Кіріспе

Шотланд физигі, мұзтанушы және сейсмолог (1809–1868)

Джеймс Дэвид Форбс (1809–1868) – шотланд физигі және мұзтанушы, ол жылу өткізгіштігі және сейсмология саласында кеңінен жұмыс істеген. Форбс өмірінің көп бөлігін Эдинбург қаласында өткізді, ондағы университетке қабылданды және 1833 жылдан бастап 1859 жылы Сент-Эндрюс Біріккен колледжінің ректоры болғанға дейін профессор қызметін атқарды.

Өмір және жұмыс

Форбс 1809 жылғы 20 сәуірде Эдинбургтегі 86 Джордж көшесінде дүниеге келді. Ол Монимуск пен Питслигоның (1773–1828) 7-ші баронеті сэр Уильям Форбстың және Инвермейдің Уильямина Белчесінің төртінші ұлы болды. Оның бауырлары адвокат және ауыл шаруашылығы маманы сэр Джон Стюарт Хепберн Форбс (Феттеркерн мен Питслиго) және банкир Чарльз Форбс еді. 1825 жылы Эдинбург университетіне қабылданды және көп ұзамай «Δ» қолтаңбасымен Эдинбург философиялық журналына анонимді түрде мақалалар жаза бастады. Он тоғыз жасында Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болды, ал 1832 жылы Лондон Корольдік қоғамына сайланды. Осы кезде ол сэр Дэвид Брюстермен хат алмасып, оны ғылымда жаңа зерттеулер жасауға ынталандырды. Бір жылдан кейін Эдинбург университетінде табиғат философиясының профессоры болып тағайындалды. Ол 1860 жылға дейін осы лауазымнан бас тартпады, осы кезеңде өзін белсенді және тиімді оқытушы ретінде көрсетіп қана қоймай, университет ішіндегі жағдайды жақсартуға да үлкен үлес қосты. 1859 жылы Брюстерден кейін Сент-Эндрюс Біріккен колледжінің директоры болып тағайындалды және 1868 жылы Клифтонда қайтыс болғанға дейін осы лауазымды атқарды. Ол ғылыми зерттеуші ретінде жылу және мұздықтар туралы зерттеулерімен танымал. 1836 мен 1844 жылдар аралығында «Транс. Рой. Сок. Эд.» журналында «Жылу туралы зерттеулер» атты төрт серия жариялады. Онда ол турмалиннің инфрақызыл жылу сәулесін, жұқа мика пластиналары арқылы өткізу және поляризациялық бұрышта орналастырылған мика пластиналары үйірмесінен шағылысу арқылы поляризациялайтынын, сондай-ақ тау тұзының ромбындағы екі ішкі шағылысу арқылы оның дөңгелек поляризациясын көрсетті. Осы еңбегі үшін 1838 жылы Корольдік қоғамның Рамфорд медалін, ал 1843 жылы «Атмосфераның мөлдірлігі және күн сәулелерінің жойылу заңдары» атты мақаласы үшін Корольдік медальді алды. 1842 жылы кері маятникті сейсмометрді ойлап тапты. 1846 жылы Эдинбург маңындағы әртүрлі тереңдіктегі және топырақтағы жер температурасын зерттеуді бастады, нәтижесінде тұзақ туф, құмтас және таза бос құмның жылу өткізгіштігі анықталды. Өмірінің соңында ол темір таяқшалардағы жылу өткізгіштігінің заңдарын зерттеумен шұғылданды, соңғы жұмысы темірдің жылу өткізгіштігі температураның артуымен төмендейтінін көрсету болды. Оның назары 1840 жылы Глазгодағы Британдық қауымдастығының мәжілісінде Луи Агассизбен кездескенде мұздықтардың ағысы мәселесіне ауды. Кейін ол Швейцарияға бірнеше рет сапар шекті, онда Бернхард Студердің теорияларына қатты әсер етті, сондай-ақ нақты деректер алу үшін Норвегияға барды. Оның байқаулары мұздық – бұл кемелсіз сұйықтық немесе өзара қысымның әсерімен белгілі бір еңіспен төмен түсетін сіңіргіш дене деген тұжырымға әкелді, бұл оны Тиндалл және басқалармен басымдық және ғылыми принциптер бойынша дауға түсірді. Осы дауда Форбстың жақтаушысы Джон Раскин болды, олар 1844 жылы Альп тауларындағы зерттеу сапары кезінде кездейсоқ кездескен. Осы сапарлар барысында ол әртүрлі биіктіктегі судың қайнау температурасын өлшеді. 1857 жылы жарияланған бұл деректер жиынтығы статистикада Форбстың деректері деп белгілі, оның пайдалылығы мынада:
Тәуелді және тәуелсіз айнымалы арасындағы қисық сызықты байланысты байқалған физикалық құбылысты білу арқылы сызықтық модельге айналдыруға болатынын көрсетеді. Сызықтық регрессиядағы қалдықтарды талдаудың маңыздылығын атап көрсетеді, өйткені қалдықтар шикі деректерді визуалды тексеруде көрінбейтін ерекше мәнді көрсетеді. Форбс геологиямен да қызығушылық танытты және Пиренейдің жылу көздері, Вивараи (Ардеша) сөнген жанартаулары, Кучуллин және Эйльдон төбелерінің геологиясы туралы естеліктерін жариялады. 150-ге жуық ғылыми мақаладан басқа, ол «Савой Альптері мен Пенин тізбегінің басқа бөліктері арқылы саяхат, мұздықтардың құбылыстарына бақылаулар» (1843), «Норвегия және оның мұздықтары» (1853), «Мұздықтар теориясы туралы кездейсоқ мақалалар» (1859), «Монблан және Монте-Розаға тур» (1855) атты еңбектерді жазды. Сондай-ақ, ол 1852 жылы «Британия энциклопедиясының» сегізінші басылымында жарияланған «Математикалық және физикалық ғылымның прогресі туралы диссертацияның» авторы болды. Жаңа Зеландиядағы Форбс өзені мен Форбс мұздықтары, Монблан массивіндегі Салеина мұздығы мен Ду Тур мұздығы арасындағы Агиль Форбс оның құрметіне аталған. Джеймс Дэвид Форбс – діншіл христиан болған, бұл оның «Джеймс Дэвид Форбстың өмірі мен хаттары» (1873) еңбегінен көрінеді, бұл Форбстың жеке хаттарының жинағы, Джон Кэмпбелл Шерп пен Форбстың шәкірті Питер Гутри Тейтпен бірлесіп жазылған. Ол 1868 жылғы 31 желтоқсанда қайтыс болды және Эдинбургтегі Диан зиратында жерленді. Қабір қарапайым, бірақ үлкен сұр граниттік кельттік кресімен белгіленген және дөңгелектің батысындағы басты жолдың оңтүстік жағында орналасқан. Оның әйелі Алисия Ваухоп (1824–1885) оның қасына жерленген. Оның туыстары Шотландиялық Епископ шіркеуінің басшылары Александр Пеноуз Форбс және Джордж Хэй Форбс болды. Оның ұлы ғалым Джордж Форбс болды.