Кіріспе
Британдық христиан миссионері және жазушы Уильям Эллис (29 тамыз 1794 – 9 маусым 1872) – британдық миссионер және жазушы. Ол Қоғам аралдары, Гавай аралдары және Мадагаскарды аралап, өзінің тәжірибелерін баяндайтын бірнеше кітап жазды. "Уильям Эллис" деген атқа ие басқа адамдар да бар.
the other people with the name "William Ellis"
William Ellis (29 August 17949 June 1872) was a British missionary and writer. He travelled through the Society Islands, Hawaiian Islands, and Madagascar, and wrote several books describing his experiences.
Ерте өмір
Ол 1794 жылғы 29 тамызда Лондондағы Лонг-Акр қаласындағы Чарльз көшесінде жұмысшы отбасында дүниеге келді. Оның әкесі (Норвичтен) және қысқа ғұмырлы ағасы (25 мамыр 1793 – 3 желтоқсан 1793) Уильям деп аталды. (Егер бала ерте қайтыс болса, ата-анасы келесі баласына сол есімді қоятын, әсіресе ата-анасының немесе ата-бабасының есімін жалғастыруды қаласа.) Анасының бойжеткендегі аты Сара Бедборо (1772–1837) болды. Ол Англияның Рединг қаласында дүниеге келді, ал оның ата-анасы Дэниел мен Мэри Бедборо 1772 жылғы 5 сәуірде оны Беркширдің Херст қаласында крещение рәсімінен өткізді. Ол 1792 жылғы 13 тамызда Уильям Эллиске үйленді. Олардың басқа балалары: Сара Эллис (9 желтоқсан 1797, Лондонның Сент-Джайлз қаласында туған), Мэри Эллис (6 қаңтар 1803, Висбехте туған), Энн Барнард (Энн Эллис, 1 маусым 1805, Висбехте туған) және Томас Эллис (26 ақпан 1800, Висбехте туған). Кіші Уильям және оның аман қалған бауырлары 1806 жылғы 4 наурызда Ричард Райт, протестант диссидент пасторы, унитариян шіркеуінде (бұрынғы Deadman's Lane, Wisbech) крещение рәсімінен өтті. Төрт жасында ата-анасы оны және әпкесі Сараны Висбехке, Или аралына, Кембриджширге әкелді. Жас Уильям жастық шағында өсімдіктерді жақсы көріп, бағбан болды. Ол он екі жасында мектепті тастап, алдымен Висбехте, содан кейін Эли аралындағы Торниде жұмыс істеді, кейіннен Оутвеллге көшіп, Рев. Хардвиккеге, содан кейін Лондонның солтүстігіндегі балабақшаға, соңында Сток Ньюингтондағы бай отбасына жұмысқа орналасты. Діни көзқарастары бар болғандықтан, ол Лондон миссионерлік қоғамында христиан миссионері болып оқуға түсіп, қабылданды. Ол 12 жасында бастауыш мектепте Ричард Райт есімді унитариян пасторының ынталандыруымен жазуды бастады, ол оның ерте жасында талантын байқады. Райт бірнеше жыл бойы Лондонның унитариян қорының миссионері болып, олардың ілімін тарату үшін жұмыс істеді, нәтижесінде Висбехтегі лауазымын тастады – біраз уақытқа қауым пасторсыз қалды. Бір жылдық оқу барысында Эллис теологияны және түрлі қолданбалы өнерді, мысалы баспа және кітап мұқабасын жасауды үйренді. Көп ұзамай ол әйелімен бірге Оңтүстік теңіз аралдарына жіберілді, 1816 жылғы 23 қаңтарда Англиядан кетті. Олар Сидней арқылы Емиоға, желді аралдардың біріне жетіп, сол жерде тіл үйренді. Оның қызы Мэри (1817–1837) дүниеге келді. Олардың болу кезінде Таитидің егемендігін қайтаруға көмектескен жақын маңдағы Тынық мұхиты аралдарының бірнеше басшылары Эмиоға барып, ЛМС миссионерлерін (оның ішінде Джон Орсмонд пен Джон Уильямс және олардың әйелдерін) өз аралдарына шақырды. Үш миссионерлік отбасы да Хуахинеге 1818 жылғы маусымда келді, олар көрші аралдардан көптеген адамдарды, соның ішінде Раиатеаның патшасы Таматоаны тартты. Олардың төрт баласы болды: Мэри (1817–1837), Джон Эмео Эллис (1818 жылы туған), Элизабет (1820–1858) және Энн Эллис (1821–1862). Эллис шағын топпен Таитиден "Мермейд" шхунасымен Гавай аралдарына, сол кезде "Сэндвич аралдары" деп аталған Гавай аралдарына сапар шекті. Сол сапарда патша Камехамеха II-ге алты зеңбірекпен жабдықталған "Принц-Регент" атты тағы бір кішкентай шхуна сыйға тартты. Топ 1822 жылғы 16 сәуірде Гонолулуға келді. Маркиз аралдарына да бару жоспарланған, бірақ ол 1822 жылғы 27 тамызда Таитиге оралды. Эллис қалуға шақырылды және ол отбасын Гавайиге әкелуді ұйымдастырды, олар 1823 жылғы 4 ақпанда "Актив" кемесімен келді. Ол квакер ретінде тәрбиеленген, бірақ кейіннен тәуелсіз немесе конгрегационалист болуды таңдады, Лондон миссионерлік қоғамына қатысқан көптеген адамдар да солай болды, бірақ ол конфессиялық емес еді. Ол күйеуінің кітаптарға және жазуға деген сүйіспеншілігін бөлісті. Оңтүстік теңіздерден оралғаннан кейін ол Полинезияның топографиясы, тарихы, ботаникасы және этнографиясы туралы табысты жазушы болды. Сара Эллис өзінің жетістіктерін, негізінен, қоғамдағы әйелдердің рөлі туралы кітаптар арқылы тапты. Эллистің ең маңызды жұмысы "Полинезия зерттеулері" болды. Бұл оны талантты этнографиялық және географиялық жазушы ретінде таныстырды және Роберт Саутидің "Quarterly Review" журналында: "Біз ешқашан оқымаған қызықты кітап" деп бағаланды. Эллистің жазбаларына осы және басқалардың мақтауы инвесторларға миссионерлерге, әсіресе ЛМС миссионерлеріне жағымды қарауға ықпал етті. Бұрын олар сауда-саттыққа дәстүрлі қатал көзқараспен қарамауға, құлдар мен жергілікті халықтардың үмітін, білім деңгейін, бостандығын және мәртебесін көтеруші ретінде бейнеленген. Эллиске ЛМС директорлары Мадагаскар туралы зерттеулерін жазуды тапсырды, олар 1838 жылы екі томдық "Мадагаскар тарихы" ретінде жарияланды. 1844 жылы оның "Лондон миссионерлік қоғамының тарихының" бірінші томы да жарияланды. Денсаулығының нашарлауына байланысты Эллис ЛМС-тен кетіп, әйелі Сарамен бірге Лондонның солтүстігіндегі Герфордширдегі Ходдесдон ауылдық жеріндегі үйлерінде көбірек уақыт өткісі келді, оны ол 1840 жылы Rawdon House деп атады. 1847 жылы ол Ходдесдон қаласының конгрегационалдық шіркеуінің пасторы лауазымына ұсынылды.
Their other children were: Sarah Ellis (born 9 December 1797 in St. Giles, London), Mary Ellis (born 6 January 1803 in Wisbech), Ann Barnard (born Ann Ellis 1 June 1805, Wisbech) and Thomas Ellis (born 26 February 1800, Wisbech). William junior and his surviving siblings were all baptised on 4 March 1806 by Richard Wright, Protestant Dissenting Minister in the Unitarian chapel, (previously in Deadman's Lane, Wisbech). His parents brought him, when he was four years old, and his sister Sarah to Wisbech, Isle of Ely, Cambridgeshire. Young William developed a love of plants in his youth and became a gardener. He left school by the age of twelve, when he worked first in Wisbech and then Thorney in the Isle of Ely, later moving to Outwell to work for Rev. Hardwicke, then at a nursery north of London, and eventually for a wealthy family in Stoke Newington. Being of a religious nature, he applied to train as a Christian missionary for the London Missionary Society and was accepted to the school. He began writing at the age of 12, on being urged by a Unitarian minister named Richard Wright at elementary school, who discerned his talent at an early age. Wright was for several years employed as a missionary by the London Unitarian Fund Society to spread their doctrine and as a consequence gave up his post in Wisbech—for a while the congregation was without a minister. During a year's training Ellis acquired some knowledge of theology and of various practical arts, such as printing and bookbinding. He was soon posted to the South Sea Islands with his wife, leaving England on 23 January 1816. They arrived at Eimeo, one of the Windward Islands, via Sydney, and learned the language there. His daughter Mary (1817–1837) was born. During their stay, several chiefs of nearby Pacific islands who had assisted Pomare in regaining sovereignty of Tahiti, visited Eimeo and welcomed the LMS missionaries (including John Orsmond and John Williams and their wives) to their own islands. All three missionary families went to Huahine, arriving in June 1818, drawing crowds from neighbouring islands, including King Tamatoa of Raiatea. They had four children, Mary (1817–1837), John Eimeo Ellis (born 1818), Elizabeth (1820–1858) and Ann Ellis (1821–1862). Ellis and a small group travelled from Tahiti on the schooner Mermaid to the Hawaiian Islands, known then as the Sandwich Islands. On the same voyage, another small schooner called Prince Regent, outfitted with six cannons, was presented to King Kamehameha II. The party arrived in Honolulu on 16 April 1822. Although the plan had been to also visit the Marquesas Islands, it returned to Tahiti on 27 August 1822. Ellis was invited to stay and he arranged for his family to come to Hawaii, where they arrived on the Active on 4 February 1823. She had been brought up a Quaker but latterly chosen to become an Independent or Congregationalist, as did many of those involved in the London Missionary Society, albeit a non denominational one. She shared her husband's love of books and of writing. He had started to become a successful writer about the topography, history, botany, and ethnography of Polynesia since returning from the South Seas. Sarah Ellis gained her own success, primarily with books on women's role in society. Ellis's most important work was Polynesian Researches. This established him as a talented ethnographic and geographical writer, and was reviewed in the Quarterly Review by Robert Southey: "A more interesting book we have never perused." This and similar acclaim for Ellis's writing from others influenced investors to regard the missionaries more favourably, particularly the LMS missionaries. They had previously been portrayed as naively raising the expectations, educational level, liberty and status of slaves and native peoples, rather than taking a traditionally hard headed approach to trade and commerce. Ellis was asked by the directors of the LMS to write up his studies of Madagascar, which were published in 1838 as the two volume History of Madagascar. In 1844 the first volume of his History of the London Missionary Society was also published. Due to ill health, Ellis resigned from the LMS, wanting also to spend more time with his wife Sarah in their house in the country village of Hoddesdon in Hertfordshire, twenty miles north of London, which she had set us Rawdon House in 1840. In 1847, he was offered a post in Hoddesdon as pastor of its Congregational church.
Мадагаскарға жіберілген
Бес жылдан кейін Эллис денсаулығын қалпына келтіріп, Мадагаскарға ресми өкіл ретінде бару туралы LMS ұсынысын қабылдады. Кетуге дайыздалған Эллис Роджер Фентоннан фотосуретке түсіруді үйренуге және қажетті жабдықтар мен химиялық заттар алуға көмек сұрады. 1853 жылы Мадагаскарға келген ол миссия құруға тырысқанда, шенеуніктер тарапынан қарсылыққа ұшырады және астанаға баруға рұқсат алмады. Маврикийде уақытша база құрып, ол қайтадан Мадагаскарға кіруге тырысты, бірақ оған рұқсат берілмеді. 1856 жылы үшінші рет сапар шеккенімен, королева Ранавалона I оған бір ай ғана рұқсат берді. Осы оқиғаларды есте сақтау үшін ол «Мадагаскарға үш сапар» (1858) деген кітап жазды. Эллис 1860 жылдың сәуір айында Висбехке оралып, Мадагаскар туралы лекция оқыды. Осы кезде жиналған ақша Мадагаскар королі Радама II-ге «Блэкидің императорлық атласын» және сағатты сыйлауға жұмсалды. Эллис түсірген корольдің әскери киімдегі, тажы үстелде тұрған суреті Висбех жұмысшы институтында қойылды. 1862 жылы төртінші рет әрекеттенген Эллиске мамыр айында кіруге рұқсат берілді. Бұл аймақтағы француздық ықпалдың нәтижесі болды, себебі француздар еуропалықтардың аралда бекініп қалуын қаламады. Эллис 1865 жылға дейін Мадагаскарда болып, христиан дінінің негізін қалады. 1865 жылы Англияға зор құрметпен оралған ол саяхаттары мен аралдардағы діни әсері туралы лекциялар оқуға шақырылды. Эллис 1867 жылы Висбехке оралып, Висбех қоғамдық залында Мадагаскар туралы тағы бір лекция оқыды. Эллис қайтыс болғаннан кейін, Висбех жұмысшы институтының мүшесі Сэмюэл Смит оның бірнеше суреттерін басып шығарды. Жергілікті баспагер және фотограф Артур Болдинг Эллисті суретке түсіру мүмкіндігін пайдаланған болуы керек, өйткені ол келесі айда «carte de visite» форматында, түрлі түсті немесе қара-ақ суреттерді сатуға шығарды. Бұл сурет түскен адамның жалғыз суреті деп мәлімделді. Эллистің майлы суреті Джонатан Пекковермен жұмысшы институтына қою үшін сыйға берілді, қазір (2021) ол Висбех және Фенланд мұражайында сақталуда. Эллис алып келген киімдер мен маталардың үлгілері мұражайға тапсырылды. Төрт жыл өткен соң, 1869 жылы Мадагаскар королевасы Ранавалона II және оның сарайы христиан дініне көшті. Эллистің өзінің тәжірибесі, аралдың тарихы мен географиясы туралы кітаптары «Мадагаскарға қайта оралу» (1867) және «Мадагаскар шейіт шіркеуі» (1870) аттарымен жарық көрді.
Өлім
Эллис пойыз сапарында суық тиіп, 1872 жылдың 9 маусымында қайтыс болды. Сара Эллис жеті күннен кейін, 16 маусымда дүние салды. Олар 35 жыл үйленген еді. Эллис Лондонның Abney Park бейіштігінде, Исаак Уоттс бір кезде тұрған жерге жақын жерге жерленген. Оның әсем ойылған қабір тасы шіркеуімен бір қатарға келген. Оның екінші әйелі олардың елді мекендегі үйінің жанында жерленуді қалаған. Оның қайтысынан кейін көп ұзамай, ұлы Джон Эллис пен Генри Аллон жазған өмірбаяны жарияланды.
Мұра
Эллис Wisbech & Fenland мұражайына өзі жинаған экспонаттарды, оның ішінде екі құдай бейнесін, кремний балқыны, Сандвич аралдары королевасының көйлегінің бір бөлігін және басқа да маталарды сыйға берді. Көрмелерде Wisbech & Fenland мұражайының Уильям Эллис коллекциясынан алынған бірнеше түпнұсқа коллодиондық шыны негативтер қолданылды. «Уильям Эллис: Мадагаскардағы фотосурет, 1853-1865» 1995 жылдың 3-30 шілдесі аралығында Лондондағы Көркем өнер қоғамында, ал содан кейін 1995 жылдың қыркүйегінен бастап Мадагаскардың Антананариво қаласындағы Корольдік сарайда көрсетілді. Басқа суреттер Гетти коллекциясына енгізілген.