Кіріспе
Қасиетті Құтқарушы шіркеуі немесе Сан-Сальвадор кафедральді базиликасы (lang es, Sancta Ovetensis) – Испанияның солтүстігіндегі Астурия аймағындағы Овьедо қаласының орталығында орналасқан Рим католик шіркеуі және кіші базилика. Овьедоның Сан-Сальвадор соборы бүгінде римдік алдындағы кезеңнен бароккоға дейінгі, сонымен қатар роман, готика және ренессанс стиліндегі әртүрлі архитектуралық стильдерді көрсетеді.
Тарих
Ғимарат қазіргі готика соборының орнында үлкен Роман дәуірінен бұрынғы базилика ретінде басталды, бірақ Астурия королі Альфонсо II-нің бұйрығымен салынған алғашқы ғимарат туралы ештеңе белгісіз. Соборды 781 жылы Астурия королі Фруэла I негізін қалады, ал 802 жылы оның ұлы Альфонсо II, «Таза Альфонсо» деп аталған, кеңейтті. Ол Овьедоны Астурия Корольдігінің астанасы етіп, өз сарайымен бірге Овьедода тұрды. 810 жылы Овьедо епископтығын құрды. Қазіргі ғимарат 1388 жылы Толедо епископы Гутьерр бастады, ал 1528 жылы кардинал Франсиско Мендоса де Бобадилла мұнараны қосты. Соборды 12 ғасырда Овьедо архиепископы, жылнамашы Пелагий жаңартып келтірді. Епископ Фернандо Альфонсо (1296–1301) шіркеу үйін қайта жаңартып, оның ізбасары Фернандо Альварес (1302–1321) монастырь құрылысын бастады. 13 ғасырдың соңында Гутьер де Толедо жаңа готика базиликасын, оның қаруын бейнелейтін басты шіркеуін бастады, бірақ оны оның ізбасары Гиллен аяқтады. Диего Рамирес де Гусман (1421–1441) оңтүстік қанаттың екі шіркеуін (қазір сақталмайды), шіркеудің ескі кіреберісін және шіркеу үйіне іргелес монастырь галереясын салдырды. Алонсо де Палензуела (1470–1485) қанаттың екінші бөлігін аяқтады. Хуан Ариас (1487–1497) кемеде өзінің таңбасы – лилия гүлі мен төрт қабықшаны қалдырды. Хуан Даза (1497–1503) хордың торларын орнатты, ал Валерно (1508–1512) әйнек суреттерін қосты. Саламанкадағы ұлы колледждің негізін қалаушы Диего де Мурос, Педро де Буньерес және Хуан де Сереседо веранданың қоршауларын жасады, ал Жиральте де Брюссельс және Хуан де Балмаседа 1512–1517 жылдары Валериано Ордонес де Виллакиранның тапсырысымен жасалған құнды алтарьдың оюын аяқтады. Кристобаль де Рохас (1546–1556) готика сәулетінің кереметтерінің бірі – сегізбұрышты пирамидасы бар аяқталған мұнараға өз гербін бекітті.
Ғимарат
Овьедо соборының тарихы 8 ғасырдың соңына, Астурия королі Альфонсо II Астурия Корольдігінің жаңадан құрылған корольдік ордасының (regia sedes) ортасында базилика салуға бастама берген кезге дейін жетеді: бүгінгі күні Овьедоның тарихи орталығының ең көне бөлігі сол кезде корольдік сарай, бірнеше шіркеулер, монастырлар, моншалар, жайлаулар және т.б. кірген саяси және діни кешен болатын. Бұл алғашқы базилика Әулие Құтқарушы мен Апостолдарға арналған және үш дәлізбен алдын ала орналасқан тікбұрышты ғимарат түріндегі, әдеттегі романға дейінгі астуриялық стильде салынған. 910 жылы Леон Корольдігінің құрылуы корольдік орданың бастапқы Овьедодағы орнын Кантабрия тауларының оңтүстігіндегі Леон қаласына көшіруге әкелді. Алайда, Овьедо елді мекені епископтық орталық ретінде сақталды, оның төңірегінде ортағасырлық қала пайда болды, ол Сантьяго де Компостелаға баратын жолдың солтүстік тармағындағы маңызды тоқтау орнына айналды. Осы орайда Альфонсо II құрған ескі базилика соборға айналды, ол ерте және соңғы орта ғасырларда бірнеше өзгерістерге ұшырады. "Киелі бөлме" (Cámara Santa) деп аталатын ғимарат – романға дейінгі алғашқы корольдік кешеннің ең маңызды сақталған құрылысы: бұл төртбұрышты жоспарлы екі қабатты ғимарат, оның төменгі қабатында бірнеше жерлеу орындары орналасқан, ал жоғарғы қабатында корольдік қазыналар мен жәдігерлер жинағы сақталады, мысалы, Періштелер айқасы ("Cruz de los ángeles") және Жеңіс айқасы ("Cruz de la victoria") – екеуі де Астурия монархиясының маңызды нышандары. 12 ғасырдың басында паломниктер мен келушілердің үздіксіз ағынына байланысты Санта Камера қайта жаңартылды: сол кезде жоғарғы қабаттағы дәліз Апостолдарды бейнелейтін кешкі роман стиліндегі бағаналы мүсіндер тобымен безендірілді; сонымен қатар, бұрынғы ағаш арқалықтардан жасалған төбелердің орнына күмбезді шатыр қосылды. Роман стилінің тағы бір елеулі белгісі – "Ескі мұнара" ("Torre Vieja"), романға дейінгі негізі бар қоңырау мұнарасы, ол аркалы галерея мен қабырғалы күмбезді қосу арқылы биікке көтерілді. Сонымен қатар, бірнеше археологиялық дәлелдер қазіргі готикалық монастырьдың алдында роман стиліндегі монастырь болғанын көрсетеді. Орта ғасырдың соңында Овьедо соборы үлкен өзгерістерге ұшырап, Астурияның ең маңызды сәулет шеберханасына айналды: шамамен 1300–1550 жылдар аралығында ескі романға дейінгі базилика, сондай-ақ оның болжамды романдық үй-жайлары бұзылып, олардың орнына классикалық және жарқын готикалық элементтер, соның ішінде капитуляр бөлмесі, монастырь, бас шіркеу және дәліздер, сондай-ақ батыс қасбеті мен мұнарасы салынды. Капитуляр бөлмесі 1293 және 1314 жылдар аралығында салынған болуы мүмкін: бұл собордың ең көне готикалық құрылысы, сегіз қырлы күмбезбен жабылған, кең, төртбұрышты зал, оның астында бірнеше ақсүйек әулеттері өздерінің жерлеу орындарын салуға шешім қабылдады. Готикалық монастырь 1300 жылға қарай салыныс жұмыстары жүріп тұрған, бірақ 15 ғасырдың ортасына дейін аяқталмады: ол Камара Санта бауырластығының (1344 жылы құрылған) жан-жақты үлесі, бірнеше ақсүйектердің демеушілігі және Кастилия королі Альфонсо XI, сондай-ақ епископтың салық жинаушылары жинаған қаражаттың арқасында салынды. Бұл галереялармен қоршалған төртбұрышты кеңістік, оның терезелері готикалық стильдің дамуын көрсетеді, ерте классикалықтан кешкі жарқын стильге дейін. Соңында, Овьедо епископтығы жаңа шіркеу салуды қолға алуға шешім қабылдады: бұл ескі романға дейінгі базиликаның біртіндеп бұзылуын білдірді, ол ескірген және ыңғайсыз деп саналған болуы мүмкін. Епископ Гутьер де Толедо өзінің жеке жерлеу шіркеуін (жаңа заманның басында жойылған) және басты шіркеуді, шаршы қимасымен басталған көпбұрышты апсидіні тұрғызуға көмектесті: соңғы готикалық құрбандық үстелі мен барокколық амбулатория осы киелі үйдің сыртқы түрін өзгертті, оның қабырғалары бастапқыда екі деңгейлі терезелермен тесілген. Жұмыс баяу жүрді, 1451 жылға дейін тек басты шіркеу аяқталды. Алайда, 15 ғасырдың екінші жартысында жағдай өзгерді, ал 1500 жылға қарай трансепт пен үш дәліз аяқталды. Кейбір ғалымдардың пікірінше, Байонна соборы сияқты француз үлгілерінен шабыт алған алғашқы "жалпы" жоба болған болуы керек: кез келген жағдайда, бұл бастапқы жоба құрылыс жұмыстары жүріп жатқанда өзгертілді. 1450 жылға қарай Николас де Бар және Николас де Брюссель, Солтүстік Еуропадан келген екі шебер құрылысшы Овьедо шеберханасын бақылап отырғанын көреміз: олардың басшылығымен жаңа жарқын стиль енгізілді. Олардан кейін испан шеберлері Хуан де Кандамо (1458 және 1489 жылдар аралығында) және Бартоломе де Сольорзано (1492 және 1498 жылдар аралығында) собор шеберханасының басшылығын өз қолына алып, орталық және бүйірлік дәліздерді, сондай-ақ орталық дәліздің инновациялық күмбездерін, көптеген қабырғалармен және бөлектелген терезелермен салды. 1500 жылға қарай собор дерлік аяқталды, батыс қасбетінен басқа: сол жылы шебер құрылысшы Хуан де Бадахос "Ескі" ("el Viejo") епископтық шеберхананың жаңа директоры болып тағайындалды, кең өткел құратын көрнекті нартекс құрылысын бастады, ол жабық көше ретінде қызмет етті: Овьедо соборының бастапқы айналасы үйлермен тығырықталған екенін және жүруге арналған жерлер өте тар болғанын еске алу керек, сондықтан көше тәрізді нартекс қызықты қала құрылысы шешімі болды. Бастапқыда бұл нартекс екі ұқсас мұнарамен жабылуы тиіс болған, бірақ 1507 жылдан кейін Овьедо епископтығы нартекс оңтүстік қақпасының үстіне бір мұнараны салуға шешім қабылдады: дәстүрлі есептерге қарамастан, бұл шешім қаражаттың жетіспеуіне байланысты емес, өйткені собор шын мәнінде қаржыландырылған шеберхана болды. Шындығында, Оңтүстік Германия, Швейцария және Францияның Атлант жағалауы сияқты жерлердегідей, екі кішкентай мұнараның орнына үлкен, жалғыз қоңырау мұнарасын тұрғызу – соңғы орта ғасырларда танымал шешім болды. Овьедо соборының керемет мұнарасы 1551 жылы аяқталды, Педро де Буэрас, Педро де ла Тихера және Хуан де Сереседо "Ескі" ("el Viejo") шебер құрылысшыларының қатысуымен: 1575 жылы найзағай бастапқы тесілген шпилін жойды, ол Родриго Гиль де Онтаньонмен қайта салынды, готикалық және Ренессанс элементтерін біріктірді. Бас шіркеудің құрбандық үстелі, мүсіндер мен суреттерді алтын жалатылған ағаштан жасалған жақтауда біріктіретін, соңғы готикалықтан Ренессансқа өтудің тамаша мысалы. Жаңа заманның басында Овьедо соборы амбулатория (Хуан де Наведамен жобаланған және 17 ғасырдың басында салынған), сондай-ақ сакристия және бірнеше барокколық бүйірлік шіркеулер (Санта Барбара шіркеуі, Санта Эулалия де Мерида шіркеуі) сияқты жаңа қосымшалар алды. 18 ғасырда, Санта Мария дель Рей Касто шіркеуі – Астурия монархиясының жерлеу пантеоны ретінде Альфонсо II король салған ескі, романға дейінгі базилика – бұзылып, кешкі барокко стиліндегі, әсем безендірілген жаңа шіркеумен ауыстырылды. Жаңа заманның басында собор бірнеше құрбандық үстелдермен де жабдықталды. Собор кешенін қайта жаңартуға алғашқы зерттеулер 1995 жылы Астурия княздығының сұрауы бойынша басталды. Испанияның соборларға арналған ұлттық жоспарының (lang es) демеушілігімен кешен 1998 жылдан 2002 жылға дейін жалпы сомасымен қайта жаңартылды.
Қасиетті камера
Соборды Sancta Ovetensis деп те атаған; Санта Камерада сақталған жәдігерлердің көптігі мен құндылығына байланысты, Қасиетті палата ежелгі жоғары ортағасырлық кешеннің бүгінге дейін жеткен жалғыз бөлігі болып табылады. Ол Астурия монархиясымен байланысты Періштелер айқасы, Жеңіс айқасы және Агат қорапшасы немесе Агат сандығы сияқты жәдігерлер мен қазыналарды сақтау үшін салынған. Собордың ең маңызды бөлігі – құрметті жәдігерлері бар "Камара Санта". Епископ Пелагий хабарлағандай, Агат сандығы – апостолдардың шәкірттері жасаған және қасиетті қаланың ең құнды жәдігерлерін сақтаған сандық, Иерусалимнен Африкаға әкелініп, бірнеше жерде болғаннан кейін Альфонсо II-ге Овьедоға жеткізілді. 16-шы ғасырда епископ Кристобаль де Сандовал и Рохас оны ашуға тырысты, бірақ діни үрейге беріліп, мұратын орындай алмады.