Кіріспе

Персиялық ақсүйек Мирза Аббас и Нури (ميرزا عباس نوري, 1839 жылы қайтыс болған), көбінесе Мирза Бузург деп танылады, Бахаи дінінің негізін қалаушы Бахаулланың әкесі. Мирза Бузург – Парсы провинциясы Нурдан шыққан дворян, және бір кезде Фатх Али Шахтың қызметінде болды. Мирза Бузург – Мирза Рида Кули Бигтің ұлы, Мирза Аббастың ұлы, Хажи Мұхаммад Рида Бигтің ұлы, Ақа Мұхаммед Әлидің ұлы, Ақа Фахрдың ұлы, Шахрияр Хасанның ұлы. Оның төрт әйелі, үш кәнизағы және кем дегенде 15 баласы болған.

Мемлекет алдындағы қызмет

Ол парсы қажар патшасы Фатх Али Шаһтың он екінші ұлы, Имам Вирди Мирзаның визирі (министр) қызметін атқарды. Фатх Али Шаһ – Қажар тайпасының Ілхани (тайпа басшысы) болған. Кейіннен Мирза Бурзург Боруджерд және Лорестанның губернаторы болып тағайындалды.

Отбасы

Мырза Бузурдың алғашқы некесін оның әкесі Рида Құли Биг, Кхан Наних есімді туысына үйлестірді. Бұл бірінші әйелінен Мырза Ақа, үлкені, және Мырза Мұхаммад Хасан атты екі ұл туды. Мырза Бузурдың екінші әйелі бұрын бір рет үйленген және жесір қалған Кхадижа Кханум болды. Оның бірінші некеден бір ұлы мен екі қызы болды, атап айтқанда, Мырза Мұхаммад Әли, Сакиних Кханум және Суғра Кханум. Мырза Бузур Кхадижа Кханумды әйелге алды және оның қызы Сакиних Кханумды өзінің кіші інісі Мырза Мұхаммедке үйлендірді. Бұл некеден туған тұңғыш қыз – Сарих Кханум (Бахаулланың жазбаларында көбінесе ‘Ухт’, арабшада ‘қарындас’ деп аталады). Одан кейін әкесінің өмірінде қайтыс болған Мырза Михди, ал үшіншісі – Мырза Хусайн Әли (Бахаулла) дүниеге келді. Төртіншісі – тағы бір ұл, Миржа Муса, кейін Ақайи Калим деп аталды, ал бесіншісі – тағы бір қыз, Ниса’ Кханум, ол ақырында Ресей елшілігінің хатшысы Миржа Маджид и Ахиге үйленді. Мырза Бузурдың үшінші әйелі Култхум Кханум и Нури болды, одан бес бала дүниеге келді. Біріншісі – Мырза Йахияның адал қолдаушысы болған Шах Сұлтан Кханум (оны ‘Изийих Кханум’ деп те атайды). Содан кейін үш ұлы болды: Паришан лақап атымен белгілі ақын Мырза Тақи, Бахауллаға қарсы шыққан шейх; Меккеге қажылық жасағаннан кейін ‘Хажи’ атағын алған Мырза Рида Құли, ол Бахаулладан алшақтап, тіпті әйелі Мәриям оған өте берілгенімен, олардың байланысын жасыруға тырысты; және үшінші ұлы, Мырза Ибрахим, ол да әкесінің өмірінде қайтыс болды. Мырза Бузурдың осы некеден туған бесінші баласы – Фатима Сұлтан Кханум, ол да Мырза Йахияның жолын ұстанды. Мырза Бузурдың келесі үш әйелі – қарындас әйелдер болды. Біріншісі – Мырза Йахияның анасы, Кирманшахтан Кучик Кханум. Екіншісі – грузин әйелі Набат Кханум, одан Мырза Бузурдың тағы бір қызы, Хусниyyих Кханум туды, оның жайлы көп мәлімет жоқ. Соңғы қарындас әйел, Түркманиyyих – Бахауллаға өте берілген Мырза Мұхаммад Құлидің анасы. Соңында Мырза Бузур Фатх Әли Шахтың қызына үйленді. Дия’у-с Салтаних аталған бұл әйел Миржа Бузурдың каллиграфия оқушысы болған. Олардың некесі оған бақытсыздықтан басқа ештеңе әкелмеді және ақырында оның құлдырауына себеп болды.

Қызметтен шығару

Мырза Бузург Фатх Али шаһтың қайтысына дейін және Мұхаммед шаһтың (1834–1848 жылдары билік құрған) билігіне дейін мемлекеттік қызметте өркендеді. Оның бас визирі Хажи Мирза Ақаси кезінде ол лауазымын және көптеген байлығын жоғалтты. Хаджи Мирза Ақаси, премьер-министр, Мырза Бузургке қарсы болды. Оның антагонизмінің бір себебі – Мырза Бузургтың Қаим Мақам, Фарахандық Мирза Әбу'л Қасиммен болған тығыз достығы еді. 1835 жылдың маусым айында Мұхаммед шаһ Қаим Мақамды өлімге кесті. Мырза Бузург Хажи Мирза Ақасиды айыптаған хаттар жазды, оларды премьер-министр тауып алып, күшпен жауап берді. Ол Мырза Бузургті Буружирд және Луристанның губернаторы қызметінен босатып жіберді. Бұл лауазымды оған досы Қаим Мақам сыйлаған еді. Мұхаммед шаһтың өзінің қолымен жазылған, Мырза Бузургтың осы қызметте көрсеткен еңбегін мақтаған құжаты сақталған. Содан кейін Хажи Мирза Ақаси Мырза Бузургтың жылдық жәрдемақысын тоқтатты. Одан кейін ол Мырза Бузург пен оның соңғы әйелі, Фатх Али шаһтың қызы Зияус Салтана арасындағы қарым-қатынасты бұзуға тырысты. Өзінің жүрегі жақын туысы Фырайдун Мирза арқылы Зияус Салтананы күйеуінен ажырасуға көндірді. Мырза Бузургтың күтіп бағуға үлкен отбасы болды және ол енді өзінің иеліктерін сақтап тұруға шамасы келмеді. Ол өзінің мүлігінің бір бөлігін сатуға және басқаларын ипотекаға беруге мәжбүр болды, соның ішінде ол отбасымен бірге тұратын Тегерандағы үйлер кешенін де. Неке шартының сомасы Мырза Бузургтың бірден төлеуіне мүмкіндік бермеді, сондықтан Зияус Салтана Мырза Бузургты өз үйінде қамауға алды. Ақырында, Мырза Бузург Тегерандағы үйлер кешенін тағы да сатуға мәжбүр болды және ондағы құнды кілемдер мен басқа да жиһаздардан айырылды.

Кейінгі жылдар

Дауылдар басылғаннан кейін, Мырза Бузург мәжбүрлі түрде, "мардымсыз бағаға" сатуға мәжбүр болған үйлерін қайтаруға тырысты. Бахаулланың қолжазбасындағы құжат, үйлердің заңсыз қысыммен сатылғанына куәлік беру мақсатымен жазылған. Бірақ, бұл күтілген нәтижені бермеді және ешқандай өтемақы төленбеді. Содан кейін Мырза Бузург Иракқа көшуді жоспарлады, бірақ 1839 жылы қайтыс болды. Оның денесі Иракқа апалып, Әлидің қабірі орналасқан Наджаф қаласына жерленді. Оның жеті ұлы мен бес қызы қалды. Оның тамаша және жоғары бағаланған қолжазбалары Иранның ішінде де, сыртында да түрлі жинақтарда сақталған. Бахаи Әлемдік Орталығының Халықаралық Мұрағатында осындай бір парқынша бар.