Кіріспе

Британдық христиан миссионері және жазушы Уильям Эллис (29 тамыз 1794 – 9 маусым 1872) – британдық миссионер және жазушы. Ол Қоғам аралдары, Гавай аралдары және Мадагаскарды аралап, өзінің тәжірибелерін баяндайтын бірнеше кітап жазды. "Уильям Эллис" деген атқа ие басқа адамдар да бар.

Ерте өмір

Ол 1794 жылғы 29 тамызда Лондондағы Лонг-Акр қаласындағы Чарльз көшесінде жұмысшы отбасында дүниеге келді. Оның әкесі (Норвичтен) және қысқа ғұмырлы ағасы (25 мамыр 1793 – 3 желтоқсан 1793) Уильям деп аталды. (Егер бала ерте қайтыс болса, ата-анасы келесі баласына сол есімді қоятын, әсіресе ата-анасының немесе ата-бабасының есімін жалғастыруды қаласа.) Анасының бойжеткендегі аты Сара Бедборо (1772–1837) болды. Ол Англияның Рединг қаласында дүниеге келді, ал оның ата-анасы Дэниел мен Мэри Бедборо 1772 жылғы 5 сәуірде оны Беркширдің Херст қаласында крещение рәсімінен өткізді. Ол 1792 жылғы 13 тамызда Уильям Эллиске үйленді. Олардың басқа балалары: Сара Эллис (9 желтоқсан 1797, Лондонның Сент-Джайлз қаласында туған), Мэри Эллис (6 қаңтар 1803, Висбехте туған), Энн Барнард (Энн Эллис, 1 маусым 1805, Висбехте туған) және Томас Эллис (26 ақпан 1800, Висбехте туған). Кіші Уильям және оның аман қалған бауырлары 1806 жылғы 4 наурызда Ричард Райт, протестант диссидент пасторы, унитариян шіркеуінде (бұрынғы Deadman's Lane, Wisbech) крещение рәсімінен өтті. Төрт жасында ата-анасы оны және әпкесі Сараны Висбехке, Или аралына, Кембриджширге әкелді. Жас Уильям жастық шағында өсімдіктерді жақсы көріп, бағбан болды. Ол он екі жасында мектепті тастап, алдымен Висбехте, содан кейін Эли аралындағы Торниде жұмыс істеді, кейіннен Оутвеллге көшіп, Рев. Хардвиккеге, содан кейін Лондонның солтүстігіндегі балабақшаға, соңында Сток Ньюингтондағы бай отбасына жұмысқа орналасты. Діни көзқарастары бар болғандықтан, ол Лондон миссионерлік қоғамында христиан миссионері болып оқуға түсіп, қабылданды. Ол 12 жасында бастауыш мектепте Ричард Райт есімді унитариян пасторының ынталандыруымен жазуды бастады, ол оның ерте жасында талантын байқады. Райт бірнеше жыл бойы Лондонның унитариян қорының миссионері болып, олардың ілімін тарату үшін жұмыс істеді, нәтижесінде Висбехтегі лауазымын тастады – біраз уақытқа қауым пасторсыз қалды. Бір жылдық оқу барысында Эллис теологияны және түрлі қолданбалы өнерді, мысалы баспа және кітап мұқабасын жасауды үйренді. Көп ұзамай ол әйелімен бірге Оңтүстік теңіз аралдарына жіберілді, 1816 жылғы 23 қаңтарда Англиядан кетті. Олар Сидней арқылы Емиоға, желді аралдардың біріне жетіп, сол жерде тіл үйренді. Оның қызы Мэри (1817–1837) дүниеге келді. Олардың болу кезінде Таитидің егемендігін қайтаруға көмектескен жақын маңдағы Тынық мұхиты аралдарының бірнеше басшылары Эмиоға барып, ЛМС миссионерлерін (оның ішінде Джон Орсмонд пен Джон Уильямс және олардың әйелдерін) өз аралдарына шақырды. Үш миссионерлік отбасы да Хуахинеге 1818 жылғы маусымда келді, олар көрші аралдардан көптеген адамдарды, соның ішінде Раиатеаның патшасы Таматоаны тартты. Олардың төрт баласы болды: Мэри (1817–1837), Джон Эмео Эллис (1818 жылы туған), Элизабет (1820–1858) және Энн Эллис (1821–1862). Эллис шағын топпен Таитиден "Мермейд" шхунасымен Гавай аралдарына, сол кезде "Сэндвич аралдары" деп аталған Гавай аралдарына сапар шекті. Сол сапарда патша Камехамеха II-ге алты зеңбірекпен жабдықталған "Принц-Регент" атты тағы бір кішкентай шхуна сыйға тартты. Топ 1822 жылғы 16 сәуірде Гонолулуға келді. Маркиз аралдарына да бару жоспарланған, бірақ ол 1822 жылғы 27 тамызда Таитиге оралды. Эллис қалуға шақырылды және ол отбасын Гавайиге әкелуді ұйымдастырды, олар 1823 жылғы 4 ақпанда "Актив" кемесімен келді. Ол квакер ретінде тәрбиеленген, бірақ кейіннен тәуелсіз немесе конгрегационалист болуды таңдады, Лондон миссионерлік қоғамына қатысқан көптеген адамдар да солай болды, бірақ ол конфессиялық емес еді. Ол күйеуінің кітаптарға және жазуға деген сүйіспеншілігін бөлісті. Оңтүстік теңіздерден оралғаннан кейін ол Полинезияның топографиясы, тарихы, ботаникасы және этнографиясы туралы табысты жазушы болды. Сара Эллис өзінің жетістіктерін, негізінен, қоғамдағы әйелдердің рөлі туралы кітаптар арқылы тапты. Эллистің ең маңызды жұмысы "Полинезия зерттеулері" болды. Бұл оны талантты этнографиялық және географиялық жазушы ретінде таныстырды және Роберт Саутидің "Quarterly Review" журналында: "Біз ешқашан оқымаған қызықты кітап" деп бағаланды. Эллистің жазбаларына осы және басқалардың мақтауы инвесторларға миссионерлерге, әсіресе ЛМС миссионерлеріне жағымды қарауға ықпал етті. Бұрын олар сауда-саттыққа дәстүрлі қатал көзқараспен қарамауға, құлдар мен жергілікті халықтардың үмітін, білім деңгейін, бостандығын және мәртебесін көтеруші ретінде бейнеленген. Эллиске ЛМС директорлары Мадагаскар туралы зерттеулерін жазуды тапсырды, олар 1838 жылы екі томдық "Мадагаскар тарихы" ретінде жарияланды. 1844 жылы оның "Лондон миссионерлік қоғамының тарихының" бірінші томы да жарияланды. Денсаулығының нашарлауына байланысты Эллис ЛМС-тен кетіп, әйелі Сарамен бірге Лондонның солтүстігіндегі Герфордширдегі Ходдесдон ауылдық жеріндегі үйлерінде көбірек уақыт өткісі келді, оны ол 1840 жылы Rawdon House деп атады. 1847 жылы ол Ходдесдон қаласының конгрегационалдық шіркеуінің пасторы лауазымына ұсынылды.

Мадагаскарға жіберілген

Бес жылдан кейін Эллис денсаулығын қалпына келтіріп, Мадагаскарға ресми өкіл ретінде бару туралы LMS ұсынысын қабылдады. Кетуге дайыздалған Эллис Роджер Фентоннан фотосуретке түсіруді үйренуге және қажетті жабдықтар мен химиялық заттар алуға көмек сұрады. 1853 жылы Мадагаскарға келген ол миссия құруға тырысқанда, шенеуніктер тарапынан қарсылыққа ұшырады және астанаға баруға рұқсат алмады. Маврикийде уақытша база құрып, ол қайтадан Мадагаскарға кіруге тырысты, бірақ оған рұқсат берілмеді. 1856 жылы үшінші рет сапар шеккенімен, королева Ранавалона I оған бір ай ғана рұқсат берді. Осы оқиғаларды есте сақтау үшін ол «Мадагаскарға үш сапар» (1858) деген кітап жазды. Эллис 1860 жылдың сәуір айында Висбехке оралып, Мадагаскар туралы лекция оқыды. Осы кезде жиналған ақша Мадагаскар королі Радама II-ге «Блэкидің императорлық атласын» және сағатты сыйлауға жұмсалды. Эллис түсірген корольдің әскери киімдегі, тажы үстелде тұрған суреті Висбех жұмысшы институтында қойылды. 1862 жылы төртінші рет әрекеттенген Эллиске мамыр айында кіруге рұқсат берілді. Бұл аймақтағы француздық ықпалдың нәтижесі болды, себебі француздар еуропалықтардың аралда бекініп қалуын қаламады. Эллис 1865 жылға дейін Мадагаскарда болып, христиан дінінің негізін қалады. 1865 жылы Англияға зор құрметпен оралған ол саяхаттары мен аралдардағы діни әсері туралы лекциялар оқуға шақырылды. Эллис 1867 жылы Висбехке оралып, Висбех қоғамдық залында Мадагаскар туралы тағы бір лекция оқыды. Эллис қайтыс болғаннан кейін, Висбех жұмысшы институтының мүшесі Сэмюэл Смит оның бірнеше суреттерін басып шығарды. Жергілікті баспагер және фотограф Артур Болдинг Эллисті суретке түсіру мүмкіндігін пайдаланған болуы керек, өйткені ол келесі айда «carte de visite» форматында, түрлі түсті немесе қара-ақ суреттерді сатуға шығарды. Бұл сурет түскен адамның жалғыз суреті деп мәлімделді. Эллистің майлы суреті Джонатан Пекковермен жұмысшы институтына қою үшін сыйға берілді, қазір (2021) ол Висбех және Фенланд мұражайында сақталуда. Эллис алып келген киімдер мен маталардың үлгілері мұражайға тапсырылды. Төрт жыл өткен соң, 1869 жылы Мадагаскар королевасы Ранавалона II және оның сарайы христиан дініне көшті. Эллистің өзінің тәжірибесі, аралдың тарихы мен географиясы туралы кітаптары «Мадагаскарға қайта оралу» (1867) және «Мадагаскар шейіт шіркеуі» (1870) аттарымен жарық көрді.

Өлім

Эллис пойыз сапарында суық тиіп, 1872 жылдың 9 маусымында қайтыс болды. Сара Эллис жеті күннен кейін, 16 маусымда дүние салды. Олар 35 жыл үйленген еді. Эллис Лондонның Abney Park бейіштігінде, Исаак Уоттс бір кезде тұрған жерге жақын жерге жерленген. Оның әсем ойылған қабір тасы шіркеуімен бір қатарға келген. Оның екінші әйелі олардың елді мекендегі үйінің жанында жерленуді қалаған. Оның қайтысынан кейін көп ұзамай, ұлы Джон Эллис пен Генри Аллон жазған өмірбаяны жарияланды.

Мұра

Эллис Wisbech & Fenland мұражайына өзі жинаған экспонаттарды, оның ішінде екі құдай бейнесін, кремний балқыны, Сандвич аралдары королевасының көйлегінің бір бөлігін және басқа да маталарды сыйға берді. Көрмелерде Wisbech & Fenland мұражайының Уильям Эллис коллекциясынан алынған бірнеше түпнұсқа коллодиондық шыны негативтер қолданылды. «Уильям Эллис: Мадагаскардағы фотосурет, 1853-1865» 1995 жылдың 3-30 шілдесі аралығында Лондондағы Көркем өнер қоғамында, ал содан кейін 1995 жылдың қыркүйегінен бастап Мадагаскардың Антананариво қаласындағы Корольдік сарайда көрсетілді. Басқа суреттер Гетти коллекциясына енгізілген.