1582) еске алу үшін ескерткіш орнатты. Крейг қаржылай жазылуға шамасы келмеді, бірақ оны тегін жоспарлауға келісті. Бұл үлкен обелиск болды, ол оған кең медиа жарияланым мен 30 метрлік (100 фут) биіктікте мақтан әкелді. Кейінгі жылдары Крейг 1789 және 1793 жылдары Оңтүстік Лит шіркеуі үшін жаңа орындықтардың жоспарларын дайындады. 1791 жылы сәулетші Эдинбургтегі Сент-Кутберт шіркеуіне жасаған жоспарлары үшін төлем талап етті. Бұл жұмыстың нақты күні белгісіз, бірақ ол 1773 жылдан 1775 жылға дейінгі немесе 1789 жылы жаңа шпилі орнатылған кездегі жұмыстармен байланысты болуы мүмкін.

Инженерлік жобалар

Джеймс Крейг бірнеше инженерлік жобалармен айналысты, бұл оның сәулетші ретіндегі жұмысының және сауда, көлік және өнеркәсіпті жақсарту қажеттілігінің нәтижесі болды. Эдинбургтың солтүстік және оңтүстік көпірлеріне қатысты жобалар туралы бұрын айтылған, ал 1777 жылдан 1779 жылға дейін ол Джон Адаммен бірге гильдия сотының деканы үшін солтүстік көпір құрылысын қадағалады. 1777 жылы инженерлік салаға қатысты тағы бір жұмыс – Лейт балласттық кемежайы. Дегенмен, Крейгтің көптеген инженерлік жобалары 1780 жылдары ұсынылғандай көрінеді. Ол зерттеген тағы бір көпір жобасы – Монтроз қалалық кеңесі үшін Эск өзені арқылы салынатын Дан көпірі. 1783 және 1784 жылдар аралығында сәулетші мен қалалық кеңестің хатшысы арасында хат алмасу жүргізілді. Форттан солтүстікке қарайғы басқа жобалардың бірі – Крейгтің 1786 жылы құрылған Жаңа Сауда палатасы үшін Мэй аралындағы маяқты зерттеп, жоспарлау жұмыстары болды. Палата Крейг ұсынған жоспарларды қолданудан бас тартты, себебі мұндай жоспарларға бұрынғы үлгі болған жоқ. Кейін Крейг 1788 жылы Кирккадли портын жақсартуды ұсынды.

Ауылдық үйлер

Крейг өзінің қалалық сәулет өнерімен танымал болғанымен, ол беделді клиенттерге тиесілі бірнеше ел үйлерінде де жұмыс істеді. Олардың арасында Бьют графына арналған Маунтстуарт үйіне жақсартулар ұсынылды, осы мақсатта Крейг 1769 жылдан 1770 жылға дейін зерттеу жүргізіп, жоспарлар жасады. Кейін ол 1776 жылы Букклех герцогы (1746–1812) үшін Далкейт сарайын зерттеді және жоспарлады, ал 1785 жылы бизнесмен Уильям Форбс сатып алған Каллендер үйіне зерттеу жасап, жақсарту ұсынды. Крейг Хоптун үйінде де жаңа ферма жоспарлауға қатысты, бірақ бұл жұмыстың нақты мерзімі белгісіз. Кішкентай жобаларға 1770 жылы Джон Гиллеспи үшін Файф округіндегі Маунткуани үйінің фасадын жасау және 1774 жылдан 1775 жылға дейін 1-ші лорд Бервик, Ноэль Хиллге Шропширдегі Терн Холлдың суретін ұсыну кірді, ол осы үйді Атингэм залына айналдыруды жоспарлаған болатын. Крейг Англия мен Шотландия арасында көптеген рет саяхаттағанмен, бұл оның Англиядағы жалғыз белгілі жобасы болып табылады.

Қабір

Крейг 1795 жылы Вест-Боудағы үйінде туберкулезден қайтыс болды. Ол Грефрайрс шіркеуінің солтүстік бөлігіндегі Крейг отбасының жерлеу орнына жерленді. Сол кезде Грефрайрсте қабір тастары тек қабырға бойында ғана орнатылуға рұқсат етілгендіктен, қабір тасы қойылмады (кейін қосылды). Оның жерлеу рәсіміне кімдер қатысқаны туралы ешқандай мәлімет табылмады, бірақ оның өлімі британдық баспасөзде кеңінен жарияланды, көбінесе ол Жаңа қаланың сәулетшісі және Джеймс Томсонның немере інісі екені айтылды. Бұл фактілер келесі ғасырға дейін жарияланған баспасөз хабарларында жиі қайталанды. Ол қарызға батып қайтыс болды, оның заттары, кітаптары, суреттері мен құралдары сол жылы кредиторларға төлеу үшін аукционға сатылды, ал мәселелер үш жылдан кейін толық шешілді. Крейг қаржылық қиындықтарға тап болған жалғыз сәулетші немесе шебер емес еді, бірақ комиссариат сотының оның мүлкі туралы тізімдері оның өмірі мен жұмысына құнды түсінік береді. Крейгтің тауарлары мен суреттерін сатқан Корнелиус Эллиоттың аукциондық каталогтарының көшірмелері сақталмаған. Крейг Жаңа қаланың сәулетшісі ретінде жетістігін толық пайдалана алмады. Жобаны басқару оған немесе басқа сәулетшіге емес, Эдинбург қалалық кеңесіне жүктелді. 1767 жылдан кейін, қаржылық міндеттемелерін орындау қажеттілігіне байланысты, магистраттар сәулетшілерге қарағанда құрылысшыларды жақсы көреді. Оның қолынан шықпаған мазасыздықтардың басқа себептері де болды, соның ішінде Эдинбург қалалық кеңесіндегі саяси өзгерістер. Крейгтің өркендеген кезеңі 1770 жылдарда болды, сол кезде сэр Лоуренс Дундас (1710–1781) Эдинбургке үстемдік етті, 1781 жылдан кейін баронның биліктен құлауы және Генри Дундас (1742–1811) пен Букклех герцогының жаңа режимінің көтерілуі жаңа сәулетшілер мен құрылысшыларға қала басшыларын таң қалдыру мүмкіндігін берді. Сол кезде Крейг дәрігерлер залы мен обсерваториясы бойынша қымбатқа түсетіні және оның кейбір хаттарында көрсеткендей, сынға төтеп беруге дайын екені белгілі болды. 1782 жылы оның банкиріне және сенімді адамына, сэр Уильям Форбске (1739–1806) жазған хаттары жұмыстан шеттетілуіне байланысты көңілінің қалғанын және несиелер арқылы ақша табу қажеттігін көрсетті. Бұл қажеттілік оны 1795 жылы комиссариат сотының тізіміне енген адвокаттардан, саудагерлерден және басқалардан қарыз алуға мәжбүр етті. Апатты жағдай, ол қарыздарды жылдам қайтара алмады, сондықтан оның банктік шоты тоқтатылды. 1791 жылдың 16 қыркүйегінде қалалық кеңес, Корольдік банк Шотландиясының кассирі Александр Доусон Крейгке қала үшін атқарған жұмысы үшін 350 фунт стерлинг төлеуді тоқтатты. 1795 жылғы комиссариат сотының жазбалары Крейгтің 1786 жылы Доусоннан қарыз алғанын көрсетеді. Бұл оқиға оның одан да көп қарыз алғанын көрсетеді. Егер сәулетші есепшотын сақтап, төлемді алса, онда ол қарызсыз қайтыс болған болар еді. Кейінгі сыншылардың оның сәулетшілік қабілетіне берген бағалары әртүрлі болуы мүмкін, өйткені көбінесе оның бизнесмен ретіндегі кемшіліктеріне назар аударылады. Бүгінгі күнгі оның суреттеріне немесе эскизден бастап соңғы өлшенген суретке дейінгі жобалау тәсіліне қатысты жарияланған бір ғана бағалау бар. Оның мансабының бірінші жартысы Эдинбургте жұмыс істеген кезең болса, екінші жартысы, 1782 жылдан бастап, Крейгтің ел бойынша көбірек саяхаттағанын көрсетеді. 1787 жылы ол тіпті Джеймс Босвеллге Лондонға жұмыс істеуге көшу туралы сұрастырып хат жазды. Жұмыс үшін саяхаттауға дайын болғанына қарамастан, оның қаржылық қиындықтары Эдинбург соттарында жиі пайда болуына әкелді, өтемелі есептерді талап ету немесе өзінің қарыздары үшін қуылды. Көп ұзамай, қолма-қол ақша Крейг үшін төлемнің ең жақсы түрі болды, өйткені оның борышкерлері оның банктік шоттарын айналдырды. Теориялық тұрғыдан алғанда, Крейг Эдинбургтің цирктер, сегізбұрыштар, жарты ай және шаршылар бейнеленген қала жоспарларын ұсынды. Олардың барлығы оның өзі "түз сызықтың бірқалыптылығы" деп атаған нәрсені бұзды. Алайда, ол ең танымал болған Жаңа қаланың желілік жоспары. Оның қала құрылысындағы тапқырлығы жазушылар соты мен Мей аралы маяк үйінің жобаларымен үйлеседі және оның тапқырлығымен танылуына себеп болды. Крейг Крейг отбасының жерлеу орнына жерленді. Оның қабір тасы жоқ. Отбасы байлығымен танымал болған жоқ, ал Джеймстің қайтысымен олардың отбасылық желісі аяқталды. Дегенмен, ол сәулетші ретінде оларға белгілі бір атақ әкелді. Ақша төлемеу немесе кеңеске құлақ аспаудан туындаған кейде ұрыс-керіс хат алмасуына қарамастан, Крейгтің достары мен одақтастары болды. Доктор Уильям Куллен, Дугал Стюарт (1753–1828), Лорд Камес, сэр Александр Дик Престонфилдтен, доктор Джон Хоуп, Джеймс Босвелл, Александр Адам (1741–1809) және тағы көптеген адамдар онымен жақсы қарым-қатынаста болды, ал қайтысынан кейін Крейгтің қарыздарына қарамастан, ол құрметті немесе көрнекті сәулетші ретіндегі беделіне нұқсан келтірмеді, өйткені баспасөз хабарларында оның жұмысы және Томсонмен қарым-қатынасы еске алынды. Оның мансабының бүгінгі күнгі мұраларына толықтартон (Инверск шіркеуі) және Буханан ескерткіштері (Киллерн) сияқты ескерткіштер, сондай-ақ Эдинбург пен Глазгоның Жаңа қала жоспарлары кіреді, онда көшелердің желісі Крейгтің цирктер, сегізбұрыштар және басқа да ерекшеліктерді енгізуге деген қызығушылығына қарамастан, көрінеді. Джеймс Бегг оның суретшісі және шәкірті болды, кейін Эдинбургтің Гейфилд-скверінің сәулетшісі атанды. Грефрайрс шіркеуінің ауласындағы ескерткіштерге қойылған күрделі тыйымдар (19 ғасырдың соңына дейін алынбаған) қабір тек 1930 жылдары белгіленді, ол Saltire Society ұйымының көрнекті тұлғаларға арналған жартылай дүркін ескерткіштерінің бір бөлігі болды. Крейгтің және оның жұмысының кейінгі мерекелеулері Эдинбургте 1967 және 1995 жылдары уақытша мұражайлық көрмелер арқылы жүзеге асырылды, онда оның портреті және сақталған математикалық құралдары Хантли Хаус/Эдинбург мұражайында көрсетілді, сондай-ақ Жаңа қалаға арналған көптеген жарияланымдар жасалды, олардың бірі, Джеймс Крейг, 1744–1795, Эдинбург Жаңа қаласының тапқыр сәулетшісі (Mercat Press, 1995) сәулетшіге арналған эсселердің жалғыз кітабы болды.