Кіріспе

Sant Climent de Taüll, сонымен қатар Тауллдің Әулие Климент шіркеуі деп те аталады, Испанияның Каталониядағы Рим-католик шіркеуі. Бұл романдық сәулет өнерінің үлгісі. Ғимараттың сыртқы және ішкі бөлігінде көрінетін ломбард және византиялық стильдер де оған әсер еткен. Шіркеу базиликалық жоспармен салынған, үш нефтен тұрады, олардың әрқайсысы аяқталуында апсидаға ие, ал бүйірлік нефтерді үлкен бағаналар бөліп тұрады. Шіркеуге алты қабаты мен негізі бар, жұқа қоңырау мұнарасы жалғастырылған. Шіркеу ішіндегі көркем туындыларға Тауль шеберінің әйгілі қабырға суреттері (әр түрлі апсидаларда және аркалардың кілттерінде) және ағаштан жасалған құрбандық алтарінің алдыңғы бөлігі жатады. Бұл өнер туындылары христиан дінінің көптеген басқа да өнер туындыларында кездесетін әртүрлі аспектілерін көрсетеді. Шіркеудің басты апсидасындағы ең танымал фрескасы – «Көктемдегі Мәсіх» Барселонадағы Каталония Ұлттық өнер мұражайына көшірілді.

Тарихи контекст

Sant Climent de Taüll Испанияның Каталония автономдық облысындағы Лейда провинциясындағы Бой аңғарының Таулл қаласында орналасқан. Құрылыс нақты қандай жылы салынғаны белгісіз; шіркеу 1123 жылдың 10 желтоқсанында қасиеттендірілген. 1064 жылы, Sant Climent de Taüll салынбастан бұрын, ол бірнеше графтардың сату және айырбастау нысаны болды, оның ішінде Палларс Егеменді графтары (I Артау және оның әйелі Люсия), Палларс Жосса графтары (Рамон IV және оның әйелі Валенса), сондай-ақ Эрилл және басқа да иеліктер. Sant Climent de Taüll Рода-Барбастро епископы Гилем Рамон арқылы қасиеттендірілді. Бір күннен кейін Гилем Рамон Sant Climent de Taüll жанындағы тағы бір роман стиліндегі шіркеуді – Santa Maria de Taüll-ді де қасиеттендірді. Sant Climent de Taüll – роман стиліндегі шіркеу, оның сыртқы әрлеуінде Ломбард стилінің күшті ықпалы байқалады. Қоңырау мұнарасы Византиялық ықпалдың мысалы, өйткені ол тік болуымен ерекшеленеді. Бұл шіркеу христиандық құлшылық ету орны ретінде салынған, сол кездегі басқа шіркеулерден айырмашылығы, олар паломничествоға арналған. Sant Climent de Taüll-дегі өнер туындылары өнерді көпшілік назарына әкелуде маңызды рөл атқарды. Басты өнер туындысы – шіркеудің орталық апсидасында орналасқан қабырға суреті. Суретшінің кім екені белгісіз, бірақ ол «Тауль шебері» деп аталады. Алтарь алды Ла Сео де Ургельдегі шеберханада болған, жергілікті каталон суретшісінің қолымен жасалған.

Техникалық талдау

Сант-Климент-де-Тауль - Бои алқабындағы барлық шіркеулердің арасында ең ірісі, ең жақсы сақталғаны және ең көрнекті сәулеттік ескерткіші. Шіркеу базиликалық жоспармен салынған, үш кемеден (әрқайсысының соңында апсида бар) тұрады және бүйірлік кемелерді бөлетін үлкен бағаналар бар. Бір есік ғимараттың батыс жағына ашылады, оның алдында бұрын шатыр болған болуы мүмкін. Қалған есіктер оңтүстік жағында және кіреберіс мұнарасында орналасқан. Шіркеудің қасбеттері әшекейленбеген, бірақ апсидалары қарапайым ломбардтық әшекейлермен безендірілген және тас пен кірпіштен тұрғызылған. Сыртқы орталық апсида жартылай бағаналармен бөлінген төрт аркадан тұратын топтармен әшекейленген. Апсидиольдар (орталық апсиданың екі жағындағы апсидалар) төрт емес, үш аркадан тұратын топтарға ие, әр апсидада бір терезеден бар. Сонымен қатар, орталық апсидада жер деңгейінде орналасқан үш аркалы терезесі және орталық апсиданың екі жағында екі кішкентай терезесі бар. Шіркеудің оңтүстік бұрышында биік, жіңішке қоңырау мұнарасы орналасқан, оның жоспары төртбұрышты, ал шатыры призма тәрізді. Мұнара жеті қабаттан (негізгі қабатынан және алты қабаттан) тұрады, мұндағы негіз бүкіл құрылыстың негізі болып табылады. Қоңырау мұнарасына көтерілген сайын, құрылымның салмағы жеңілдейді, себебі мұнараның жоғарғы жағындағы терезелер үлкенірек. Әр қабатта төрт жағында тең санда терезелер бар. Сант-Климент-де-Таульдің ішінде үш кеме үш цилиндрлі бағанамен бөлінген. Бағаналар қосылған тастан жасалған, аркадаларды ұстап тұрады, ал шіркеудің шатыры ағаштан жасалған. Апсидаға жақын орналасқан солтүстік жағындағы бірінші бағанада шіркеудің қасиеттілікке берілуі туралы жазу табылды. Бұл құжат қызыл және қара түске боялған ақ әріптермен жазылған және қазір Каталонияның Ұлттық өнер мұражайында сақтаулы. Шіркеудің ішкі бөлігі (кемелердің қабырғалары, апсидалар мен бағаналар) бастапқыда түрлі түсті әшекейлермен жабылған. ХХ ғасырдың басында Барселонадағы Каталонияның Ұлттық өнер мұражайы қабырғадағы суреттерді қорғау және сақтау үшін шіркеутен алып кетті. Орталық апсидадағы қабырғадағы суреттің түпнұсқасының орнына дәл көшірмесі жасалды. Алайда солтүстік апсидадағы түпнұсқа қабырға суретін тек Каталонияның Ұлттық өнер мұражайында ғана көруге болады. Қабырға суреттерін алып тастау үшін жылқы терісінен жасалған желім қолданылды. Кейін қаттылған желім сыпырылып, қабырғаға салынған бояулар да соған жабысты. Қабырға суреті – қабырғаға, төбеге немесе басқа да тұрақты, жеткілікті көлемдегі беттерге салынған өнер. Бұл техника фреска деп аталады, онда бояу қабырғалар мен төбелердегі жабынға жағылады. Пигмент сумен араластырылып, кішкентай қабатқа ылғалды әк немесе гипс қосылады, содан кейін сіңіріледі. Бірнеше сағаттан кейін гипс ауамен әрекеттесіп кептіріледі. Бұл химиялық реакция нәтижесінде пигмент жабынға жабысып қалады. Ұзақ уақыттан кейін сурет жарқын түстерге ие болады. Негізгі қабырға суреттерінің бірі орталық апсидада орналасқан, диаметрі төрт метр. Орталық апсидадағы түпнұсқа қабырға суретінде ылғалдың көптігінен туған бірнеше тесіктер бар, олар әлі қалпына келтірілмеген. Шіркеудің ішінде түрлі түсті ағаштан жасалған ою-өрнектер мен басқа да заттар бар, олардың кейбіреулері сәтті қалпына келтірілді. Сант-Климент-де-Таульдегі ең ерте ағаштан жасалған алтарь алдындағы панельдің өлшемі 1,36 м × 0,98 м болған. Барселонаға жеткенде, оны бояумен жапқан, содан кейін оны алып тастаған. Жоғарғы жағындағы жазуға қарағанда, 1579 жылы алтарь алдындағы панель қайта боялған. Ағаштан жасалған алтарь алдындағы панель төрт бұрышында ағаш қаптамамен біріктірілген. Фигуралар әрқайсысы жеке-жеке ойылып, ағаш қазықтармен панельдің артқы жағына бекітілген. Төрт жақты бөлімде үш аркадан тұратын соқыр аркада бар, оның астында тікелей орналасқан фигуралар бар. Аркалар биік капительдерден тұрады, оларды торсық пішіндес жұқа колоннеттер және биік негіздер ұстап тұрады. Оң жақ жоғарғы бұрышы сәл зақымдалған, бірақ алдыңғы панельдің төменгі сол бұрышында түпнұсқа түстің қалдықтарын көруге болады. Алғашқыда жақтау жасыл және сары түске боялған, және бұрын оның үстінде гипстен жасалған әшекейлер болған деген белгілер бар. Ағаштан жасалған алтарь алдындағы панельде бұрын мандорланың сыртын толтырған төрт евангелист символы болған, бірақ олар жоғалып кеткен. Сант-Климент-де-Таульдегі қабырға суреттерінде ерте христиан суреттеріне ұқсас элементтер бар. Шіркеудің орталық апсидасында мандорламен қоршалған Пантократор (Көк Тәңірдегі Христос) бейнеленген. Пантократорды Византияның алтын ғасырында, әсіресе Константинопольдегі Ая Софияда да көруге болады. Оны Каролинг Ренессансы кезеңінде Шарль Великий сарайының мектебінде де көруге болады. Альфа, Омега және Христистің басының үстіндегі нимб римдік және византиялық дәуірлерде де, Комодилла катакомбасында да кездеседі.

Иконографиялық талдау

Сант-Климент-де-Тауллде көптеген қабырға суреттері бар; алайда, ең бастысы және ең танымал қабырға суреті орталық апсидада орналасқан, ол мандорла ішіндегі Ұлылықтағы Мәсіхтің бейнесі. Қазір бұл сурет Барселонаға көшіріліп, орнына көшірмесі қойылған. Екінші триумф аркасының төменгі бөлігінде көк түсті дөңгелек ішінде Агнус Деи бейнесі бейнеленген. Агнус Деи – жеті көзі бар, қолында кітап ұстаған мистикалық қошқар. Сол жақта байдың есігі алдында иті жараларын жалап тұрған Лазардың қайғысын көрсететін сурет бар. Триумф аркасының алдыңғы сол жағында қауға ұстаған белгісіз кейіпкердің суреті салынған. Апсидаға дейінгі триумф аркаларының астындағы тік қабырғаларда әулиелердің суреттері бейнеленген. Олардың ішінде Петір, Климент және Корнелийді ғана анықтауға болады. Оң жақтағы триумф аркасында балтамен екінші адамның басын шабатын адамның суреті бар. Апсиданың солтүстік жағында алты періштенің суреті салынған. Апсиданың алдында кадрдың қалдықтарының үстінде ит сияқты көрінетін сурет бар. Иттің астында бір түрлі құстың суреті болуы мүмкін, бірақ оның нақты бейнесін анықтау қиын. Шіркеуде төрт тетраморфпен қоршалған мандорладағы Мәсіхті бейнелейтін, орталық апсидадағы қабырға суретіне ұқсас ағаштан жасалған алтарь алды бар. Мәсіх бейнесі таққа отырған, аяғын тіреп, тәж киген. Бүйірлік бөлімдер жоғарғы және төменгі қатарларға бөлінген, әрқайсысында үш фигура бар. Мәсіхтің екі жағындағы жоғарғы және төменгі қатарларда он екі фигура бар, олар он екі апостолды бейнелейді. Төменгі оң қатарда Яһуданың асылып өлген суреті бейнеленген. Ішкі органдарын шайтан жеп жатқан өлген адамның суреті – өкініштің символы.