Кіріспе
Қысқа қалқаншасы, күмбезі, лентасы және таңбасы бар біртекті бас киім түрі. Көптеген елдердің қарулы күштері, сондай-ақ полиция және өрттен қорғау қызметтері сияқты біртекті киім киетін азаматтық ұйымдардың көпшілігі бұл бас киімді тағады. Оның аты қысқа қалқаншасынан (визерінен) шыққан, бұл қалқанша бұрын жылтыратылған былғарыдан жасалған, бірақ қазір көбінесе арзан синтетикалық материалдан жасалады. "Азық шапкасы" немесе "жанама шапка" терминдері де қолданылады, бірақ олар "далалық шапкаға" да қатысты. Басқа маңызды бөліктері – күмбез, лента және таңбалар, әдетте бас киімге бекітілетін белгі және шенге сәйкес кестеленген ою-өрнек. Көбінесе күмбез түсінен өзгеше түсті жиектер де болады, әдетте теңіз күштері үшін ақ, әуе күштері үшін көк, ал әскер үшін жасыл түс қолданылады. Лента әдетте қара немесе контрастты, кейде өрнекті немесе жолақты болуы мүмкін. Ұлыбритания армиясында әр полк пен корпустың өзіндік белгісі бар. АҚШ Қарулы күштерінде бас киімге бекітілетін белгі барлық әскер түрінде біркелкі, бірақ әртүрлі шендегілер әртүрлі нұсқаларды қолданады.
A peaked cap, peaked hat, service cap, barracks cover, or combination cap is a form of headgear worn by the armed forces of many nations, as well as many uniformed civilian organisations such as law enforcement agencies and fire departments. It derives its name from its short visor, or peak, which was historically made of polished leather but increasingly is made of a cheaper synthetic substitute. The term forage cap is also used, although that also applies to the "field service cap" or the side cap. Other principal components are the crown, band, and insignia, typically a cap badge and embroidery in proportion to rank. Piping is also often found, typically in contrast to the crown colour, which is usually white for navy, blue for air force, and green for army. The band is typically a dark, contrasting colour, often black, but may be patterned or striped. In the British Army, each regiment and corps has a different badge. In the United States Armed Forces, the cap device is uniform throughout every service branch, although different variants are used by different rank classes.
Тарих
Бағаналы шапка XVIII ғасырдың соңында немесе XIX ғасырдың басында Солтүстік Еуропада пайда болды, көбінесе оны жұмысшы табының ер адамдары киеді. Наполеон соғыстарының соңғы жылдарында 1811 жылы Ресей армиясында, кейін Пруссия армиясында (сол кезде Ресейдің одақтасы) пайда бола бастады. Ол ыңғайлылығымен және жеңіл салмағымен танымал болды, бұл стандартты міндетті киім болған ауыр бикорн мен шаколардан өзгеше еді. Бидермейер дәуірінде (1815–1848) ол барлық сыныптағы неміс және австриялық азаматтардың жалпы киіміне айналды, ал 19 ғасыр бойы Солтүстік Еуропаның жұмысшы табы арасында танымал болды. Бірақ Ұлыбританияда ғасыр соңында азаматтар көбінесе жалпақ шапканы таңдады. 1846 жылы Мексика-Америка соғысы кезінде АҚШ армиясы Мексиканың ыстық климатында шаконың қолайсыздығына байланысты бағаналы шапқаны қабылдады. 1879 жылы Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің бас сержанттары офицерлердің 1825 жылдан бері киетін парадтық бас киімінен үлгі алып, бағаналы шапқаны қабылдады. Британ армиясы 1902 жылы жаңа хаки далалық киім үшін де, басқа шенділер үшін "серуенге шығу" немесе бос уақытта кию үшін (түсті нұсқада) бағаналы шапқаны қабылдады. АҚШ армиясының барлық шендері 1902 мен 1917 жылдар аралығында көк түсті формамен бірге қою көк бағаналы шапқа киді. 20 ғасырда бағаналы шапка әлемнің әскерлерінде, теңіз күштерінде, әуе күштерінде және полиция күштерінде кең таралды, бірақ жауынгерлер оны жауынгерлік қақпақтарға алмастырды. Салқын соғыс кезінде және Кеңес Одағының тарағаннан кейін, ресейлік үлгідегі формалар әртүрлі Азия, Шығыс Еуропа, Африка елдерінің коммунистік армияларына және посткеңестік мемлекеттерге (Балтық елдерін қоспағанда, Әзірбайжан (бірдей дизайн, бірақ түрік әріптестерімен жақын байланыста), Грузия (2004 жылдан кейін) және Украина (2016 жылдан кейін)) берілді. Әсіресе Солтүстік Корея армиясының офицерлері киетін үлкен шапкалар 1950 жылдан 2023 жылға дейін өзгеріссіз қалды.
Австралия
Австралия армиясында биік шапка қызметтік шапка деп аталады және барлық шендер оны көбінесе "Патрульдік көк" киім үлгісімен киеді, шапканың түсі көк болады. 2010 жылдың қыркүйегіне дейін кіші офицерлер, офицерлер және офицерлік/штабтық курсанттар кез келген жалпы міндеттердегі киім және жұмыс/қорғаныс киімдерімен хаки түсті қызметтік шапка киюге рұқсат етілген. Австралия Корольдік әуе күшінде биік шапка барлық шендер үшін стандартты бас киім болып табылады, көбінесе қызметтік киіммен, салтанатты киіммен және тропикалық киіммен бірге тағылады. Австралия Корольдік теңіз күштерінде биік шапка – бұл кіші офицер шенінен жоғары шендегі қызметкерлер салтанатты киім, күнделікті киім және басқаларымен бірге киетін стандартты бас киім.
Австрия
XIX ғасыр бойы Аустрия-Мажарстан армиясы бастапқыда қара былғарыдан, кейін ақ боз жүннен жасалған шако киімдерін алды. Шаконың биіктігі бірте-бірте төмендеп, картон қатайтқышы алынып тасталды, және 1908 жылға қарай ол шапқыға айналды. Бұл шапқы екі дүниежүзілік соғыс кезінде австриялық офицерлер мен қатардағы әскерилер киді, бірақ 1955 жылы құрылған соғыстан кейінгі австриялық Бундесәскерде зәйтүн түсті ұзын шапқы және американдық үлгідегі форма енгізілді.
Канада
Шляпа Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында негізгі бас киім ретінде қолданылды, бірақ бас жарақаттарының көбеюі оны Броди шлемімен ауыстыруға алып келді, ол жауынгерлік бас қорғанысының негізгі құралы болды. Канадалық қарулы күштерінде пиктелген шляпа – ерлердің Корольдік Канада теңіз күштерінің формасымен киетін негізгі бас киімі. Ол Корольдік Канада әуе күштерінде қолданыстан шығарылды, ал арнайы жағдайларда, генерал-офицерлер мен бас сержанттар армия формасымен бірге берет немесе пиктелген шляпа кие алады. Корольдік Канадалық жаяу әскер корпусының мүшелері, мысалы, Канадалық Гренадерлер гвардиясы толық формамен аю терісінен жасалған шляпа киеді, ал күнделікті және қызметтік формамен пиктелген шляпа киеді. Пиктелген шляпа бірнеше армия полктерінің күнделікті формасы үшін бас киім болып қалады. Теңіз күштерінің шляпаларында қызметтік шляпаның қосқылы мен иегінің бауы әрқашан қара түсті болады. Шляпаның лентасы қара түсті, бірақ теңіз әскери полициясы қызыл лента, ал Канаданың арнайы операциялар күштерінің командирлері қоңыр лента киеді. Теңіз күштері мен армияның шляпаларында иегінің бауы екі кішкентай түйме арқылы бекітіледі, олардың біреуі әр құлақтың үстінде орналасқан; бұл түймелер қызметтік формаға арналған түймелердің кіші нұсқалары болып табылады және олардың үстінде RCN немесе полктік белгісі бар. Қызметкер емес және кіші офицерлердің шляпаларының қосқылы әдеттегідей қалдырылады, ал офицерлердің шляпалары қосқылының алғы жиегінде бір немесе бірнеше тоқу жолақтарымен (дәрежесіне қарай) безендіріледі. Кіші офицердің шляпасының алғы жиегінде бір қатар қара алтын сым, ал аға офицердің шляпасы алтын емен жапырақтарынан тұрады, ал жоғары офицердің шляпасында алғы жиекте және шляпа лентасының жанында екі қатар алтын емен жапырақтары бар. Канаданың генерал-губернаторы, Канада қарулы күштерінің бас қолбасшысы ретінде де сол емен жапырақтарын тағады. Қызметтік шляпа теориялық тұрғыдан еркек және әйелдерге арналған, бірақ әйелдерге арналған шляпада тәж жоқ және шеті барлық жағынан қатты. Шляпаның алдыңғы бөлігі визор ретінде жасалған, ал бүйірлері мен артқы бөлігі жоғары қарай бүктеледі.
Қытай
Халықтық азаттық армиясының әскери қызметшілері де биік қалпақ киеді, оның дизайны бұрынғы Кеңес Одағының ықпалында жасалған. Алайда, 2007 жылдан бастап ҚХА Type 07 үлгісіндегі әскери киімге көшу басталды, жаңа киімде биік қалпақ сақталған, бірақ оның стилі Кеңес үлгісіндегі қалпақтардың орнына АҚШ және Ұлтаралық қауымдастықтың (Достастық) биік қалпақтарына ұқсайды.
Дания
Данияда биік қалпақтың ресми формалардан біртіндеп қолданылуы азайып келеді, бірақ ол әлі де Армияның қатардағы әскери қызметшілерінің салтанатты формаларында, Әуе күштері офицерлерінде, Әскери-теңіз күштері офицерлерінде, полиция және өрттен қорғау қызметкерлерінің киімдерінде қолданылады.
Германия
Пиктелген шапкалар алғаш рет Наполеон соғыстары кезінде неміс Ландвер әскерлеріне «вахстухмуц» деп аталып, майлы матадан жасалды, себебі олар британдық, француздық және орыс әскерлері киген ауыр былғары шапкалардан және күрделі пальтолардан арзан әрі күтімі оңай болды. Пруссия армиясы да бірінші болып соқпақ киді, сондықтан офицерлер наурыз жорықтарында өздерінің парадтық формаларын ластамайтын болды. 1840 жылдары тік пикельгаубе қалпағы енгізілген кезде, қатардағы неміс әскерлеріне теңізшілердің қалпағына ұқсас, ұшы жоқ жемшөп қалпақтары берілді. Дегенмен, офицерлер неміс үлгісіндегі пиктелген шапканы (Schirmmütze) кие берді, осылайша француздықтардан, олар кепи пиктелген шапкасын кигеннен өзгешеленді. Алғашқыда неміс пиктелген шапкалары бірыңғай түсте болды (мысалы, прус көгі, жалбыз көгі, жасыл және т.б.), бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын жаяу әскер, артиллерия немесе кавалерияға арналған түстермен кодталған далалық сұр қалпақ шығарылды. Бұл қалпақтарды «жақып тастаушылар» деп те атады, оларды Stahlhelm қалпағының астына киюге немесе қалтаға немесе рюкзакқа салып алуға болады. 1935 жылы нацистер заманауи механикалық соғысқа арналған жаңа формаларды енгізді. Алайда, негізгі дизайн, соның ішінде пиктелген шапка, Веймар Республикасының Рейхсверіндегідей болды. Бірақ, жаңа ұлттық эмблема – құрышпен ұстаған бүркіт, қара, қызыл және ақ түстегі емен жапырағымен оралған дөңгелек белгісі қалпақтарға қосылды. Қатардағы әскерлер мен офицер емес офицерлерге былғары баулы пиктелген шапкалар берілді. Офицерлер металл баулы қалпақтар алды. Қатардағы әскерлердің және офицер емес офицерлердің қалпақтарында олардың әскер түріне сәйкес арнайы түсті жолақтар болды (жаяу әскері үшін ақ, танк үшін қызғылт және т.б.). Гестапо және СС офицерлеріне күміс өлім маскасы бейнеленген қара Schirmmützen берілді. Наурыз жорықтарында Вермахт офицерлері көбінесе қалпақтың пішінін сақтау үшін сымды алып тастап, оны Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі «жақып тастаушыларға» ұқсататын. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Батыс Германияның Бундесвері мен Шығыс Германияның Ұлттық халық армиясы Екінші дүниежүзілік соғыс үлгісіндегі формаларды кие беруді жалғастырды. Шығыс Германияның қалпақтарында ГДР мемлекеттік кокадасы – балға мен циркуль бейнесі болды, ал Батыс Германияның қалпақтарында Германияның ұлттық түстеріндегі кокада және қиылысқан қылыштар бейнеленген белгі болды. Бірігуден кейін Schirmmütze неміс армиясының парадтық формасының бір бөлігі болып қала берді.
Индонезия
Индонезияның қарулы күштері мен униформа киетін қызметкерлері салтанатты және операциялық міндеттерді орындағанда төбесі дөңгелек кеп киеді. Оны Индонезия Ұлттық полициясы, Индонезия Ұлттық қарулы күштері және елдегі басқа да униформа киетін мекемелер кеңінен тағайындайды.
Израиль
Израиль қорғаныс күштерінде комбинациялық бас киімдерді Израиль әуе күштері мен әскери-теңіз күштерінің офицерлері салтанатты киімде, әскери полиция қызметкерлері қызмет барысында, Израиль қорғаныс күштері оркестрінің қызметкерлері және басқа әскери түрлердің кейбір полк сержанттары салтанатты киімде ғана киеді.
Польша
Рогатьевка – Польша құрлық әскерлерінің әскери қызметшілері киетін, чапкаға жақын, төрт бұрышты бас киім. Дегенмен, теңіз офицерлері мен әуе күштерінің қызметкерлері дәстүрлі ұзын шапқыштарды киеді.
Ресей
Ресей биік қалпақты алғаш ресми қабылдаған ел болды. 1811 жылы Ресей императоры Александр I әскери мақсатта оны ресми түрде бекітті. Наполеон соғыстары кезінде орыс әскерінде биік қалпақтың түрлі ерте үлгілері қолданылды. Императорлық Ресей 19 ғасырдың екінші жартысында американдық азамат соғысында қолданылғанға ұқсас бас киімге қысқа мерзімге ауысты, бірақ биік қалпақ көп ұзамай қайта қолданысқа енді. Алғашқы сарбаздардың биік қалпақтары шын мәнінде биік болмаған, сондықтан бас киімге “солдатский блин” (әскерлік жұқа нан) деген лақап ат қойылған; ал офицерлердің қалпақтары бастапқыда-ақ биік болған және қазіргі биік қалпақтарға ұқсас көрінген. Биіксіз үлгі орыс теңіз флотында “бескозырка” (сөзбе-сөз “биіксіз”) деген атаумен сақталды және бүгінге дейін ресейлік теңізшілер киеді. Императорлық кезеңде биік қалпақтар мемлекеттік қызметкерлердің киімдерінің бір бөлігі ретінде де енгізілді. Наполеон соғыстарынан кейін шаруалар мен крепостнойлар да өз киімдеріне “картуз” деп аталатын дерлік бірдей бас киімді қабылдады. 1914 жылы биіксіз қалпақтар Ресей қарулы күштерінде, теңіз флотынан басқа, толығымен тыйым салынды және барлық сарбаздарға заманауи биік қалпақтар берілді. Бірақ 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін Қызыл Армияның жауынгерлік киімдерінде оның орнын буденовка, ал кейіннен гарнизондық қалпақ алмастырды. Алайда, парадтық киімдерде бұл бас киім сақталды, ал НКВД немесе ВОХР сияқты түрлі жарымәскери советтік мекемелер оны барлық киім түрлерінде қолдана берді. Совет Одағындағы теміржолшылар, өрт сөндірушілер, ұшқыштар, кен қадағалаушылары, орманшылар, кеденшілер сияқты мекемелер де әскери үлгіде ұйымдастырылып, әртүрлі үлгідегі биік қалпақтармен киім киді. 1990 жылдары ресейлік биік қалпақ қайта жасалды және қарулы күштер мен полицияға кеңінен таратылды. Шетелдіктер арасында осы пішіндегі қалпақтар Ресеймен ең көп байланысты, себебі олар үлкен және биік. 2012 жылы армия генералы Сергей Шойгу Қорғаныс министрі болып тағайындалғаннан кейін биік қалпақтың дизайны тағы да өзгертіліп, төменірек және пропорционалды стильге келтірілді.
Сербия
Шалбарлы бас киімдерін Сербия армиясының (соның ішінде Сербия өзен флотилиясының) және Сербия әуе күштері мен әуе қорғанысының кіші офицерлері мен офицерлері киеді. Әйелдер басқа үлгідегі бас киімдерін киеді.
Сирия
Пиктелген шапшақтар төрт әскер түрінің офицерлері толық әскери формасының бөлігі ретінде тағылады, Сирия араб қарулы күштері әдетте қызметтік формасының бөлігі ретінде береттер тағады. Сирия араб әскери полициясы пиктелген шапшақтарының үстіне қызыл жабын киеді.
Корольдік теңіз флоты
Корольдік теңіз күштерінің офицерлеріне 1825 жылы бико́рн бас киімге қарағанда кем формалды нұсқа ретінде алғаш рет шыңшақ бас киімдер берілді. 1846 жылдан бастап олар алдыңғы жағында тәжбен киінді, ал кейін (1856 жылдан бастап) офицерлерді бағыныстылары дереу танитындай етіп, қоршауға алтын өрнек қосылды. Командирлер, капитан мен коммодорлардың шыңшағында бір қатар өрнек болса, адмиралдардың – екі қатар. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін теңіз офицерлері екі бас киімге ие болуға міндетті болды: біреуі жазғы уақытта ақ қалпақпен, екіншісі қыста қалпақсыз. Дегенмен, адмиралдар көбінесе өздерінің бағыныстыларынан ерекшелену үшін ақ қалпақты артық көреді. Бүгінде Корольдік теңіз күштерінің еркек офицерлері, уоррант-офицерлер, бас сержанттар мен сержанттар 1, 2 және 3 формада ақ жапқышпен және қара жолақпен шеңберленген бас киім киеді; бастапқыда тек тропикалық аймақтарда киілетін ақ жапқыш, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін барлық аймақтарда қабылданды. Офицерлер мақтадан немесе пластиктен жасалған жапқышты таңдауға болады. Әйел персонал үшбұрышты бас киім киеді.
Корольдік теңізшілер
Корольдік теңіз жаяу әскерінің барлық қызметкерлері ақ қақпақпен және "блюз" формасымен бірге қызыл лентасы бар шапка киеді. Корольдік теңіз жаяу әскері оркестрінің қызметкерлері де осы шапқаны Ловат формасымен және әскер казармалық киімнің "жартылай Ловат" сияқты киеді. Әйелдер аздап өзгеше үлгідегі шапка киеді.
АҚШ Әуе күштері
АҚШ Әуе күшіндегі барлық қызметкерлерге қызметтік бас киім киюге мүмкіндік беріледі, бірақ далалық шендегі (майордан полковникке дейін) және генерал-офицерлер ғана оны міндетті түрде иеленуі керек. Қызметтік бас киім белгілі бір салтанатты бөлімшелерге және топтарға тағайындалған қатардағы әскери қызметшілерге ақысыз беріледі. Әуе күштерінің қызметтік бас киімдері әуе күштерінің көк түсімен (1620 нұсқасы) жасалған, бұл түс қызметтік киімнің пальтосы мен шалбарына сәйкес келеді, сондай-ақ жылтыр қара визор және күміс түсті түймелермен бекітілген қара жамбаспен жабдықталған. Түймелерде Джеймс Т. Роулз 1942 жылы Әуе күштерінің алдыңғы құрамы – Армия Әуе күштері үшін жасаған "Хап Арнольд" белгісінің нұсқасы бейнеленген. Бас киімнің белгісі АҚШ-тың Ұлы мөрінің күміс түсті металдан жасалған бейнесінен тұрады. Қатардағы әскери қызметшілер үшін мөр күміс түсті металл шеңбермен оралған. Комиссиялық офицерлердің белгісі ірілеу және шеңберден тыс. Әуе күштерінің оркестрі мен Әуе күштері базасының құрмет қарауылының әрқайсысының өзіне тән ерекше бас киім белгілері мен басқа да киім-кешектері бар. Далалық офицерлердің визорларында басқа әскерлерде қолданылатын емен жапырақтарының мотивтерін еске түсіретін екі жұп бұлт пен шаңқау бар. Генерал-офицерлердің бас киімдері визорға қосымша бір жұп бұлт пен шаңқау қосады, ал АҚШ Әуе күштерінің Бас штабының бастығының бас киімі бүкіл бас киім шеңберіне бұлттар мен шаңқаулар қосады. Бұлттар мен шаңқаулар әскери жаргонда "иіс пен оқтар" деп әзілмен аталады, басқа әскерлердің емен жапырақтары "құйрықтар" деп белгілі. Әуе күштерінің қызметтік бас киімін Әуе күштерінің азаматтық қосымша құрамы – Азаматтық әуе патрулі (CAP) де киеді. Ересек мүшелер (18 жастан асқан, кадет емес және 21 жастан асқан барлық адамдар) CAP-қа тән белгісі бар қызметтік бас киім кие алады.
АҚШ әскері
АҚШ армиясында жасыл қызметтік киіммен киюге арналған қызметтік бас киімдері міндетті емес. Олардың жоғарғы бөлігі мен бас киім жолағы қызметтік пальтоға сәйкес келетін қара зәйтүн түсті болып келеді, ал визор және таңғыш қызғылт қоңыр былғарыдан жасалған. Көк қызметтік бас киімдері түнгі көк түсті, визоры жылтыр қара болып келеді және киімге сәйкес келеді. Сайыпқылардың бас киімінде бас киім жолағының үстінде алтын жолақ және қара таңғыш болады. Офицерлердің нұсқасында екі алтын жолақтың арасында қызмет түсі бар бас киім жолағы және алтын түсті таңғыш болады. Полевой офицерлерінің визорында "құйрық жұмыртқасы" деп бейресми аталатын емен жапырақтары болады. Генерал-офицерлерінің бас киімдері полевой офицерлерінің бас киімдеріне ұқсас, бірақ бас киім жолағы қою көк түсті және алтын емен жапырақтарымен кестеленген. Жасыл және көк бас киімдері үшін сайыпқылар АҚШ елтаңбасы бейнеленген дөңгелек белгіні киеді, ал офицерлер қолдаусыз үлкен елтаңба белгісін киеді.
АҚШ-тың жағалау күзеттері
АҚШ Жағалау күзеті комбо-қаптама деп аталатын комбинациялық шапканы Service Dress Blue (SDBs), Tropical Blue (Trops) формасымен және барлық басқа ресми киім-кешектерімен бірге киеді. Шапканың иінтірегі мен биік әшекейлері теңіз күштері шапкасына ұқсас. Оның тажы ақ түсті. Жаға белбеуін шапканың бүйірлеріне бекітетін түймелер Жағалау күзетінің формасындағы түймелердің кіші нұсқалары болып табылады. Шапканың айналасындағы көк жолақ, алдыңғы жағында жоғары қарай созылатын көк матадан тұрады, ол құрылғының артында тіреу ретінде қызмет етеді. Сайыпқырығандар үшін бұл созылма көк шеңбер, теңіз офицерлері мен бас сержанттарының шапкаларындағыдай. Бірақ, офицерлер үшін бұл созылма офицерлердің шапка құрылғысын орналастыру үшін күрделі көпбұрышты болып келеді. Теңіз күштеріндегі әріптестерінен айырмашылығы, Жағалау күзетінің бас сержант шенінен төменгілер комбинациялық шапка киеді; олардың шапка құрылғысы – Жағалау күзетінің эмблемасының алтын бейнесі. Жағалау күзетінің бас сержанттарының шапка құрылғылары теңіз күштерінікімен сәйкес келеді, бірақ бұзылған зәкірдің алдына қалқан қойылған; теңіз күштерінің басшылары сияқты, олардың шапка құрылғылары жағаларындағы шен белгілерінің үлкейтілген бейнесі болып табылады. Жағалау күзеті офицерлерінің шапка құрылғысы – қанаттарын кең жайып ұшқан бүркіт, оның тырнақтарымен көлденең ұсталған зәкірдің үстінде.
АҚШ теңіз жаяу әскерлері
АҚШ Теңіз жаяу әскерлері корпусында бұл қалпақтар, Корпустың Eagle, Globe, and Anchor (EGA) құрылғысының белгісін тасып, екі түрде киіледі. Көк түсті парадтық форма үшін қалпақ ақ түсті болып, жылтыр қара визормен жабдырылған. Сайыпқырының нұсқасында қара жақ сүйегі және алтын түсті EGA құрылғысы бар, ал офицерлік нұсқасында алтын және қызыл жақ сүйегі және алтын мен күміс EGA құрылғысы бар. Сонымен қатар, офицерлер басына төрт жапырақты крест – quatrefoil киеді, бұл кемедегі мергендерге достық офицерлерді жаулардан ажыратуға мүмкіндік беретін дәстүрлі айырма белгісі. Жасыл қызметтік форма үшін зәйтүн түсті комбинациялық қалпақ қол жетімді; EGA құрылғысы мен жақ сүйегі барлық шендер үшін қара түсті. Екі жағдайда да, жоғары шенді офицерлердің (майорлар, подполковниктер және полковниктер) визорында теңіз командирлері мен капитанға ұқсас алтын емен жапырағының мотивтері бар, ал генерал-офицерлердің қалпақтарында визорда басқа, ірі емен жапырағының мотивтері болады. Сонымен қатар, Теңіз жаяу әскерлері корпусының командирінің (сондай-ақ, егер ол теңізші болса, Бірлескен штабтар төрағасының) көк парадтық қалпағына лентаның алдыңғы жағына қосымша алтын емен жапырағы мотиві қосылады. Теңіз жаяу әскерлері корпусында комбинациялық қалпаққа көбінесе «казармалық жапқыш» деп аталады, ал нақты нұсқалары Теңіз жаяу әскерлері бұйрықтарында парадтық қалпақ немесе қызметтік қалпақ деп аталады.
АҚШ Әскери-теңіз флоты
АҚШ Әскери-теңіз күштерінде мичмандыққа үміткерлер, бас сержанттар және офицерлер комбинациялы бас киімдерін киеді, бірақ олардың арасында айырмашылықтар бар. Жалпы, бас киімнің қатаң шеңберлі қалпағы, матадан жасалған қақпағы, белгіні ұстап тұру үшін иіліске дейін созылған қара лентасы, жылтыр қара визирі және киген адамның қызметтік киімінің түймелерімен үйлесетін екі алтын түсті түймешікпен бекітілген таңғыш басы бар. Әскери-теңіз академиясының, Сауда флоты академиясының немесе Теңіз резервіндегі офицерлерді даярлау корпусының курсанттары алтынмен қапталған зәкір белгісін киеді және алтын түсті таңғыш басына ие. Бас сержанттар зәкірдің сабында күміс әріптермен жазылған "USN" деген жазуы бар алтын зәкірден тұратын бас белгісін киеді, егер киген адам аға бас сержант, бас сержант немесе Әскери-теңіз күштерінің бас сержанты болса, зәкірдің үстіне бір, екі немесе үш жұлдыз қойылады, ал таңғыш басы қара түсті болады. Офицерлер күміс федералдық қалқаннан және оның үстіне орналасқан екі қиылысқан алтын зәкірден, содан кейін күміс бүркіттен тұратын офицерлік белгіні киеді және алтын түсті таңғыш басына ие. Сонымен қатар, командир және капитан шеніндегі офицерлердің қара матамен қапталған визирінде алтынмен тігілген емен жапырақтары мен қозынақтары болады, бұл "құс жұмыртқасы" деп аталады, ал жоғары шенді офицерлер үшін қосымша тігіс қолданылады. Сыртқы матасы қызметтік хаки формасымен бірге кию үшін хаки түсті, ал көк және ақ формалармен бірге кию үшін ақ түсті болады (көк формамен бірге көк матаны қолдану 1963 жылы тоқтатылды). 2018 жылдың қазан айынан бастап ерлер мен әйелдер үшін бірдей бас киім стилі қолданылады.
Азаматтық пайдалану
Қоғамдық қауіпсіздік қызметкерлері, мысалы полиция, өрт сөндіру қызметі, жедел жәрдем және кеден қызметкерлері, әсіресе ресми шараларда, көбінесе ұзын қалпақ киеді. АҚШ-та полиция күштері жұмсақ үстіңгі жағы бар, дөңгелек емес және қатты формадағы қалпақтарды қолданады (Нью-Йорк және Сан-Францискода киілетіндері ерекше көзге түседі). Ұлыбритания және Австралия полицейлерінің қалпақтарында шахматтағы сияқты қара-ақ өрнек болады, ал жол бақылаушылары көбінесе сары түсті шамдатар жолақ киеді. Көптеген азаматтық мамандықтар – ең танымал заманауи мысалдары теңіз саудасы және азаматтық авиация – де ұзын қалпақ киеді. Мұндай азаматтық, дәстүрлі қолданыста, кемедегі капитан мен ұшақтардағы ұшқыштар (әуе компанияларының капитандық лауазымындағылар) ғана қалпақ қосқасында алтын жапырақтардан жасалған (“жұмыртқа шашыраған”) өрнектерге ие; бұл теңізшілердің дәстүрінен өзгеше, онда бұл өрнекті командирлер (капитаннан бір саты төмен), сондай-ақ коммодорлар мен флаг-офицерлер де киеді. Ұзын қалпақтың алғашқы азаматтық үлгісі 19 ғасырдың ортасынан бастап теңізшілер мен жұмысшылар арасында кең тараған. Олар жүннен немесе матадан жасалған, кейде олар қайыңмен су өткізбейтін етіп өңделген. 1960 жылдары көк денимнен тігілген грек балықшыларының қалпақтары, The Beatles тобының Джон Ленноны қолданғаннан кейін, контрмәдениет үшін маңызды аксессуарға айналды. Шынжырлармен немесе металл бұрқақтармен безендірілген қара былғары үлгісі байкерлер, Марлон Брандоны “Жабайы” фильмінде еліктегендер және 1970 жылдардағы “Қара күш” қозғалысының мүшелері киген. Ұзын қалпақтар әлемнің көптеген елдеріндегі теміржол және әуежай қызметкерлері (багаж тасымалдаушылар, бірақ көбінесе кепи сияқты қалпақ киеді), автобус жүргізушілері және күзетшілер де киеді. Ұзын қалпақ – Құтқару Армиясының униформасының көптеген елдердегі бөлігі. Солтүстік және Орталық Еуропа елдеріндегі студенттердің қалпақтары көбінесе ұзын болады. Скандинавия елдеріндегі студенттердің қалпақтары дәстүрлі түрде ақ (жазғы форма) немесе қара (қысқы форма) болып келеді, бірақ мектептің немесе факультеттің түсіне байланысты ленталардың, астардың, мақтаныштардың және кокадтардың түстері әртүрлі болады. Немец тілді елдерде, Польшада, Эстонияда және Латвияда студенттердің қалпақтары студенттік ұйымның немесе мектептің түсіне байланысты әртүрлі түстерде болады және оларға циркле (монограмма) қосылуы мүмкін.
Канада
Канададағы бірнеше азаматтық қызметтердің формасында төбесі сүйір келетін бас киім бар. Канадалық жағалау күзетінің бас киімі мен түстері Канада Корольдік теңіз күштерінікімен ұқсас. Канаданың полиция күштері де өздерінің киімдік және/немесе операциялық формаларының бір бөлігі ретінде төбесі сүйір келетін бас киім киеді. Полицияның төбесі сүйір келетін бас киімдері әдетте қара түсті болып келеді және олардың шапқа жазылған жолақтары түрлі түстерде болады. RCMP сары жолақты, Онтарио провинциялық полициясы көк жолақты, ал Квебек қауіпсіздік қызметі сары шекарасы бар жасыл жолақты қолданады. Канададағы бірнеше басқа да қалалық полиция қызметтері қызыл жолақты бас киімдерді пайдаланады.
Гонконг пен Макао
Биік қалпақтар мен биік шапқыштар Гонконгтың тәртіптік қызметтерінің (полиция, өрт сөндіру, кеден / акциз, иммиграция және т.б.) мүшелерімен ресми киім ретінде тағылады. Бұл британдық колониялық қызметтердің ықпалымен болған. Барлық қалпақтардың негізгі түсі қара болып табылады. Қалпақтың жоғарғы бөлігі жазық және дөңгелек пішіндес. Әйел полицейлердің қалпақтарында түрлі түсті жолақ, жоғарғы бөлігі болмайды, ал алдыңғы жиегі жалпақ, ал бүйірлері/артқы бөлігі жоғары қарай бүгілген. Гонконг полициясының тактикалық бөлімшелері, жедел жәрдем бөлімі және мотоциклшілер қызмет барысында биік қалпақ тақпайды. Гонконг теңіз кадет корпусының, Гонконг саяхат корпусының және Гонконг әуе кадет корпусының мүшелері (соның ішінде Салтанатты эскадрилья) британ үлгісіндегі қалпақтарды пайдаланады. Макаоның қоғамдық қауіпсіздік полициясының және Макао өрт сөндірушілер корпусының форма киімдерінде биік қалпақтар қолданылады. Дегенмен, Макаодағы полиция қызметкерлерінің көпшілігі патрульдеу кезінде берет немесе бейсболка киеді.
Ұлыбритания
Біріккен Корольдікте бірқатар азаматтық қызметтерде шыңды бас киімдер қолданылады. Оның Әміршалығының түрме қызметі мен британдық жедел жәрдем қызметі қазіргі уақытта қызмет барысында кию үшін шыңды бас киімдерді бермейді, бірақ бұрын берген. Дегенмен, шыңды бас киімдер әлі де ресми формамен салтанатты шараларда киіледі.
Полиция
Ұлыбританиядағы еркек полиция қызметкерлерінің негізгі бас киімдері - бұл шыңырлы қалпақ. Онда қалпақ белгісі болады және әдетте қалпақтың айналасында қара және ақ түсті ромбы тәрізді жолақ (Sillitoe tartan деп аталады) орналасады. Жол полициясының қызметкерлері киетін қалпақтардың үстіңгі жағы немесе қапшықтары ақ түсті болады. Солтүстік Ирландия полиция қызметінің әйел офицерлері де басқа пішінді шыңырлы қалпақ киеді; осы үлгі Корольдік Ольстер полициясының әйел офицерлері және бұрынғыда кейбір басқа британдық полиция күштерінің әйел офицерлері де киген. Шапкалар сонымен қатар ашық көк лента киетін еркек полиция қауымдастығын қолдау офицерлерінің (PCSO) формасының да бір бөлігі болып табылады.
Қорғаныс министрлігінің күзет қызметі
Қорғаныс министрлігінің күзет қызметі қазіргі уақытта барлық еркек офицерлеріне тері мойын таспасы және МГС қалпақ белгісі бар, теңіз көгілдірі түстің қою нұсқасындағы ұзын қалпақтарды ұсынады. Әйел офицерлерге әйел әскерлерге ұқсас, басқа пішінді шапкалар беріледі. Күндізгі күзет бөлімінің офицерлері дәстүрлі түрде берет киеді. Қалпақ белгісінің ортасында Қорғаныс министрлігінің эмблемасы бейнеленген, күміс түсті фонда, ал эмблеманы айнала қоршаған теңіз көгілдірі жиегінде "Қорғаныс министрлігі күзет қызметі" деген жазу бар, бәрі де тәждің астында орналасқан.
Өрт сөндіру қызметі
Британдық өрт сөндіру қызметінің мүшелері стандартты ұзын шапқыштар киеді. Әйел мүшелер ерлерге ұқсас бірдей шапқыштар киеді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, кейбір британдық өрт сөндіру бригадалары, оның ішінде Лондон өрт сөндіру бригадасы, бұрын британдық армия киген шыңсыз Бродрик шапкесін киген. Бірақ, 1941 жылы барлық өрт сөндіру бригадалары Ұлттық өрт сөндіру қызметіне біріктірілген кезде, ұзын шапқыны қабылдады, және ол 1948 жылы таратылғанда да сақталды, содан кейін әр жергілікті билік органдары жеке өрт сөндіру бригадаларын қайта құрды.
Қоғамдық денсаулық сақтау қызметінің және NOAA-ның уәкілетті корпусы
АҚШ-тың қоғамдық денсаулық сақтау қызметінің комиссиялық корпусы және Ұлттық мұхиттық және атмосфералық басқару комиссиялық корпусы – тек офицерлерден тұратын, қарулы күштерге жатпайтын екі униформа киетін шағын қызметтер – АҚШ Әскери-теңіз күшінен алынған киім үлгілері мен шен белгілерін тағайындалған. Екі қызметтің де бас киімдері түстері мен безендіруі жағынан Теңіз күшінікімен бірдей. Қоғамдық денсаулық сақтау қызметінің иегі алтын түсті және бордо түсті жолақты. Иектің екі жағына бекітілген түймелер – қызметтердің формасындағы түймелердің кіші нұсқалары. NOAACC офицерлерінің бас киімдеріндегі белгі Теңіз күші офицерлерінікімен ұқсас, бірақ қалқанның орнына жер шары бейнеленген; PHSCC офицерлерінің бас киімдеріндегі белгі де Теңіз күші офицерлерінікімен ұқсас, бірақ бір якорьдің орнына кадуцей бейнеленген.
АҚШ теңіз қызметі
Америкалық сауда теңізшілерінің көпшілігі кеме тасымалдау компанияларында жұмыс істейді және олардың жұмыс берушілері белгілеген форма киеді немесе азаматтық киіммен жүреді. Бірақ, кейбір офицерлер АҚШ Теңіз қызметінде федералдық үкіметтік міндеттерге комиссия алады, мысалы, АҚШ Сауда теңіз академиясының оқытушылары және Әскери теңіз көлігінің (Military Sealift Command) азаматтық офицерлері, сондай-ақ комиссияланбаған АҚШ Теңіз кемелерін басқарады. Бұл офицерлер АҚШ Әскери-теңіз флотынан алынған форма мен шен белгілерін киеді, бірақ АҚШ Сауда теңіз флотының өзіндік түйме дизайны, қалпақ белгісі, наградалары мен марапаттары болады. Олардың формасы түстері, иегіне арналған бау және қалпақтың безендірілуі тұрғысынан теңіз офицерлерінің формасына ұқсас. Иегіне арналған бауды бекітетін түймелер олардың пальтоларындағы түймелердің кіші нұсқалары болып табылады. USMS қалпақ белгісі – алтын және күміс түсті металлдан жасалған Сауда теңізшілерінің (Merchant Marine) белгісінің бейнесі. Теңіз офицерлері киетін белгі сияқты, ол алтын қалқанның үстінде қанаттарын жайып тұрған күміс бүркіттен тұрады; алайда, қалқан ішінде зәкір бейнеленген және гүл шоғымен оралып тұрады.
Нұсқалар
Кәдімгі шыңдалған бас киімнің ішкі жағында серіппелі нығайтқыш болады, көбінесе сымнан жасалған шеңбер түрінде, матаның бүйірлері мен артқы жағының дұрыс пішінде болуын қамтамасыз ету үшін. "Крушер" бас киімі нығайтқышты алып тастайды, бұл наушниктерді бас киімнің үстіне киюге немесе танктер мен суасты кемелері сияқты тар кеңістіктерде пайдалануға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде ол "жарылған" көрініске ие болады. Мұндай өзгертілген бас киімдер Екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ Әскери-әуе күштерінің ұшқыштары және неміс танк командирлері мен суасты кемешілері арасында ерекше танымал болды. Теңізші бас киімі – бұл шыңдалған бас киімге ұқсас бас киімнің тағы бір түрі.