Кіріспе

Бургас қаласындағы католик соборы Бургас қаласының Әулие Мария соборы (lang es) – Испанияның Бургас қаласының тарихи орталығында орналасқан, Құдай анаға арналған католик шіркеуі. Оның ресми атауы – Санта-Иглесия-Катедраль Базилика-Метрополитана-де-Санта-Мария-де-Бургос. Құрылысы 1221 жылы француз готика стилінде басталды және латын крестіне негізделген. Шамамен 200 жылдық үзілістен кейін, 15-16 ғасырларда зор сән-салтанатпен көркейтілді: басты қасбеттің шпильдері, трансепттегі Langes және күмбез. Бұл собордың ерекше келбетін қалыптастырған жарқын готика элементтері. Соңғы маңызды жұмыстар (сакристия немесе Әулие Текла капелласы) 18 ғасырда орындалды, осы кезеңде басты қасбеттің готикалық порталдары да өзгертілді. Собордың стилі готикалық, бірақ онда бірнеше декоративтік ренессанс және барокко элементтері де бар. Құрылыс және жөндеу жұмыстары жақын орналасқан Хонториа-де-ла-Кантера қаласының тас карьерлерінен алынған әктаспен жүргізілді. Соборда өте талантты суретшілердің көптеген туындылары сақталған, олар Колония отбасының сәулетшілері мен мүсіншілерінің (Хуан, Симон және Франсиско) шығармашылық генийін көрсетеді; сәулетші Хуан де Вальехо; мүсіншілер Гил де Силоэ, Фелипе Бигарни, Родриго де ла Хая, Мартин де ла Хая, Хуан де Анчета және Хуан Паскуаль де Мена; мүсінші және сәулетші Диего Силоэ; қоршаушы Кристобаль де Андино; шыны жасаушы Арнао де Фландр; және суретшілер Алонсо де Седано, Матео Сересо, Себастиано дель Пьомбо немесе Хуан Ризи және тағы басқалар. Басты қасбеттің дизайны Париж және Реймс қалаларындағы заманауи ұлы соборлардағы ең таза француз готика стилімен байланысты, ал ішкі кеңістіктің биіктігі Бурж соборымен үйлеседі. Фасад үш қабаттан тұрады, оның үстінде екі жақты шаршы мұнаралар орналасқан. Германдық ықпалды шпильдер 15 ғасырда Хуан де Колониямен салынды. Сарменталь және ла Коронерия порталдары 13 ғасырдың готика стилінде, ал портал де ла Пеллехерия 16 ғасырдың Платереско ренессанс стилінде салынған. Собор 1984 жылғы 31 қазанда ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бұл Испаниядағы жалғыз собор, ол қаланың тарихи орталығымен біріктірілмей (Саламанка, Сантьяго-де-Компостела, Авила, Кордова, Толедо, Алкала-де-Энарес немесе Куэнка сияқты) немесе Севильядағыдай басқа ғимараттармен бірігіп, дербес түрде осы мәртебеге ие болды. Оның дизайны Брюссель соборына ұқсас.

XI ғасырдағы роман стиліне тән ғимарат

1075 жылы Леон және Кастилия королі Альфонсо VI "Батыр" папа Григорий VII өкілеттігімен Бургосқа епископтық мәртебе берді, бұл Ока епархиясының епископтық дәстүрін каноникалық түрде жалғастыруға мүмкіндік берді. Ока епархиясының прелаты 589 жылы везиготтар билігі тұсында Толедоның үшінші кеңесінің қабылдануына қол қойғандығы тіркелген. Король соборды Құдіретті Марияға арнады. Оның дизайны белгісіз, бірақ ол романдық стильде және сол заманғы жұмыстардың (Санто-Доминго-де-Силос аббаттығы, Сан-Педро-де-Арланса монастыры, Сан-Мартин-де-Турс-де-Фромиста немесе Жака соборы) сияқты болған болуы мүмкін. Корольдің әкесі Фердинанд I Леонға тиесілі патша сарайының сыртқы аумағын және салынып жатқан Құдіретті Марияға арналған шағын шіркеуді сыйға бергені туралы құжаттар сақталған. 1096 жылы осы шіркеудің құрылысы аяқталды. Бірақ шіркеу көп ұзамай патшалықтың символды астанасы болған қаланың, қуатты епископтық (соборлық шаптерде 1200 жылға дейін отыздан астам канон болды) және қарқынды дамып келе жатқан сауда орталығының қажеттіліктеріне сай келмей қалды. Жаңа собор салу туралы шешім 13 ғасырда қабылданды. Сол кездегідей, романдық ғимарат қиратылды (қазір тек кейбір мүсіндік элементтері ғана сақталған), шамасы 1240 және 1250 жылдардағы жаңа собордың екінші құрылыс кезеңінде. Осы орында, көршілес үйлерді бұзу арқылы кеңейтіліп, епископ Мариноның қайырымдылығымен жаңа готикалық собор салынды.

Қабаттың жоспары

Портико дель Сарменталь. Трансепт, оңтүстік қанаты. Жоғарғы галереяның есігі. Бақылау шіркеуі. Әйіп Генри шіркеуі. Сахагунның Әйіп Иоанн шіркеуі. Қалдықтар шіркеуі. Ұсыну шіркеуі. Сантисимо Христо де Бургос шіркеуі. Орталық кеме және Папамоскас. Әйіп Текла шіркеуі. Әйіп Анна немесе Тұжырым шіркеуі. Трансепт, солтүстік қанаты және алтын баспалдақ. Әйіп Николай шіркеуі. Келісу нүктесі, Купол, Эль Сид пен Дона Хименаның мазары. Шіркеу және Алтарь. Орталық кеме, хор. Туған орын шіркеуі. Баяндама шіркеуі. Әйіп Григорий шіркеуі. Дөңгелектер, амбулатория және Жирола. Констебль шіркеуі. Сакрария. Жоғарғы галерея. Әйіп Иеронимнің шатыршасы. Мәсіх Денесі шіркеуі. Басқару үйі. Әйіп Екатерина шіркеуі. Әйіп Иоанн Баптист және Әйіп Джеймс шіркеуі. Нартекс, Әйіп Мария қақпасы. Коронер қақпасы. Пелехерия қақпасы. Төменгі галерея.

Готика іргетасы мен XIII-XIV ғасырлардағы жұмыстар

Жаңа собордың алғашқы тасы 1221 жылғы 20 маусымда соборды қолдаушылардың қатысуымен салынды: Кастилия королі Фердинанд III «Қасиетті» және 1213 жылдан бері Бургос епархиясының епископы Маврикий. Рим папасы III Гонорий собор құрылысына үлес қосқандардың барлығына индульгенция (кешірім) берді. Алғашқы бас сәулетші анонимді француз сәулетшісі болған деп есептеледі, бірақ кейбір зерттеушілер 1227 жылғы құжатта аталған канон Йохан де Шампанның есімін айтады. Ол, ең болжамдысы, епископ Маврикийдің Франция мен Германияға саяхатынан кейін, монархтың Швабиялық Елизаветамен некелесуін ұйымдастыру үшін Бургосқа әкелген болуы мүмкін. Неке рәсімі дәл осы ескі романдық соборда өтті. Собор Бургос қамалының үстіндегі төбенің көтеріле бастаған жерінде орналасқан. Құрылыс алдынан және пресвитериядан басталды, онда соборды негіздеген епископ жерленген. Кейіннен оның қалдықтары кафедралық хордың ортасына көшірілді. 1240 жылға қарай «Мастер Энрике» құрылыс жұмыстарының бас сәулетшісі болды. Ол Леон соборын салуға да жауапты болды және Реймс соборынан шабыттанды, оның фасады Бургос соборының қақпасымен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді. Жұмыс өте жылдам жүрді және 1238 жылы, соборды негіздеген прелат қайтыс болған жылы, пресвитерияда жерленген, алдыңғы жағы және трансепттің көп бөлігі, сондай-ақ кемелерге дайындық жұмыстары аяқталды. Собордың қасиетке толуы 1260 жылы өтті, бірақ діни қызметтер 1230 жылдан бері жүргізіліп келді. Собордың шіркеулері 13 ғасырдың екінші жартысы мен 14 ғасырдың басында аяқталды және жаңа монастырь салынды. Мастер Энрике 1277 жылы Бургоста қайтыс болды, оның орнын Мастер Хуан Перес иеленді. Одан кейін Апарисио Перес (1327 жылы белсенді болған), Педро Санчес де Молина (1396 жылы қайтыс болған) және Мартин Фернандес (1418 жылы қайтыс болған) оның орнын басты.

15-18 ғасырлардағы кеңейтулер мен реформалар

15 ғасырда Кельн қаласынан шыққан Колония әулеті негізгі қасбеттің ашық мұнараларын (1442 және 1458 жылдар аралығында), трансепт үстіндегі күмбезді және Констабльдер капелласын салды. 16 ғасырда бірнеше капеллаларға өзгерістер енгізілгеннен бөлек, Хуан де Вальехоның (fl. 1518-1569) салған жаңа күмбезі және Фелипе Вигарни, Хуан де Колония салған бастапқы цимборионыны (күмбезді кесісетін мұнара) алмастырды (дауылдан кейін қирады). Бұл цимборио – жоғары тіктеп тұрған, екі қабатты, сегізбұрышты, әсем әрленген фонарь. 18 ғасырда әсем Чурригереск стиліндегі Ақ-Текла капелласының (1734 жылы аяқталды) (алғашқы шіркеудің орнында), Реликтілер капелласының және Сакристияның құрылысы басталды. Бургостың ең белгілі епископтарының бірі – 15 ғасырдың ғалымы және тарихшысы Альфонс Санкта Мария.

Қасиетті Марияның қасбеті

Төмен қарай, Санта-Мария алаңындағы баспалдақтан түсіп, Париж және Реймс соборларының қасбеттеріне ұқсас батыс қасбетіне бет түзеп, собордың алдына келесіңіз. Әйгерімнің порталы үш тік қанаттан тұрады. Орталық портал Патшалық есік немесе Кешірім есігі деп аталады. Бүйірлік порталдар Успень мен Таза тұйыққа арналған. Бұл портал 13 ғасырда салынды және Виргинге арналған бейнелерімен Кастилиядағы готикалық өнердің ең маңызды мүсіндік туындысы саналды. Жақ порталдар 1663 жылы Хуан де Побездің күшімен қайта жаңартылды. 1790 жылы орталық портал неоклассикалық стильде қайта салынды, көлденең қабырғалармен және үшбұрышты фронтонмен. Жақ порталдардың тимпанында Хуан де Побездің қолын ұстаған Тұжырымдалу мен Таж кигізу бейнесі орналасқан, ал арка астында тиісті мүсіндерді қорғайтын екі жұп арка орналасқан. Фасадтың екінші бөлігі де 13 ғасырда салынған. Оның ортасында цистерциандық стильдегі розетка орналасқан, ішінде алты бұрышты жұлдыз немесе Сүлеймен мөрі бейнеленген. Үшінші бөлігінде шпильдермен және бірнеше шыңдармен безендірілген әсем галерея бар, ол екі үлкен терезеден тұрады, олардың ішінде үш төртбұрышты люк бар. Екі арканың да тірегін құрайтын сегіз арканың астында Кастилияның алғашқы сегіз патшасының мүсіндері орналасқан. Оның үстінде Пулхра ес э декора деген жазумен Мәриям мен Баланың мүсіні бар тік аркалардың жіңішке рельсі орналасқан. Бұл соңғы қосымшаны 15 ғасырдың ортасында Хуан де Колония жасаған. Бірінші бөлігінің бүйірлік есіктерінің үстінде 13 ғасырда екі шамамен бірдей мұнара салынған. Олар үш қабаттан тұрады, бұрыштарында шыңдармен және мүсіндермен безендірілген пилястрлар бар, әр қабаттың екі жағында әсем тесіктер бар: бірінші қабатта боялған шынымен жабылған люк бар, бір жағында арка және шұңқырмен жабылған; екінші қабатта аркасыз және шұңқырсыз жұптармен орналасқан; ал үшінші қабатта арка және шұңқырмен жұптармен орналасқан. 15 ғасырдың ортасында Хуан де Колония бұл мұнараларға сегізбұрышты негізді ашық пирамидалық инелер немесе шпильдер орнатты. Олардың әсем әшекейлері Бургос соборының силуэтын қалыптастырды. Ол Кельннен шыққан (Йохан фон Кельн ретінде). Оның жобасы сол кезде тек суреттерде ғана болған Кельн соборының жобасына сәйкес келеді. Кёльн соборының шпильдері тек кейінірек салынған. Бургос соборының шпильдері епископ Алонсо де Картахенаның және оның орнын басатын Луис де Акуньяның қаржылық үлесімен салынды, олардың гербтері Кастилия және Леон монархиясымен бірге мұнаралардың жоғарғы бөлігіне жалғасатын парапеттерде бейнеленген. Бұл парапеттерде Хуан шеберінің бір жағында Pax vobis деген жазуы және Мәсіхтің азап шегуінің іздерін көрсететін мүсіні, ал екінші жағында Ecce Agnus Dei деген жазуы және Киелі Иоанн Крестительдің мүсіні бар. Екі көпбұрышты мұнара қасбетті белгілейді, олар бөліктелген аркалармен, мүсіндермен және шыңдармен безендірілген және шпильдердің басталуына дейін пирамидалық шпильдермен толықталған. Ішінде орамның қабырғалары мен мұнараларына көтерілетін спиральды баспалдақтар бар.

Сарментальдың қасбеті мен есігі

Сакраментальдық есік деп жиі танылмайтын, оңтүстік трансептте ашылып, тік баспалдақпен төмен түсетін Сан-Фернандо патша алаңына бет бұратын бұл есік шамамен 1230-1240 жылдар аралығында салынған. Бұл – Испаниядағы XIII ғасырдың классицизмдік готикалық мүсіншілік шедеврлерінің бірі. Ол Мәсіхтің Ұлылықтағы бейнесін көрсетеді, бірақ бұл бейнелеуде жаңашыл пластикалық шешімдер қолданылған. Орталық және көркемдік тұрғыдан ең жетілдірілген бөлігі – тимпан. Оның жасалуына Амиен қаласының «Жақсы Құдай» шебері деп танылатын француз суретшісінің қатысы бар деп есептеледі. Амиен соборының мүсіншілігі Бургостың шеберлік есігіне әсер еткені сөзсіз. Бұл дерлік үшбұрышты кеңістікте отырған Иса Мәсіхтің Пантократор ретіндегі бейнесі бейнеленген, ол Заң кітабын ұстап тұр. Оның төңірегінде Төрт Евангелисттің бейнесі екі жағынан көрсетілген: бірі – жазу үстелінде Изгі хабарды жазып отырған бейнелі түрде, екіншісі – Тетраморф символы арқылы. Төменде, ағашпен бөлінген, Апостолдардың толық құрамы отырған күйде бейнеленген, олардың авторы Сарменталь шебері деп саналатын тағы бір француз суретшісі. Тимпанды Апокалипсис кітабындағы 24 ақсақалды бейнелейтін үш арка қоршап тұр. Олар ортағасырлық музыкалық аспаптарда ойнайды немесе аспаптарын келтіреді, сондай-ақ бірнеше періштелер хоры мен Өнердің аллегориясы бейнеленген. Бұл иконографиялық жиынтықты француз шеберлері басшылығымен жергілікті суретшілер жасаған. Есік тік бағанамен бөлінген, онда Тоқтың бейнесі бар, ол да Сарменталь шеберінің туындысы болуы мүмкін, және ол епископты бейнелейді. Дәстүр бойынша, бұл бейнеде Д. Маурисио бейнеленген, бірақ бұл Д. Астерио немесе Алмерияның бірінші епискобы, Бургос провинциясының христианданушысы және шейіті Киелі Индалетий болуы да мүмкін. Бүйірлік тіреулерде порталдың қалған бөлігімен бірге алты фигура бейнеленген, олардың төртеуі Мұса, Һарон, Киелі Петір және Пауыл апостолдың бейнесін көрсетеді, ал қалған екеуін анықтау қиын. Портал барлық назарды өзіне тартып тұрса да, оның үстіндегі мықты тіреулермен бейнеленген қалған бөлігін де елемеуге болмайды. Бұл 13 ғасырдың соңында салынған. Оның жоғарғы екі бөлігі, Сан-Мария соборының фасадының орталық бөлігінің үлгісімен құрылған, роза тәріздес тереземен және оның үстінде үш аркалы ашық галереямен толтырылған, аркалары үш жақтан оюланған және тік бағаналармен сүйенген. Бұл бейнелеуде Құдайға арналған қызмет көрсетіліп, Иса Мәсіхтің еурост жасауын және оның екі жағындағы он екі періштелердің құрбандық заттарын ұстап тұрғанын көруге болады. Қазіргі уақытта туристер соборға Сарменталь есігі арқылы кіреді.

Коронерияның қасбеті мен есігі

Солтүстік трансептің қақпасында, Фернан Гонсалес көшесінің биіктігінде, бірақ ғибадатхана еденінен бірнеше метр жоғары, Коронерия есігі немесе Елшілер есігі ашылады. Ол собор ішінде Диего де Силоэнің Алтын баспалдағы арқылы кемемен байланысады. Бұл есік 1250-1257 жылдар аралығында жергілікті суретшілер тобы жасаған, кейде Коронерия шебері деп аталатын Энрике шебердің шәкірттерімен жасалған. Толыққанды готикалық стильде жасалған, бірақ мүсіндік тақырыптарының бір бөлігі романдық дәстүрді жалғастырады. Сонымен қатар, есік айналасы 18 ғасырда, 1786 жылы үлкен восссуары және барокко стиліндегі жартылай дөңгелек аркамен жаңартылды, ол бұрынғы готикалық муллионды алмастырды. Муллионда Құдай Әкесінің бейнесі бейнеленген болатын. Жаңарту жұмыстары басталғаннан кейін, Кеңес бұл есікті жабу туралы шешім қабылдады, себебі қаланың төменгі бөлігіне жабдықтарымен және ыдыстарымен түсетін көршілердің тым көп және мазасыз қозғалысы байқалды. Осылайша, адамдардың тағы бір қозғалысы тоқтатылды, бұл ізгі ниетпен жасалған, өйткені Коронерия арқылы Сантьяго жолымен келе жатқан паломниктер соборға кіре алатын. Есік бағаналарының астында және үстінде, сондай-ақ айналағы қабырға бойында фриздер, соқыр аркалар, тікбұрышты және үш жапырақты аркалардың тізбегі созылып жатыр. Төменгі бөлігінде өсімдік өрнектері бар жұпталған бағаналар орналасқан. Бұл соқыр галереяда толыққанды Апостолдық бейнеленген, онда дөңгелек және адам бойына жуық мүсіндер бар. Әр жағында қабырғаға бекітілген алты мүсін және екі бағанамен бөлінген. Үш мұнараның ішкі жағында серафимдердің рельефтері, ортасында періштелердің бейнелері, ал сыртында өлгендердің қайта тірілуінің суреттері орналасқан. Тимпанум екі бөлікке бөлінген, ол Соңғы Сотты бейнелейді. Есіктің үстінде Архангел Михаилдың таразыда жанды өлшейтін суреті бейнеленген. Оның айналасында сол жақта күнәлардың салмағын өз пайдасына теңеуге тырысатын демон және тозаққа айдалған кінәлілер, ал оң жақта жұмаққа кіру есігі ашық тұрған үй, онда ақсүйектер, патша, патшайым, монах және францискан монахы, құтты болғандар бар. Психостаз мотиві романдық өнердің иконографиялық мұрасы болып табылады. Тимпанумның жоғарғы бөлігінде Роман стиліне тән Дезис мотиві бейнеленген, онда Мәсіх ғаламдық төреші ретінде таққа отырған, қолдарын көтеріп, жараланған жанын көрсетіп, Құдай Ана мен Әулие Иоанн кедейлердің жандары үшін мейірім сұрап тұр. Тимпанумның жоғарғы жағында бұлт үстінде және құмарлық белгісін ұстаған періштелер бейнеленген. Бұл бейнелердегі драмалық және қимыл-қозғалыс француз классицизмінен алшақтап, испандық стильге жақын. Бұл қасбет Леон соборының батыс қасбетімен және Реймс және Шартр соборларының иконографиялық тақырыптарымен байланысты, бірақ ең айқын сілтемесі көршілес Сарменталь есігі, бірақ оның кемелді тепе-теңдігіне жете алмайды. Коронерия порталының қасбеті жоғары қарай үш қабатты үш бұрышты үлкен тереземен созылады, оның үстінде, шпильдермен белгіленген иықтар, үш тікбұрышты аркалар галереясы, үш төрт жапырақты шеңбердің муллиондары мен трасериясы бар. Муллиондарға Кастилия патшалығына сілтеме жасайтын 12 тәжді мүсіндер бекітілген, ал аркалардың шпандельдеріне періштелер бекітілген. Сарменталь қасбетіне ұқсас, Коронерия қақпасының қасбеті аркалармен құрылған қоршаумен аяқталады.

Интерьер

Ішінде көптеген сәулет, мүсін және сурет қазыналары бар. Ең бастылары:

XV ғасырда Хуан де Колония салған готикалық Платеск стиліндегі күмбез. Колония отбасы, Диего де Силоэ және Фелипе Бигарни жұмыс істеген Изабеллин готика стиліндегі Констабль капелласы. Гил де Силоэ жасаған Испан фламанд готикасының Әйгері Анна капелласындағы алтарь. Бигарнидің ренессанстық Платеск стиліндегі хор жанындағы орындықтары. Бигарнидің соңғы готикалық рельефі. Көптеген готика және ренессанс дәуіріндегі қабірлер. Диего де Силоэ 1520 жылдардың басында салған Ренессанс дәуіріндегі алтын баспалдақ. Ол Брамэнттің (Ватикан) Кортиле Бельведере баспалдағының үлгісімен салынған. Сантисимо Кристо де Бургос, ұлы діни дәстүрдің символы. Эль-Сид пен оның әйелі Дона Хименаның қабірі, оның төлем хаты және сандығы. Папамоскалар, сағат соққанда аузын ашатын мүсін.