Адам Фергусон: Шотландия тарихшысы және философы

Кіріспе

Шотланд философы және тарихшысы (1723–1816)

Адам Фергюсон (шотланд гаэл. Adhamh MacFhearghais), сонымен қатар Рейттен Фергюсон (1 шілде жаңа стиль / 20 маусым ескі стиль 1723 – 22 ақпан 1816), Шотланд ағартушылығының философы және тарихшысы болды. Фергюсон дәстүрлі қоғамдарды, мысалы, Таулы аймақтарды, батылдық пен адалдық қасиеттерін қалыптастыруы үшін жақсы көретін. Ол коммерциялық қоғамды адамдарды әлсіз, арсыз және өз қоғамдарына бейжай етіп жіберді деп сынады. Фергюсон "заманауи социологияның әкесі" деп аталды, өйткені ол осы ғылымның дамуына үлкен үлес қосты. Оның ең белгілі еңбегі – "Азаматтық қоғам тарихына қатысты эссе".

Өмірбаян

Шотландияның Пертшир округіндегі Атолл қаласының Логиерайт ауылында дүниеге келген, ол Адам Фергюсонның ұлы, Логиерайт шіркеу мектебінде, Перт грамматикалық мектебінде, Эдинбург және Сент-Эндрюс университеттерінде білім алған (MA 1742). 1745 жылы гаэль тілін білуінің арқасында 43-ші (кейін 42-ші) полк (Қара күзет) капелланның орынбасары болып тағайындалды. Оған ерекше рұхсат беру арқылы уағыз айту лицензиясы берілді, бірақ ол теологиялық білімінің алты жылдық курсын аяқтамаған еді. Фонтеной шайқасында (1745) Фергюсон күні бойы қатардағы жауынгер ретінде соғысқан, тіпті полковниктің бұйрығына қарамастан, жауынгер алаңынан кетуден бас тартты ма деген мәселе әлі де даулы. Дегенмен, ол 1746 жылы бас капеллан болып тағайындалғаны белгілі. 1754 жылға дейін полк құрамында болды, бірақ тұрақты жұмыс таба алмағандықтан көңілі тоңды, дін қызметін тастап, өзін әдеби еңбекке арнауға шешім қабылдады. Лейпцигте біраз уақыт тұрғаннан кейін Эдинбургке оралды, 1757 жылдың қаңтарында Дэвид Хьюмнен кейін Адвокаттар факультетінің кітапханашысы (Адвокаттар кітапханасы) болып қызмет етті, бірақ Бут графының отбасында тәрбиеші болып жұмыс істеуге мүмкіндік туған соң бұл қызметтен бас тартты. 1759 жылы Фергюсон Эдинбург университетінде табиғи философиядан профессор болды, ал 1764 жылы «пневматика» (ақыл философиясы) және моральдық философия кафедрасына ауысты. 1767 жылы «Азаматтық қоғам тарихы» атты мақаласын жариялады, ол жақсы қабылданып, бірнеше еуропалық тілдерге аударылды. 1770-ші жылдардың ортасында ол қайтадан Еуропаға сапар шегіп, Вольтермен кездесті. Оның «Покер клубы» мүшесі екені 1776 жылғы хаттама кітабында тіркелген. 1776 жылы доктор Ричард Прайстың «Азаматтық бостандықтың табиғаты туралы ойлар» еңбегіне қарсылық білдіре отырып, Америка революциясы туралы анонимді памфлет жариялады, онда ол британдық парламенттің көзқарасын қолдады. 1778 жылы Фергюсон Карлайл бейбітшілік комиссиясының хатшысы болып тағайындалды, ол бүлікші колониялармен келісімге келуге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1780 жылы «Британника энциклопедиясының» екінші басылымы үшін «Тарих» мақаласын жазды. Бұл мақала 40 беттен тұрады және алғашқы басылымдағы, бір абзацтан ғана тұратын мақаланың орнын басты. 1783 жылы «Рим Республикасының дамуы мен құлауы тарихы» атты еңбегі жарық көрді, ол өте танымал болды және бірнеше рет қайта басылды. Фергюсон Рим Республикасының тарихы, оның өркендеген кезеңіндегі оқиғалар, оның зерттеген этикалық және саяси ілімдердің нақты мысалы болып табылады деп сенді. Тарих жақсы және бейтарап стильде жазылған, дереккөздерді ұқыпты пайдалануды көрсетеді. Автордың әскери тәжірибесінің ықпалы повестің кейбір бөлімдерінде байқалады. Оқытудан шаршаған ол 1785 жылы профессорлық қызметінен кетіп, лекцияларын қайта қарауға кірісті, оларды (1792) «Әдеп және саяси ғылым қағидалары» деген атпен жариялады. 70 жасқа толған Фергюсон тарихтың жаңа басылымын дайындау мақсатымен Италияға және Еуропаның бірнеше ірі қалаларына сапар шекті, онда оны білімді қоғамдар құрметпен қарсы алды. 1795 жылдан бастап ол Пиблс маңындағы Нейдпат қамалында, Манор Уотердегі Хэллиардста және Сент-Эндрюсте тұрды, онда 1816 жылдың 22 ақпанында қайтыс болды. Ол Сент-Эндрюс соборының шіркеу ауласына, шығыс қабырғасына қарай жерленген. Оның үлкен қабырғалық монументіне мәрмәрден ойылған бейнелі портреті кіреді.

Born at Logierait in Atholl, Perthshire, Scotland, the son of Rev Adam Ferguson, he received his education at Logierait Parish School, Perth Grammar School, and at the University of Edinburgh and the University of St Andrews (MA 1742). In 1745, owing to his knowledge of Gaelic, he gained appointment as deputy chaplain of the 43rd (afterwards the 42nd) regiment (the Black Watch), the licence to preach being granted him by special dispensation, although he had not completed the required six years of theological study. It remains a matter of debate as to whether, at the Battle of Fontenoy (1745), Ferguson fought in the ranks throughout the day, and refused to leave the field, though ordered to do so by his colonel. Nevertheless, he certainly did well, becoming principal chaplain in 1746. He continued attached to the regiment till 1754, when, disappointed at not obtaining a living, he left the clergy and resolved to devote himself to literary pursuits. After residing in Leipzig for a time, he returned to Edinburgh where in January 1757 he succeeded David Hume as librarian to the Faculty of Advocates (see Advocates' Library), but soon relinquished this office on becoming tutor in the family of the Earl of Bute. In 1759 Ferguson became professor of natural philosophy in the University of Edinburgh, and in 1764 transferred to the chair of "pneumatics" (mental philosophy) and moral philosophy. In 1767, he published his Essay on the History of Civil Society, which was well received and translated into several European languages. In the mid 1770s he travelled again to the Continent and met Voltaire. His membership of The Poker Club is recorded in its minute book of 1776. In 1776, appeared his anonymous pamphlet on the American Revolution in opposition to Dr Richard Price's Observations on the Nature of Civil Liberty, in which he sympathised with the views of the British legislature. In 1778 Ferguson was appointed secretary to the Carlisle Peace Commission which endeavoured, but without success, to negotiate an arrangement with the revolted colonies. In 1780, he wrote the article "History" for the second edition of Encyclopædia Britannica. The article is 40 pages long and replaced the article in the first edition, which was only one paragraph. In 1783, appeared his History of the Progress and Termination of the Roman Republic, it became very popular and went through several editions. Ferguson believed that the history of the Roman Republic during the period of their greatness formed a practical illustration of those ethical and political doctrines which he studied especially. The history reads well and impartially, and displays conscientious use of sources. The influence of the author's military experience shows itself in certain portions of the narrative. Tired of teaching, he resigned his professorship in 1785, and devoted himself to the revision of his lectures, which he published (1792) under the title of Principles of Moral and Political Science. In his seventieth year, Ferguson, intending to prepare a new edition of the history, visited Italy and some of the principal cities of Europe, where he was received with honour by learned societies. From 1795 he resided successively at Neidpath Castle near Peebles, at Hallyards on Manor Water, and at St Andrews, where he died on 22 February 1816. He is buried in the churchyard of St Andrews Cathedral, against the east wall. His large mural monument includes a carved profile portrait in marble.

Этика

Өзінің этикалық жүйесінде Фергюсон адамды әлеуметтік жаратылыс ретінде қарастырады және өз ілімдерін саяси мысалдармен түсіндіреді. Адамзаттың дамуына сенген ол, моральдық принципті кемелдікке жетуде көреді. Виктор Кузен Фергюсонның болжамдарын сынап бағалады (оның "Cours d'histoire de la philosophie morale an dix huitième siècle, pt. II., 1839–1840" еңбегін қараңыз): Оның әдісінде шотланд мектебінің даналығы мен сақтығы байқалады, ал нәтижелерінде еркектік пен шешімділік сезіледі. Кемелдік принципі – жаңа, бірден рационалды және мейірімділік пен сымбаттанудан гөрі кеңірек ұғым, осы тұрғыдан Фергюсонды барлық алдыңғылардан жоғары тұрған моралист деп есептейміз. Осы принцип арқылы Фергюсон барлық моральдық жүйелерді үйлестіруге тырысты. Томас Гоббс пен Юм сияқты, ол жеке мүдде немесе пайдалылықтың күшін мойындайды және оны өзін-өзі сақтау заңы ретінде моральға енгізеді. Франсис Хатчесонның жалпыға ортақ игілік туралы теориясы мен Адам Смиттің өзара сымбаттану идеясын (қазіргі эмпатия) ол қоғам заңымен біріктіреді. Бірақ бұл заңдар адам тағдырының мақсаты емес, құралы ретінде көрінеді, сондықтан олар ең жоғарғы мақсат – кемелдікке бағынышты болып қалады. Жүйесінің саяси бөлігінде Фергюсон Монтескьеге еліктейді және жақсы реттелген бостандық пен еркін үкіметті қолдайды. Оның замандастары, Юмнан басқа, оның жазбаларын үлкен маңызға ие деп санайды (Сэр Лесли Стивен, "Он сегізінші ғасырдағы ағылшын ой-пікірлері", Кембридж университетінің баспасы, 2011, 214-бет). Фергюсон өзінің республикалық замандастарының империялық кеңею мемлекеттің бостандығына зиян келтіреді деген қорқынышын бөліседі, бірақ ол өкілдік институттарды кеңейіп жатқан мемлекеттен туындайтын қауіптерге қарсы шешім ретінде қарастырады. Ол Британ империясын қорғады, бірақ саяси өкілдік оның тиранияға айналуының алдын алудың кілті екенін айтты. Фергюсон "Прогресс идеясының" белді жақтаушысы болды. Ол жеке адамның жеке мүддесін іздеу арқылы коммерциялық қоғамның өсуі өзін-өзі қамтамасыз ететін прогреске ықпал ете алады деп сенді. Дегенмен, парадоксальды түрде Фергюсон мұндай коммерциялық өсім ізгіліктің төмендеуіне әкеліп, содан кейін Римдегідей құлдырауға соқтыруы мүмкін деп ойлады. Фергюсон, шын ниетті пресвитериан, осы парадоксқа Құдайдың белгілеген жоспарының аясында шешім тапты, ол прогресті де, адамның еркін таңдауын да талап етеді. Фергюсон үшін адамзаттың іс-әрекеттері арқылы алатын білімі, тіпті уақытша кері кетуге әкелетін әрекеттері де, оның прогрестік, асимптотикалық қозғалысының ажырамас бөлігі болып табылады, ол толыққанды кемелдікке жетпейді. Фергюсонға классикалық гуманизм және Тацит, Никколо Макиавелли және Томас Гоббс сияқты жазушылар әсер етті. Дэвид Юм мен Адам Смит кіретін Эдинбургтің таңдаулы қоғамының мүшелері де маңызды ықпал етті. Фергюсон өркениеттің негізінен біздің жеке тәуелсіздігімізді шектейтін, бірақ қауіпсіздік пен әділдік сезімін беретін заңдар туралы деп сенді. Ол әлеуметтік хаос көбінесе деспотизмге әкеледі деп ескертті. Азаматтық қоғамның мүшелері өздерінің тәуелсіздігін, яғни жабайылардың иеленген автономиясын, қауіпсіздік немесе азаматтық бостандық ретіндегі бостандыққа айырбастайды. Монтескье де осыған ұқсас аргумент келтірді. Фергюсон Джозеф Блэктің бірінші туысы, жақын досы және әріптесі болды, ал Кэти Бернетт Блэктің немересі болды. Олар жеті бала өрбіткен: үлкені Адам Фергюсон (Британ армиясының офицері), сэр Уолтер Скоттың жақын досы, содан кейін Джеймс, Джозеф, Джон, Изабелла, Мэри және Маргарет. Джон (Джон Макферсон Фергюсон) Корольдік теңіз флотының контр-адмиралы болды. 1780 жылы Фергюсон салдарсыз шалдықты, бірақ толыққанды жазылып, өмірінің соңына дейін вегетариандыққа көшті. Фергюсон сондай-ақ алкогольді ішімдіктерден бас тартты. Ол өзінің жақын туысы және досы Джозеф Блэкпен бірге болмаса, сыртқа тамақтануға бармады.

In his ethical system Ferguson treats man as a social being, illustrating his doctrines by political examples. As a believer in the progression of the human race, he placed the principle of moral approbation in the attainment of perfection. Victor Cousin criticised Ferguson's speculations (see his Cours d'histoire de la philosophie morale an dix huitième siècle, pt. II., 1839–1840):

We find in his method the wisdom and circumspection of the Scottish school, with something more masculine and decisive in the results. The principle of perfection is a new one, at once more rational and comprehensive than benevolence and sympathy, which in our view places Ferguson as a moralist above all his predecessors. By this principle Ferguson attempted to reconcile all moral systems. With Thomas Hobbes and Hume he admits the power of self interest or utility, and makes it enter into morals as the law of self preservation. Francis Hutcheson's theory of universal benevolence and Adam Smith's idea of mutual sympathy (now empathy) he combines under the law of society. But, as these laws appear as the means rather than the end of human destiny, they remain subordinate to a supreme end, and the supreme end of perfection. In the political part of his system Ferguson follows Montesquieu, and pleads the cause of well regulated liberty and free government. His contemporaries, with the exception of Hume, regarded his writings as of great importance (see Sir Leslie Stephen, English Thought in the Eighteenth Century, Cambridge University Press, 2011, p. 214). Ferguson shared his republican contemporaries' fear that imperial expansion would undermine the liberty of a state, but he saw representative institutions as a solution to the dangers posed by an expanding state. He defended the British Empire, but argued that political representation was key to prevent it from becoming tyrannical. Ferguson was a leading advocate of the Idea of Progress. He believed that the growth of a commercial society through the pursuit of individual self interest could promote a self sustaining progress. Yet paradoxically Ferguson also believed that such commercial growth could foster a decline in virtue and thus ultimately lead to a collapse similar to Rome's. Ferguson, a devout Presbyterian, resolved the apparent paradox by placing both developments in the context of a divinely ordained plan that mandated both progress and human free will. For Ferguson, the knowledge that humanity gains through its actions, even those actions resulting in temporary retrogression, form an intrinsic part of its progressive, asymptotic movement toward an ultimately unobtainable perfectibility. Ferguson was influenced by classical humanism and such writers as Tacitus, Niccolò Machiavelli, and Thomas Hobbes. The fellow members of Edinburgh's Select Society, which included David Hume and Adam Smith, were also major influences. Ferguson believed that civilization is largely about laws that restrict our independence as individuals but provide liberty in the sense of security and justice. He warned that social chaos usually leads to despotism. The members of civil society give up their liberty as autonomy, which savages possess, in exchange for liberty as security, or civil liberty. Montesquieu used a similar argument. Ferguson was first cousin, close friend and colleague to Joseph Black M. D and Katie Burnett was Black's niece. They produced seven children the eldest Adam Ferguson (British Army officer) close friend to Sir Walter Scott, followed by James, Joseph, John, Isabella, Mary and Margaret. John (John MacPherson Ferguson) was a Rear Admiral in the Royal Navy. Ferguson suffered an attack of paralysis in 1780 but fully recovered and became a vegetarian for the rest of his life. Ferguson also abstained from alcoholic drink. He did not dine out unless with his first cousin and great friend Joseph Black.